Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
382
JAMIYATIMIZDA AYOLLARGA NISBATAN ZOʻRAVONLIKKA
QARSHI KURASH YUZASIDAN AMALGA OSHIRILAYOTGAN
CHORA-TADBIRLARNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK JIHATLARI
Rahmonqulova Shahnoza Fayzulla qizi
Sharof Rashidov tumani MMTB ga qarashli 58-umumiy o`rta ta`lim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:Mazkur
maqola
xotin-qizlarga
nisbatan
tazyiq
va
zo‘ravonlikning turli shakllari, ularning ijtimoiy, jismoniy va psixologik ta’sirlari
hamda bu muammolarni hal qilish uchun amalga oshirilayotgan huquqiy va
ijtimoiy choralarni tahlil qiladi. Xotin-qizlarga qarshi zo‘ravonlikning turli
shakllari, jumladan, maishiy zo‘ravonlik, jinsiy tazyiq, do‘pposlash va boshqa
jismoniy ta’sirlar, ular uchun jiddiy xavf tug‘diradi va jamiyatdagi gender
tengsizlikni
kuchaytiradi.
Shuningdek,
maqolada
ayollarga
nisbatan
zo‘ravonlikning oldini olish va unga qarshi kurashishda amalga oshirilgan
xalqaro va milliy darajadagi qonuniy chora-tadbirlar, jumladan, O‘zbekiston
Respublikasi hududidagi qonunlar va dasturlar tahlil etiladi. Ushbu tadqiqotning
asosiy maqsadi, xotin-qizlarni himoya qilish va gender tengligini ta’minlash
yo‘lida amalga oshirilayotgan choratadbirlar samaradorligini ko‘rsatish,
shuningdek, bu borada yanada samarali mexanizmlar va strategiyalarni ishlab
chiqish zarurligini ta’kidlashdan iborat.
Kalit so'zlar: xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlik, maishiy zo‘ravonlik,
jinsiy tazyiq, jismoniy zo‘ravonlik, gender tenglik, huquqiy himoya, ijtimoiy
choratadbirlar, psixologik ta’sirlar, tazyiqning oldini olish, xavfsiz jamiyat,
ayollarning huquqlari, O‘zbekiston, xalqaro qonunlar, zo‘ravonlikka qarshi
kurash, gender diskriminatsiyasi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
383
KIRISH
Ayollarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlik, do‘pposlash yoki urush kabilar,
jamiyatda yuzaga keladigan eng og‘ir va zararli huquqbuzarliklarning bir turi
bo‘lib, u nafaqat ayolning shaxsiy erkinliklarini, balki uning jamiyatdagi o‘rni
va huquqlarini ham poymol qiladi. Bunday xatti-harakatlar, o‘zining barcha turli
shakllari orqali, individual darajada jismoniy va psixologik zararlarga olib
kelishi bilan birga, ijtimoiy tizimda muvozanatni buzadi, fuqarolarning huquqiy
ongini zaiflashtiradi va gender tengligi tamoyillarini xavf ostiga qo‘yadi.
Dunyo miqyosida o‘tkazilgan tadqiqotlar, maishiy zo‘ravonlikning, shu
jumladan, jismoniy va jinsiy ta’sirlarning keng tarqalganligini ko‘rsatmoqda.
Ayollar, ayniqsa, uy ichidagi zo‘ravonlik holatlarida eng ko‘p nishonga olinadi,
bu esa ularning salomatligi, iqtisodiy mustaqilligi va ijtimoiy barqarorligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, ayollarga nisbatan zo‘ravonlikning
jamiyatdagi eng og‘ir oqibatlari nafaqat ular uchun shaxsiy jismoniy va ruhiy
travma keltiradi, balki butun ijtimoiy tuzilishga zarar yetkazadi, chunki ularning
ishtiroki va imkoniyatlari cheklangan bo‘ladi.
