Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
394
YOLGʻONNI TAN OLISH VA UNI QABUL QILISHNING
PSIXOLOGIK USULLARI
Salimova Umida Salim qizi
Surxondaryo viloyati Termiz tumani 24-sonli umumiy o'rta ta'lim maktabi
ANNOTATSIYA: Maqolada yolg‘on gapirish hodisasi va uni jamiyatda
to‘g‘ri qabul qilish psixologik nuqtai nazardan o‘rganiladi. Yolg‘onning kognitiv,
emotsional va ijtimoiy motivlari, shuningdek, yolg‘onni tan olish va uni qabul
qilishning psixik mexanizmlari tahlil qilinadi. Mavzu doirasida turli
eksperimental tadqiqotlar va zamonaviy psixologik nazariyalar tahliliga ham
murojaat qilinadi.
Kalit so‘zlar: Yolg‘on, kognitiv dissonans, ijtimoiy psixologiya, himoya
mexanizmlari, haqiqatni rad etish, manipulyatsiya, haqiqat, axloq, ijtimoiy ong,
kommunikatsiya.
KIRISH
Yolg‘on insoniyat tarixining eng qadimiy va eng murakkab axloqiy-
psixologik hodisalaridan biridir. Psixologiyada yolg‘on faqat axloqiy jihatdan
emas, balki ruhiy holat, ong va xulq-atvor bilan bog‘liq hodisa sifatida
o‘rganiladi. Insonning yolg‘on gapirishga moyilligi, bu holatning psixologik
sabablari va uni boshqalar tomonidan qanday qabul qilinishi kabi masalalar
dolzarb hisoblanadi.
Yolg‘on gapirish qadimdan axloqiy muammolardan biri sifatida e’tirof
etilgan hodisadir. Sharq va G‘arb falsafasida yolg‘on ko‘pincha salbiy axloqiy
bahoga ega bo‘lsa-da, tarixiy va ijtimoiy kontekstlarda uning baholanishi farq
qiladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
395
Bugungi global axborot asrida esa yolg‘on nafaqat individual, balki
institutsional va tizimli darajada ham mavjud bo‘lib, ba'zan uni “haqiqatning
muqobili” sifatida qabul qilish holatlari kuzatiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Ushbu maqolada psixologik tahlil, adabiy manbalarni ko‘rib chiqish, va
mavjud ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil usuli qo‘llanilgan. Asosiy yondashuv
sifatida kognitiv dissonans, psixodinamik nazariya, ijtimoiy konformizm va
neyropsixologik yondashuvlar tanlab olingan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ushbu maqolamizda yolg‘on gapirish hodisasi va uni jamiyatda "to‘g‘ri"
yoki maqbul qabul qilish jarayoni psixologik yondashuv bilan birlikda axloqiy va
ijtimoiy kontekstda ham tahlil qilishni maqsadga muvofiq deb bildik.
Yolg‘onning turlari, sabablari, va uning ijtimoiy normalar bilan o‘zaro aloqasi
ko‘rib chiqdik. Ayniqsa, ba'zi holatlarda yolg‘onning ijobiy yoki maqbul
ko‘rinish olishi muhokama etilib, bu jarayon ongli va ongsiz darajada qanday
shakllanishi o‘rganiladi.
Yolg‘on-bu atayin haqiqatni yashirish yoki noto‘g‘ri axborotni berish orqali
boshqa kishini chalg‘itishga qaratilgan harakatdir. Yolg‘onning bir necha asosiy
shakllari mavjud:
•
Oddiy yolg‘on - bilib turib, haqiqatga zid gapirish;
•
Yarim haqiqat - ma’lumotning bir qismini yashirish;
•
Qayta talqin - mavjud haqiqatni noto‘g‘ri tushuntirish yoki tahrir
qilish;
•
Ixtiyoriy e'tiborsizlik - muhim haqiqatni e’tibordan chetda qoldirish.
Falsafiy nuqtai nazardan, yolg‘on gapirish voqelikni noto‘g‘ri aks ettirish
bo‘lsa, psixologik yondashuvda bu - o‘zini yoki boshqani muayyan manfaat
yo‘lida manipulyatsiya qilish shaklidir.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
396
Yolg‘on faqat shaxsiy axloqiy tanlov emas; u ko‘pincha ijtimoiy bosim,
tizimli muhit va madaniy normalar bilan bog‘liq holda yuzaga keladi. Quyidagi
omillar shular jumlasidandir:
•
Jamiyatda haqiqat uchun jazolanish xavfi;
•
Tashqi ko‘rinish va imidjga ortiqcha e’tibor; • Raqobatbardoshlik
muhitida ustunlikka intilish;
•
Ma’lumotga nisbatan befarqlik yoki noaniqlik.
Shuningdek, jamiyatlarda ba'zan yolg‘on “oq yolg‘on” yoki “madaniy
moslashuv” shaklida ijobiy baholanadi.
