Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
377
QADIMGI HINDISTON SIVILIZATSIYASIDA DIN VA SANʼAT
Davlatov Orziqul Bahodirovich
Denov tadbirkorlik va pedogogika instituti 3-kurs talabasi
davlatovorziqul@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada qadimgi Hindiston sivilizatsiyasining
shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari atroflicha o'rganiladi. Xususan, miloddan
avvalgi III ming yillikda Hind vodiysida yuzaga kelgan Mohenjo-Daro va
Xarappa madaniyatlari asosida bu sivilizatsiyaning taraqqiy etgan shaharsozlik
tizimi, rivojlangan irrigatsiya inshootlari, yozuv va hisob-kitob tizimlari haqida
fikr yuritiladi. Shuningdek, maqolada qadimgi hind jamiyatida paydo boʻlgan
qadimiy dinlar ham oʻrganiladi. Xususan hinduizm, buddizm kabi dinlar bunga
misol boʻladi. Yana hindlarning eng qadimiy klassik raqslaridan biri Bharata
Natyam raqsi ham ushbu maqolada yoritib oʻtilgan.
Kalit so'zlar: sivilizatsiya, buddizm, Tri-Pitaka, Hindiston, taqvim,
shaharsozlik, braxmanlar.
Kirish.
Qadimgi Hindiston sivilizatsiyasi insoniyat tarixidagi eng qadimiy
va rivojlangan madaniyatlardan biri hisoblanadi. Qadimgi Hindiston xalqi tabiat
bilan uyg'un hayot kechirgan, murakkab ijtimoiy tuzilma va ma'naviy
qadriyatlarga ega boʻlgan. Ushbu maqolada qadimgi Hindiston sivilizatsiyasining
asosiy
xususiyatlari,
uning
rivojlanish
bosqichlari
hamda
insoniyat
taraqqiyotidagi o'rni tahlil qilinadi. Mavzuga kirishdan oldin sivilizatsiya haqida
tushunchaga ega boʻlib olamiz. Sivilizatsiya so'zi lotincha “sivilis” –
“fuqarolikka, davlatga, shaharga taalluqli” ma'nolarini anglatuvchi o'zakdan kelib
chiqqan. U “silvaticus”, ya'ni lotinchadan tarjima qilganda “qo'pol, yovvoyi”
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
378
so'ziga qarshi ma'noda qo'llanilgan. Sivilizatsiya tushunchasi “madaniyat”
tushunchasi bilan uzviy bog'liq ravishda paydo bo'lgan.
Asosiy qism.
Hind sivilizatsiyasi milloddan avvalgi 2350-3000 yillarda
Hind daryosi vodiysida boshlangan va hozirgi kungacha saqlanib qolgan dastlabki
sivilizatsiya. Hindiston sivilizatsiyasini hukmronlik davri asosida bir necha
bosqichlarga bo'lish mumkin. Joylashuvi bo'yicha Hindistonni ikki qismga, ya'ni
Shimoliy Hindiston va Janubiy Hindistonga bo'lish mumkin. Hindistonning ikki
qismi tili, madaniyati va diniy amallari jihatlari bilan farq qiladi. San'at xilma-
xilligi va o'z xalqining turmush tarziga boy bo'lgan hind sivilizatsiyasi, ayniqsa
Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari aholisi hayotiga ta'sir katta boʻlgan.
Hindistonning sivilizatsiyasi, madaniyatini asosan Nusantara
hududlarida keng tarqalganini ko'rishimiz mumkin. Hindiston sivilizatsiyasi
Janubi-sharqiy Osiyo mintaqasi bilan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan
alohida munosabatda bo'lib, Janubi-sharqiy Osiyo jamiyati hayotining barcha
jabhalarida uchratish mumkin. Hindiston qadriyatlarini Janubi-sharqiy Osiyo
aholisi orasida qo'llanishi Janubi-sharqiy Osiyoda hindlashgan davlat
yaratdi. Jamiyat kundalik hayotida hind sivilizatsiyasi elementlariga ega bo'lgan
madaniyatni o'zlashtira boshladi.
Hind sivilizatsiyasidagi dinlar: hinduizm, buddizm, jaynizm va sikxizm kabi
bir necha dinlarni tasniflanishi mumkin. Hinduizm Nusantara arxipelagi uchun
begona din emas va bu din dunyodagi eng qadimgi din hisoblanadi. N. M
Idaikkadar (1979) ma'lumotlariga ko'ra, dunyoning boshqa yirik dinlaridan farqli
o'laroq, ushbu dinning dastlabki tarixini aniqlash qiyin va hatto uning boshlanish
sanasi ham noma'lum, hinduizmga Hind daryosi (Hind) nomiga asoslanib ism
berilgan.