Mazkur maqolada ayollarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlikning turli
shakllari, ularning jamiyatdagi ahamiyati, salbiy ta’sirlari va bunday
zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha qo‘llanilayotgan huquqiy va ijtimoiy
choralar tahlil qilinadi. Shuningdek, jismoniy zo‘ravonlikning o‘ziga xos
ijtimoiy va psixologik ta’sirlari hamda ularning jamiyatda qanday tarqalganligi
va ularga qarshi kurashishda davlatlarning qanday mexanizmlarni amalga
oshirishi zarurligi masalalari ko‘rib chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Inson qadri uchun tamoyilini ro'yobga chiqarishda 2022-2026 yillarga
mo'ljallangan Yangi O'zbekiston taraqqiyot strategiyasining qabul qilinishi tom
ma'noda tarixiy voqea bo'ldi. Harakatlar strategiyasining mantiqiy davomi
bo'lgan ushbu tarixiy dasturulamal hujjatda yaqin va o'rta istiqbolda
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
384
O'zbekistonning taraqqiyot tendentsiyalari, davlat va jamiyat hayotining barcha
jabhalarini kompleks rivojlantirish yo'nalishlari aniq belgilab berilgan.
Taraqqiyot strategiyasining ahamiyati shundaki, uning ishlab chiqilishida
mavjud muammolar e'tiborga olingan va yechimini kutayotgan dolzarb vazifalar
aks ettirilgan. Eng muhimi, ushbu dasturiy hujjatning ishlab chiqilishida
xalqimiz faol ishtirok etdi.
Prezidentimiz
Farmoni
bilan
tasdiqlangan
mazkur
Taraqqiyot
strategiyasida O'zbekistonni keyingi 5 yilda rivojlantirish istiqbollari belgilab
olingan. Bu borada quyidagi yettita ustuvor yo'nalish bo'yicha «Inson qadri
uchun — 100 ta maqsad»ni amalga oshirish ko'zda tutilmoqda:
— inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada
rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish;
— mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini
taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish;
— adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish;
Taraqqiyot strategiyasining 69-maqsadi «Xotin-qizlarni qo'llab-quvvatlash,
ularning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini ta'minlash» deb nomlangan. Unda,
jumladan:
2022-2026 yillarda xotin-qizlarning mamlakat iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy
hayotining barcha jabhalarida faolligini oshirish bo'yicha Milliy dastur hamda uni
2022-2023 yillarda amalga oshirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar
rejasini tasdiqlash;
•
xotin-qizlarning ta'lim olishiga qo'shimcha shart-sharoitlar yaratish,
ilm-fan sohasida ayollarning o'rnini yanada oshirish;
•
xotin-qizlar o'rtasida biznes ko'nikmalarini shakllantirish bo'yicha
bepul o'quv amaliy kurslarini tashkil etish, imtiyozli kreditlar va lizing ajratish,
xotin-qizlarni ishga jalb qilgan holda kooperatsiya usulida tadbirkorlikni yo'lga
qo'yish;
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
385
•
«Ayollar daftari»ga kiritilgan va jarrohlik amaliyotini o'tkazish
lozim bo'lgan xotin-qizlarning tibbiy muolaja xarajatlarini qoplab berish;
•
«Ayollar daftari» orqali xotin-qizlarning muammolarini hal etish
amaliyotini o'rganish va tahlil qilish hamda orttirilgan tajribadan kelib chiqib,
"Ayollar daftari»ni yuritish orqali xotin-qizlar muammolarini tizimli ravishda
hal etish va ularni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash bo'yicha tartibi hamda «Ayollar
daftari»ga kiritilgan xotin-qizlarni qo'llab-quvvatlash jamg'armasi to'g'risidagi
namunaviy nizom loyihalarini ishlab chiqish kabi vazifalar ko'zda tutilgan.