Ba'zida yolg‘on ochiq-oydin bilinayotgan bo‘lsa-da, uni qabul qilish
holatlari kuzatiladi. Bu quyidagicha izohlanishi mumkin:
•
Kognitiv dissonansni kamaytirish — odamlar o‘z e’tiqodlari va amaliy
harakatlari o‘rtasidagi ziddiyatni yo‘qotish uchun yolg‘onni qabul qilishadi;
•
Ijtimoiy konformizm — ko‘pchilik ishonayotgan narsaga qo‘shilish
ehtiyoji;
•
Pragmatik yondashuv — haqiqatdan ko‘ra foydali bo‘lgan yolg‘onni afzal
ko‘rish;
•
Tashviqot va manipulyatsiyaga uchrash — axborot oqimining bir
yoqlamaligi orqali ongni boshqarish.
Bu holatlar jamiyatda haqiqatning qadrsizlanishiga va yolg‘onning
legitimlashtirilishiga olib keladi.
Kant etikasi bo‘yicha, yolg‘on har qanday holatda axloqiy jihatdan
noto‘g‘ridir, chunki u umumiy qonunga aylantirilishi mumkin emas. Shu bilan
birga, utilitarizm yondashuvi yolg‘onning oqibatiga qarab uning axloqiyligini
baholaydi: agar yolg‘on ko‘proq foyda keltirsa, u maqbul bo‘lishi mumkin.
Shu jihatdan, har bir jamiyatda yolg‘on va haqiqat o‘rtasidagi axloqiy
chegara turlicha belgilanishi mumkin.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
397
Yolg‘onning psixologik sabablari
1. Himoya mexanizmlari: Freyd maktabi nazariyasiga ko‘ra, inson yolg‘on
gapirish orqali o‘zini himoya qilishga harakat qiladi. Bu psixik himoya
mexanizmlari quyidagicha bo‘lishi mumkin:
-
Ratsionalizatsiya – noto‘g‘ri xatti-harakatni oqlash uchun yolg‘on
sabablar
keltirish;
-
bo‘yniga olmaslik (denial) – og‘riqli haqiqatni inkor qilish;
-
proyeksiya – o‘zidagi salbiy hislarni boshqalarga yuklash. Bu
mexanizmlar yordamida inson o‘zini aybdorlik hissidan saqlab qoladi.
2.
Kognitiv dissonans: Leon Festinger (1957) tomonidan ishlab
chiqilgan kognitiv dissonans nazariyasiga ko‘ra, insonlar o‘z qarashlari va xatti-
harakatlari o‘rtasidagi nomutanosiblikni yo‘qotish uchun yolg‘onga ishonishga
yoki uni tarqatishga moyil bo‘ladilar. Masalan, haqiqat og‘riqli bo‘lsa, yolg‘on
unga nisbatan qulayroq psixologik yechim sifatida tanlanadi.
3.
Ijtimoiy ta’sir va konformizm: Yolg‘on ko‘pincha ijtimoiy ta’sir
natijasi sifatida shakllanadi. Solomon Asch (1951) tajribasida ishtirokchilarning
aksariyati noto‘g‘ri ma’lumotga ishonishni tanlagan, chunki ko‘pchilik shunday
qilayotgan edi. Bu esa ijtimoiy konformizm orqali yolg‘onni “to‘g‘ri” qabul
qilish holatiga misol bo‘la oladi.
Yolg‘on va haqiqatni farqlash: ongli va ongsiz jarayonlar
Zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yolg‘on
gapirayotganda inson miyasining frontal korteksi faol bo‘ladi. Bu shuni
anglatadiki, yolg‘on — bu ongli kognitiv harakat. Biroq ba’zan insonlar ongli
ravishda emas, balki avtomatik ravishda ham yolg‘on gapiradi — bu holat
“avtomatizm” deb ataladi va o‘zini oqlash yoki ijtimoiy maqbul bo‘lish uchun
yuz beradi. IV. Yolg‘onni qabul qilishning psixologiyasi
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
398
1.
Emotsional ehtiyojlar: Ba’zida insonlar haqiqatga qarshi emas, balki
o‘z histuyg‘ulariga muvofiq bo‘lgan yolg‘onlarga ishonishni afzal ko‘rishadi. Bu
holat “emosional haqiqat” deb yuritiladi.
2.
“Qulay” yolg‘on va ruhiy sog‘liq: Ba’zi tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, yolg‘on ba’zida odamning ruhiy barqarorligini saqlab turish vositasi
bo‘lishi mumkin. Misol uchun, o‘lim to‘g‘risidagi haqiqatdan himoyalanish
uchun odamlar o‘zlariga tinchlantiruvchi yolg‘onlar o‘ylab topadilar.
3.