1
Qodirova L. B. “JAHON SIVILIZATSIYALAR TARIXI” 2020
-yil.
2
Nusantara. atamasi Malay-Indoneziya xalqlarning yashash joylarini belgilash uchun ishlatiladi: Indoneziya,
Malayziya, Singapur, Bruney, Filippin va Janub. Tailand.
3
Cohen, Stephen P. (2002), India: Emerging Power 54-bet
4
Ghazali Darusalam, Tamadun Islam dan Tamadun Asia 117-bet.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
379
Hinduizm beshta asosiy tushunchaga ega: Braxman, Atman, Karma, Moxsa
va Samsara. Braxman Xudoga murojaat qiladi, Atman esa har bir inson tanasida
mavjud bo'lgan individual ruhdir. Atman har doim Braxman bilan birlashishga
intiladi, ammo bu faqat Karma ga bog'liq bo'ladi. Hindlar har doim o'zlarini
Samsaradan xalos bo'lish va Moxsaga erishish uchun harakat qilishadi, boshqacha
aytganda Moxsa jannatdir. Bundan tashqari, hinduizmda Vedalar deb nomlangan
o'zining muqaddas kitobi mavjud.
Keyingi dinlardan biri buddizm. Budda so'zi “budh” fe'lidan olingan bo'lib,
uyg'onish, ya'ni xatolardan uyg'onish va sahnaning haqiqiy yorug'ligi o'rtasida
chiqish ma'nosini anglatadi.
Ushbu din milloddan avvalgi VI asrda Hindistonda
tug'ilgan va Sidharta Gautama Budda tomonidan asos solingan. Hinduizm singari
buddizm ham hinduizm ta'kidlagan Karma va Samsara qonunlariga ishonadi.
Buddizm, shuningdek, Samsaradan xalos bo'lishga va Nirvananing mukammal
hayotiga erishishga intiladi. Buddizm ta'limotiga murojaat qilib, Gautama
buddizmi to'rtta oliy haqiqatni va haqiqatning sakkiz yo'lini ta'kidlaydi. To'rt asl
haqiqat hayot azoblarga to'la ekanligini tushunishni o'z ichiga oladi. Azob-
uqubatlar inson tug'ilishi bilanoq mavjud. Shunga qaramay, ushbu azob-
uqubatlarni haqiqatning sakkiz yo'lidan, ya'ni haqiqiy iymon, chin niyat, to'g'ri
nutq, to'g'ri xulq-atvor, to'g'ri harakat, to'g'ri fikrlash, to'g'ri fikrlar va qalblar va
to'g'ri niyatlardan kelib chiqib boshqarish mumkin. Buddistlar foydalangan
muqaddas kitobi Tri-Pitaka nomi bilan mashhur.
Bugungi kunda hindlar tomonidan qo'llaniladigan raqslardan biri bu Bharata
Natyam raqsi. Ushbu raqs hindlarning klassik raqs uslublaridan biridir. Bharata
Natyam mumtoz raqsi bu an'analarga to'la raqslardan biri, uni o'zlashtirish uchun
ko'p yillar kerak bo'ladi, chunki bu qadimiy raqsni shon-sharafga to'la hajmda ijro
etish uchun qo'llar, oyoqlar va ko'zlarning turli xil harakatlarini o'rganish kerak.
Bu raqs Hindistonning janubiy qismida joylashgan Tamil Naidu viloyatidan kelib
5
Ghazali Darusalam, Tamadun Islam dan Tamadun Asia 167-bet.
6
Idaikkadar N.M 1979. Latar Belakang Kebudayaan Hindu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
380
chiqqan. An'anaga ko'ra, ushbu raqsni ayol raqqosa yakkaxon ijro etadi. Bu raqsda
to'liq ijro Alarippu, Jatisvaram, Sabdam, Varnam, Padam va Thillana kabi oltita
bosqichlarni o'z ichiga oladi. Ushbu bosqichlar Nritta yoki sof raqs va Nritya
elementlarini birlashtiradi.
Natijalar va muhokama.