Bundan tashqari, Taraqqiyot strategiyasining 60-maqsadida reproduktiv
yoshdagi va homilador ayollar, bolalar uchun yuqori texnologik tibbiy yordam
ko'rsatish bo'yicha, 85-maqsadda esa, ayollar orasidagi ishsizlik darajasini 2
barobar kamaytirish, 80 mingdan ziyod ishsiz xotin-qizni davlat hisobidan kasb-
hunarga o'qitish, xotin-qizlarni tadbirkorlik va o'zini o'zi band qilish bo'yicha
kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish, hududlarda ayollar tadbirkorligini
rivojlantirish dasturini ishlab chiqish, har bir hududda «Xotin-qizlar
hunarmandchilik markazlari» va klasterlarni tashkil qilish masalalari qamrab
olingan. Shu bilan birga, xotin-qizlar tadbirkorlik markazlari faoliyatini
takomillashtirish, mintaqaviy markazlar ochish choralarini ko'rish, tadbirkor
xotin-qizlar tomonidan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarni realizatsiya qilishga
ko'maklashish hamda xotinqizlarni tadbirkorlikka o'qitish va biznesga jalb qilish
kabi dolzarb vazifalar belgilab berilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasiga muvofiq
ayollar va erkaklar teng huquqlarga ega. Bugungi kunda ushbu konstitutsiyaviy
me'yor hayotimizning barcha jabhalarida, shu jumladan ayollarning huquq va
erkinliklarini himoya qilishda o'z aksini topmoqda.
BMTning 1979-yil 18-dekabrdagi ayollarga nisbatan kamsitishning barcha
shakllarini yo'q qilish to'g'risidagi konvensiyasi ayollarni zulm va zo'ravonlikdan
himoya qilishda muhim rol o'ynaydi. Mamlakatimiz ushbu xalqaro hujjatga
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
386
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995-yil 6-maydagi 87-I-sonli
"O'zbekiston Respublikasining 1979-yil 18-dekabrda Nyu-Yorkda qabul
qilingan ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini bartaraf etish
to'g'risidagi Konvensiyaga qo'shilishi to'g'risida" gi qarori asosida qo'shildi.
Xususan, ushbu Konventsiyaning 2-moddasida ishtirokchi davlatlar ayollarga
nisbatan kamsitishning barcha shakllarini qoralaydilar va ayollarga nisbatan
kamsitishni barcha tegishli vositalar bilan zudlik bilan yo'q qilish siyosatini olib
borishga rozilik bildiradilar, shu jumladan shu maqsadda ayollarga nisbatan har
qanday kamsitishni ta'kidlaydigan tegishli Qonunchilik va ular boshqa choralar
ko'rish va sanktsiyalarni qo'llash majburiyatini olgan qoidalar mavjud. agar
kerak bo'lsa.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining xalqaro konvensiyasi va
qoidalariga muvofiq mamlakatimizda ayollarning huquq va erkinliklarini
himoya qilishga qaratilgan bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
Xususan, ayollarni zulm va zo'ravonlikdan himoya qilishning huquqiy asoslari:
O'zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi 561-sonli "Ayollarni
zulm va zo'ravonlikdan himoya qilish to'g'risida"gi qonuni;
O'zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi 562-son "xotin-qizlar
va erkaklarning teng huquq va imkoniyatlari kafolatlari to' g 'risida"gi qonuni;
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "ijtimoiy reabilitatsiya va
moslashish, shuningdek, oilaviy-maishiy zo'ravonlikning oldini olish tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"2018 yil 2 iyuldagi PQ-3827-son
qarori;
O'zbekiston Respublikasining ma' muriy javobgarlik kodeksi;
O'zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksi va boshqalar.
Xususan, O'zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi 561-sonli
"Ayollarni zulm va zo'ravonlikdan himoya qilish to'g'risida" gi qonunining
maqsadi ayollarni nikoh, ish joylari, ta'lim muassasalari va boshqa joylarda zulm
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
387
va zo'ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilishga qaratilgan. Qonunning
muhim maqsadlari, shuningdek, ushbu sohadagi munosabatlarni tartibga solish,
shuningdek, zulm va zo'ravonlik qurbonlarini huquqiy va ijtimoiy himoya qilish
kafolatlarini ta'minlashdir.