Tashviqot va ijtimoiy manipulyatsiya: Axborot urushlari, siyosiy
propaganda yoki reklama vositasida tarqatilgan yolg‘onlar jamoaviy
psixologiyaga ta’sir ko‘rsatadi. Bir xil yolg‘on takrorlangan sayin, u ishonchliroq
tuyuladi.
Shuningdek, Psixologik jihatdan yolg‘onning ijobiy tomonlari bormi? kabi
savol tug’lishi tabiiy. Fikrimizcha, yolg‘on har doim ham salbiy oqibatlarga olib
kelmaydi. Psixologlar ba’zida “oq yolg‘on” (white lie) degan tushunchani
ishlatadilar, bu boshqalarning his-tuyg‘ularini asrash yoki ijtimoiy murosaga
erishish maqsadida aytiladi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, yolg‘on gapirish odatda quyidagi
psixologik mexanizmlar orqali yuzaga keladi: himoya mexanizmlari orqali
shaxsiy ongni asrash, kognitiv dissonansni bartaraf etish, ijtimoiy konformizm
tufayli yolg‘onni to‘g‘ri deb qabul qilish. Neyropsixologik tadqiqotlar yolg‘on
gapirish va uni qabul qilishda frontal korteks faoliyatining muhim rolini
ko‘rsatmoqda. Emosional ehtiyojlar, tashviqot va manipulyatsiya ham
yolg‘onning qabul qilinishiga sabab bo‘ladi.
Yolg‘on inson psixikasining murakkab tomonlarini aks ettiradi. U shunchaki
axloqiy buzilish emas, balki shaxsiy ehtiyojlar, ijtimoiy bosim va ruhiy
barqarorlikni saqlab qolish uchun zarur bo‘lgan psixologik mexanizm hamdir. Oq
yolg‘on tushunchasi shuni ko‘rsatadiki, ba’zan yolg‘on ijtimoiy uyg‘unlikni
saqlashda foydali bo‘lishi mumkin.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
399
XULOSA
Yolg‘on gapirish va uni to‘g‘ri qabul qilish murakkab axloqiy va ijtimoiy
hodisa bo‘lib, faqat shaxsiy mas’uliyat bilan emas, balki jamiyatdagi umumiy
ong, axborot madaniyati va axloqiy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Yolg‘onning jamiyatda qabul qilinishi, ko‘pincha shaxsiy ong emas, balki tashqi
bosimlar, manfaatlar va normalar bilan belgilanadi. Shu sababli, yolg‘onning
ildizini yo‘qotish uchun faqat individga emas, balki ijtimoiy tizimga ham e’tibor
qaratish zarur.
Psixologik nuqtai nazardan qaralganda, yolg‘on — inson ongining
murakkab mexanizmlaridan biridir. U shunchaki axloqiy tanlov emas, balki ichki
ziddiyatlardan qochish, ijtimoiy muvofiqlikni saqlash, emotsional ehtiyojlarni
qondirish vositasidir.
Shu sababli yolg‘onni tushunish va unga qarshi kurashish uchun nafaqat
axloqiy, balki chuqur psixologik yondashuv zarur bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Дружинина В.. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003.
2.
Feldman, R. S. (2021). Understanding Psychology (14th ed.).
McGraw-Hill Education.
3.
Ekman, P. (2020). Telling Lies: Clues to Deceit in the Marketplace,
Politics, and Marriage (4th ed.). W. W. Norton & Company.
4.
O’Sullivan, M. (2022). The Psychology of Deception: What
Research Tells Us. Annual Review of Psychology, 73, 203–226.
5.
Sulaymonova, S. N. (2023). IBN MISKAVAYHNING IJTIMOIY-
FALSAFIY
QARASHLARIDA
JAMOAVIY
HAMJIHATLIK
VA
O'ZARO
MUHABBAT
MASALASI. Beruniyning xalqaro ilmiy jurnali , 2 (2), 203-208.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
400
6.
Сулаймонова,, Ш. Н. (2023). КОНФУЦИЙ ВА ИБН
МИСКАВАЙҲ
АХЛОҚИЙ ҚАРАШЛАРИДАГИ УЙҒУНЛИК. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3 (21), 732-738.
7.
Sulaymonova, S. N. (2024). “TAHZIBUL AXLOQ” ASARIDAGI
AXLOQIYLIK MEZONLARINING HOZIRGI DAVRDAGI KOMIL INSON
G'OYALARI BILAN HAMOHANGLIGI. Sharq uyg'onishi: innovatsion, ta'lim,
tabiiy va ijtimoiy fanlar , 4 (21), 668-672.
8.
Sulaymonova, S. N. (2024). IBN MISKAVAYHNING SHARQ
FALSAFIY TAFAKKURIDAGI O 'RNI. XXI asr: Fan va ta'lim masalalari (XXI
asr: Fan va ta'lim masalalari) , 1 , 68-75.