Hind sivilizatsiyasi turli sohalarda shon-sharafga erishdi va jahon
sivilizatsiyasiga katta hissa qo'shdi. Matematikada, geometrik elementlarda,
algebra, nol sonlar va matematik o'nliklar esa arifmetikaga kiritilgan va hozirgi
kunga qadar amalda. Matematika sohasi astronomiya va kalendarning (taqvim)
ixtiro qilinishi. U mavsumlar vaqtini va fasl, yil, oy va kunni aniqlashda ishlatildi.
Hind sivilizatsiyasining rivojlanishi din va texnika bilan chambarchas bog'liqdir.
Ular orasida fizika sohasi ham bor, koinot beshta elementga ega: er, shamol, olov,
suv va kosmik. Tabiatning bu barcha elementlari atomlarga xosdir. Kimyo
sohasida umrni uzaytirish, zahar berish va boshqaar uchun dorilar ishlab
chiqarilgan. Ushbu tibbiy kimyoviy jarayonlar orqali porox bilan bir qatorda
asosiy gidroksidi moddalar, kislotalar va metallarni yaratish ishlab chiqarildi.
Hindistonliklar metall mahsulotlari ixtirosi tufayli boshqa sivilizatsiyalar
tomonidan tan olingan. Temir va metall materiallardan foydalanish juda
muhimdir, chunki temirchilikda qilingan yuqori mahorat va temir va metallardan
har xil narsalar yaratish bugungi kunda ham qo'llanilmoqda. Hindiston
sivilizatsiyasi tibbiyot sohasida ham o'z ta'sirini o'tkazdi. Hindiston
sivilizatsiyasida tibbiyot ilmi sehr-jodu sifatida tanilgan. Fiziologiya, jarrohlik,
nafas olish san'atlari, odamlarning ko'payishi, farmakologiya va veterinariya
sohalarida o'zgarishlar milloddan avvalgi davrdan hozirgi zamonga qadar davom
etmoqda.
7
Idaikkadar N.M 1979. Latar Belakang Kebudayaan Hindu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka (tarian
ekspressi)
8
Abdujabbor Kabirov “QADIMGI SHARQ TARIXI” Toshkent “TAFAKKUR” 2016. B.283
-286.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
381
Xulosa.
Qadimgi Hindiston sivilizatsiyasi insoniyat tarixida chuqur iz qoldirgan
madaniy, diniy va ijtimoiy tizimlari bilan ajralib turadi. Hind vodiysi
sivilizatsiyasining rivojlangan shaharsozlik, yozuv tizimi, me'morchilik va
ijtimoiy tuzilma borasidagi yutuqlari bugungi kunda ham o'rganib chiqilmoqda.
Ayniqsa, bu sivilizatsiyada shakllangan turli urf-odatlar, diniy marosimlar va
an'anaviy qadriyatlar Hindistonning keyingi tarixiy taraqqiyotiga kuchli ta'sir
ko'rsatgan. Maqolada ko'rib chiqilgan faktlar shuni ko'rsatadiki, qadimgi hind
xalqi o'zining taraqqiy etgan ijtimoiy hayoti, murakkab dunyoqarashi va boy
ma'naviy merosi bilan insoniyat tamadduniga katta hissa qo'shgan. Qadimgi
Hindiston tajribasi bugungi kunda madaniy turfa xillik, diniy bag'rikenglik va
qadriyatlar asosidagi jamiyat qurishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Qodirova L. B. “JAHON SIVILIZATSIYALAR TARIXI” 2020-yil.
2. Nusantara. atamasi Malay-Indoneziya xalqlarning yashash joylarini belgilash
uchun ishlatiladi: Indoneziya, Malayziya, Singapur, Bruney, Filippin va Janub.
Tailand.
3. Cohen, Stephen P. (2002), India: Emerging Power 54-bet
4. Ghazali Darusalam, Tamadun Islam dan Tamadun Asia 117-bet.
5. Ghazali Darusalam, Tamadun Islam dan Tamadun Asia 167-bet.
6. Idaikkadar N.M 1979. Latar Belakang Kebudayaan Hindu. Kuala Lumpur:
Dewan Bahasa Dan Pustaka
7. Idaikkadar N.M 1979. Latar Belakang Kebudayaan Hindu. Kuala Lumpur:
Dewan Bahasa Dan Pustaka (tarian ekspressi)
8. Abdujabbor Kabirov “QADIMGI SHARQ TARIXI” Toshkent
“TAFAKKUR” 2016. B.283-286.