Ushbu qonunga binoan, zulm va zo'ravonlikdan aziyat chekkan ayollar, shu
jumladan ularga nisbatan zulm va zo'ravonlik shikoyatlari yoki ularni sodir etish
tahdidi bilan tegishli organlar va tashkilotlarga yoki sudga, maxsus markazlarga
murojaat qilishlari, shuningdek bepul yuridik maslahat olishlari mumkin.
iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, tibbiy va boshqa bepul telefon liniyasi orqali
yordam berish, ichki ishlar organlariga xavfsizlik orderini berishni so'rab
murojaat qilish, shuningdek shartlar buzilgan taqdirda xavfsizlik order, ularga
ushbu zulm to'g'risida xabar berib, zo'ravonlik natijasida etkazilgan moddiy
zararni qoplash va ma'naviy zararni qoplash to'g'risida sudga murojaat qilish
huquqiga ega. Masalan, qonunga binoan, zulm va zo'ravonlik qurboni sudga
moddiy zararni qoplash va ma'naviy zararni qoplash to'g'risida ariza bilan
murojaat qilganda davlat bojini to'lashdan ozod qilinadi.
Yuqorida sanab o'tilgan zulm va zo'ravonlik qurbonining huquqlari ushbu
qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan tartibda ta'minlanadi.
Masalan, "Ayollarni zulm va zo'ravonlikdan himoya qilish to'g'risida"gi
O'zbekiston Respublikasi Qonunining 8-moddasiga muvofiq. Ichki ishlar
organlarining vakolatlariga ayollarga nisbatan zulm va zo'ravonlik to'g'risidagi
arizalarni ko'rib chiqish yoki ularni sodir etish tahdidi, zulm yoki zo'ravonlikka
moyil bo'lgan shaxsga rasmiy ogohlantirish berish, himoya orderini berish,
shuningdek, aybdorlarni javobgarlikka tortish kiradi. zo'ravonlik, choralar
ko'rish va ayollarni zulm va zo'ravonlikdan himoya qiluvchi tegishli vakolatli
organlar va tashkilotlar bilan hamkorlik qilish. zo'ravonlik.
O'zbekiston Respublikasining "xotin-qizlarni tazyiq va zo'ravonlikdan
himoya qilish to'g'risida" gi Qonunining mohiyatiga ko'rasud hokimiyati
organlari ayollarga nisbatan tazyiq va zo'ravonlik to'g'risidagi iltimosnomalar
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
388
yoki murojaatlarni yoki ularni sodir etish tahdidlarini ko' rib chiqishi, himoya
orderini berish yoki uzaytirishni rad etishga qarshi apellatsiya shikoyatlarini
chiqarishi, uzaytirishi yoki ko ' rib chiqishi mumkin.
O'zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi 562-sonli "Ayollar va
erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlarning kafolatlari to'g'risida" gi qonuni
ayollarni jinsi bo'yicha kamsitishning oldini olishni talab qiladi va bunday
taqiqlangan kamsitish shakllarini nazarda tutadi. Masalan, qonunda jinsiy
kamsitish to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita bo'lishi mumkinligi ko'rsatilgan va uni
bartaraf etish va oldini olish uchun maxsus choralar belgilangan.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 2-iyuldagi "Ijtimoiy
reabilitatsiya va moslashish, shuningdek, oilaviy-maishiy zo'ravonlikning oldini
olish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida" gi PQ-3827-sonli
qarori
bilan
oilaviy-maishiy
zo'ravonlikning
oldini
olish
tizimini
takomillashtirishning ustuvor yo'nalishlari, shu jumladan oilaviy-maishiy
zo'ravonlikdan foydalanish sabablarini, o'z joniga qasd qilish kayfiyatini keltirib
chiqaradigan omillarni aniqlash va o'rganish, jamiyatda oilaviy-maishiy
zo'ravonlikni qo'llashning har qanday shakliga nisbatan ularni bartaraf etish
choralarini ko'rish, birinchi navbatda, yaqin qarindoshlar tomonidan murosasiz
munosabat muhiti, shu jumladan jazoning muqarrarligini ta'minlash, qiyin
ijtimoiy vaziyatda bo'lgan shaxslarni qo'llabquvvatlash orqali echim izlash.
O’zbekistonRespublikasining "Ayollarni tazyiq va zo'ravonlikdan himoya
qilish to'g'risida"gi Qonuniga muvofiq, zo'ravonlik deganda ayollarga jismoniy,
ruhiy, jinsiy yoki iqtisodiy ta'sir ko' rsatish yoki ularning hayoti, sog'lig'iga,
jinsiy daxlsizligiga zarar yetkazish maqsadida bunday ta' sir choralarini qo'llash
tahdidi tushuniladi. Noqonuniy xatti - harakatlar (harakatsizlik) deganda qonun
bilan qo'riqlanadigan sharaf, qadr-qimmat va boshqa huquq va erkinliklar
tushuniladi, zulm deganda esa ayolning sha'ni va qadr-qimmatini kamsituvchi
harakat (harakatsizlik) tushuniladi, buning uchun na ma'muriy, na jinoiy
javobgarlik nazarda tutilmaydi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
389
Binobarin, milliy qonunchilikda bunday salbiy munosabatlarning oldini
olishga qaratilgan maxsus normalar mavjud. Xususan, O'zbekiston
Respublikasining ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksining 2061-
moddasida tazyiq sodir etgan va (yoki) zo'ravonlik sodir etgan yoki uni sodir
etishga moyil bo'lgan shaxs tomonidan qo'riqlash orderining talablari
bajarilmaganligi uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Masalan, xavfsizlik orderi
talablarini bajarmaganlik uchun qonunda bazaviy hisoblash miqdorining bir
baravaridan uch baravarigacha miqdorda jarima yoki o'n besh sutkagacha
muddatga ma'muriy hibsga olish undirilishi mumkin, bu esa bunday harakatning
takrorlanishiga yo'l qo'ymaslik uchun samarali chora sifatida ko ' rilishi mumkin.
Ayollarga nisbatan qo‘llaniladigan urush, do‘pposlash yoki jismoniy
ta’sirlar bu juda jiddiy ijtimoiy va huquqiy muammolar bo‘lib, inson huquqlarini
buzish,
gender
diskriminatsiyasi
va
jamiyatdagi
adolatsizliklarning
ko‘rinishlaridan biridir. Bunday xatti-harakatlar faqat individual darajada zarar
yetkazish bilan cheklanmay, balki ularning salbiy ta’siri kengroq miqyosda,
jamiyatning rivojlanishi va sog‘lom ijtimoiy tuzilishini buzishda namoyon
bo‘ladi.
Xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik jamiyatdagi eng jiddiy
ijtimoiy muammolardan biridir. Bunday holatlar nafaqat ayollarning shaxsiy
erkinlik va huquqlarini poymol qiladi, balki ular uchun doimiy jismoniy, ruhiy
va ijtimoiy travmalarga olib keladi. Ayollarga qarshi zo‘ravonlikning shakllari
ko‘p va xilmaxil bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos tarzda ayolning hayoti va
salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Maishiy zo‘ravonlik, jinsiy tazyiq,
do‘pposlash va boshqa jismoniy ta’sirlar, shuningdek, psixologik tazyiqlar,
ayollarning kunlik hayoti, ularning psixologik holati va jismoniy salomatligi
uchun katta xavf tug‘diradi.
Xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikning sabablarini tushunish uchun,
ularning o‘ziga xos ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy sharoitlari tahlil qilinishi
kerak. Ko‘p hollarda, ayollarni tazyiq qilish va zo‘ravonlikka duchor etish
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
390
holatlari jamiyatdagi gender tengsizlik, patriarxal qadriyatlar va ijtimoiy
boshqaruvdagi nuqsonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Afsuski, bunday
muammolar ko‘plab davlatlarda, shu jumladan, O‘zbekiston kabi
mamlakatlarda, chuqur ildiz otgan bo‘lib, ular ayollarning huquqlari,
jamiyatdagi o‘rni va ularning jamiyat rivojiga qo‘shadigan hissalarini to‘liq
amalga oshirishiga to‘sqinlik qiladi.
Xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish va bunga qarshi
kurashishda davlatlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan qator huquqiy, ijtimoiy
va psixologik chora-tadbirlar ishlab chiqilgan. Shu jumladan, O‘zbekiston
Respublikasida ayollarga nisbatan zo‘ravonlikni oldini olish va ularni himoya
qilish bo‘yicha qator qonunlar va dasturlar qabul qilingan. Biroq, bu borada
yanada samarali natijalarga erishish uchun jamoat, hukumat va xalqaro
hamjamiyatning birgalikdagi sa'y-harakatlari zarurdir.
Jismoniy zo‘ravonlik ayollarga nisbatan amalga oshiriladigan har qanday
jismoniy tazyiq yoki zarar etkazish harakatlarini anglatadi. Bunga quyidagi turlar
kiradi:
Ayollarga nisbatan urushning jismoniy ta’sirlari o‘zini xalqaro konfliktlar,
fuqarolik urushlari va boshqa zo‘ravonlik holatlarida ko‘rsatishi mumkin. Urush
paytida ayollar ko‘pincha jinsiy zo‘ravonlikka, zo‘rlash va do‘pposlashga duch
kelishadi, chunki konfliktlar davomida ayollar jinsiy tazyiqqa eng ko‘p duchor
bo‘ladigan guruh sifatida ajralib turadi. BMTning tahlil qilishicha, urush paytida
ayollarga nisbatan zo‘ravonlikning turlari ko‘payadi, chunki urushning xavfli
sharoitlari jamiyatda zo‘ravonlikning kuchayishiga olib keladi.
Do‘pposlash yoki boshqa jismoniy hujumlar (masalan, chaqiriq qilish, zarb
qilish) odatda maishiy zo‘ravonlikning shakllaridan biri sifatida yuzaga keladi.
Maishiy zo‘ravonlik ko‘pincha uydagi yakkama-yakka shaxslar o‘rtasida sodir
bo‘ladi, bunda erkaklar ko‘proq ayollarga nisbatan zo‘ravonlikni amalga
oshiradilar. Do‘pposlash — bu tazyiqni jismoniy tarzda amalga oshirish bo‘lib,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
391
unda ayolning tana a'zolariga zarbalar berilishi, uni jarohatlashga olib kelishi
mumkin.
Jismoniy ta’sirlar ayollarga ruhiy va jismoniy jarohatlar olib keladi.
Bularning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardir:
•
Jismoniy jarohatlar
: zarbalar, ko‘krak yoki yuzga urish,
tirnash, itarish, shishlar, jismoniy kuch ishlatish natijasida paydo bo‘lgan
jarohatlar.
•
Og‘riq va jismoniy stress
: Jismoniy zo‘ravonlikning ta’siri
og‘riqni keltirib chiqaradi, bu esa o‘z navbatida ayolning ruhiy holatini
ham yomonlashtiradi.
•
Jismoniy salomatlikdagi buzilishlar
: Ayollar ko‘pincha
jismoniy zo‘ravonlikka duchor bo‘lishlari sababli surunkali og‘riqlar,
bosh og‘rig‘i, ruhiy kasalliklar va boshqa salomatlik muammolariga duch
kelishadi.
Jismoniy zo‘ravonlikning ayollarga ta’siri juda keng qamrovli va salbiy
bo‘lib, nafaqat sog‘likka, balki ijtimoiy va psixologik holatga ham yomon ta’sir
ko‘rsatadi. Quyidagi ta’sirlar ko‘rib chiqilishi mumkin:
Jismoniy zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan ayollarda psixologik izlar qoladi.
Bunga:
Depressiya va tashvish
: Ayollar zo‘ravonlikka uchraganidan so‘ng,
ruhiy holatlari sezilarli darajada yomonlashadi, ular depressiya, tashvish,
past o‘ziga bo‘lgan ishonch, qo‘rquv va o‘limga bo‘lgan fikrlar bilan
kurashishga majbur bo‘ladilar.
Post-traumatik stress buzilishi (PTSD)
: Jismoniy va jinsiy
zo‘ravonlikning bir nechta shakllari, jumladan, do‘pposlash va zo‘rlash,
ayollarda PTSD (post-traumatik stress buzilishi) kabi kasalliklarga olib
kelishi mumkin. Bu holatning belgilari ichki zo‘ravonlikni davom ettirish
va g‘azabni boshqarish qobiliyatining yo‘qolishi bo‘lishi mumkin.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
392
Jismoniy shikastlanishlar
: Ayrim holatlarda jismoniy zo‘ravonlik
hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin, chunki bu ayolning tanasida jiddiy
jarohatlar (suyaklarni sinishi, ichki qon ketishlar) yoki uzoq muddatli
jarohatlarni (masalan, surunkali bosh og‘rig‘i, orqa og‘rig‘i) keltirib
chiqarishi mumkin.
A’zo buzilishlari
: Jismoniy zo‘ravonlikning, ayniqsa jinsiy
zo‘ravonlikning oqibatlari, ayollarning reproduktiv salomatligiga ta’sir
qilishi mumkin. Bu holatlar homiladorlik muammolarini keltirib
chiqarishi, jinsiy faoliyatning kamayishi va boshqa jismoniy kasalliklarga
olib kelishi mumkin.
Yuridik mexanizmlar
: O‘zbekiston va boshqa ko‘plab davlatlarda
ayollarni jismoniy zo‘ravonlikdan himoya qilishga qaratilgan qonunlar
mavjud. Bunga maishiy zo‘ravonlikka qarshi qonunlar, krizis markazlari,
himoya orderlari kiradi.
Psixologik yordam
: Ayollarga zo‘ravonlikdan keyingi davrda ruhiy
yordam ko‘rsatish uchun psixologik maslahatlar va terapevtik xizmatlar
taqdim etiladi. Post-traumatik stressni kamaytirish va xavfsiz muhit
yaratish uchun psixoterapevtik yordam zarurdir.
XULOSA
Ayollarga nisbatan qo‘llaniladigan urush, do‘pposlash va jismoniy
ta’sirlar inson huquqlarini poymol qilish va gender tengligiga qarshi
qo‘llaniladigan tajovuzlardir. Bunday zo‘ravonliklarning ijtimoiy, psixologik va
jismoniy oqibatlari ayollarning salomatligiga katta zarar yetkazadi. Shuning
uchun, bunday zo‘ravonlikni oldini olish va unga qarshi kurashish uchun
qonuniy, ijtimoiy va psixologik choralar zarur. Bunday chora-tadbirlar
ayollarning huquqlarini himoya qilish, zo‘ravonlikka uchragan ayollarga yordam
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
393
ko‘rsatish va jismoniy hamda ruhiy ta’sirlarga qarshi kurashish imkoniyatlarini
taqdim etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
BMT, (2018).
Gender zo‘ravonligi va uni oldini olish bo‘yicha
xalqaro hamkorlik
. Birlashgan Millatlar Tashkiloti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi, (2019).
O‘zbekiston Respublikasida
ayollarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish va unga qarshi kurashish
bo‘yicha davlat dasturi
. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi.
3.
Shavkatova, L. (2017).
Ayollarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlik:
ijtimoiy va psixologik tahlil
. Toshkent: Yangi avlod.
4.
Nizamova, M. (2020).
Jinsiy tazyiq va zo‘ravonlikka qarshi
kurashish: ijtimoiy va huquqiy yondashuvlar
. Tashkent: O‘zbekiston
hukumati nashriyoti.
5.
UN Women, (2020).
Gender-based violence in conflict zones:
global perspectives and responses
. UN Women Publishing.
6.
Safarova, D.
(2021).
Ayollarni
huquqiy himoya qilish:
O‘zbekistondagi o‘zgarishlar va yangi qonunlar
. Tashkent: Ijtimoiy
tadqiqotlar instituti.
7.
WHO, (2017).
Violence against women: global and regional
perspectives
. World Health Organization.
8.
Fozilov, B., & Tashkent, A. (2018).
Maishiy zo‘ravonlik va uning
ayollarga ta’siri: O‘zbekiston tajribasi
. Toshkent: Akademiya nashriyoti.
9.
Jones, A., & Patel, R. (2016).
Sexual violence and the rule of law:
Challenges and responses
. Oxford University Press.
