Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
202
RUHIY VA JISMONIY RIVOJLANISHIDA NUQSONI BOʻLGAN
BOLALAR BILAN OLIB BORILADIGAN KORREKSION ISHLAR
Rashodova Sharifa Otabek qizi
Navoiy viloyati Qiziltepa tumani 32-umumiy o‘rta ta‘lim maktabi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada aloxida yordamga muxtoj bolalar bilan
olib boriladigan korreksion ishlar, bolalardagi psixofiziologik kamchiliklarni
iloji boricha bartaraf etish, tuzatish yoki bilinmaydigan holga keltirish usullarini
belgilash va amaliyotda tatbiq etish yo`llari haqida so`z yuritiladi
Kalit so`zlar: ruhiy rivojlanish, integratsiyalashgan inklyuziv, differensial
ta’Iim, logopedik choralar, kompensatsiyalash, L.S. Vigotskiy
KIRISH
Har qanday jamiyat o`z farzandlarini har tomonlama yetuk, komil inson
bo`lib voyaga yetishni, munosib fuqarolar bo`lib, davlat tarraqiyotiga, gullab
yashnashiga o‘z ulushlarini qo`shishlariga harakat qiladi va umid bog`laydilar.
Afsuski, dunyoning ko'pgina mamlakatlarida bolalar hali ham huquqlaridan
mahrum etilganlar, ya’ni ularning sog‘-salomat hamma qatori to‘laqonli
rivojlanishlari va jamiyat hayotida faol ishtirok etishlari uchun kerakli
imkoniyatlar yaratilmagan.
Maktabga qabul qilingan ayrim bolalar uni to‘liq bitira olmayaptilar,
jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bor bolalar uyda o'tiribdi, ta’lim
olishdan mahrum, ayrimlarining ta’lim olishi chegaralangan. Kasallikni oldini
olish mumkin bo‘lgan joylarda hali ham juda ko‘p bolalar xastaliklardan nobud
bo‘lmoqdalar, to‘yib ovqat yeyish, toza ichimlik suvidan bahramand bo'lish ko`p
mamlakatlarda hali ham to‘liq tashkil etilmagan.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
203
Davlatimiz tomonidan anomal bolalarga integratsiyalashgan inklyuziv
xamda differensial ta’Iimni tashkil etish uchun zarur shart-sharoitlar
yaratilmoqda, ulardagi psixofiziologik kamchiliklarni iloji boricha bartaraf etish,
tuzatish yoki bilinmaydigan holga keltirish usullarini belgilash va amaliyotda
tatbiq etish yo`llari ko`rib chiqilmoqda.
Anomaliyalar har xil bo‘ladi, ulaming ba’zilari batamom bartaraf etiladi,
ba’zilari bir qadar tuzatiladi, korreksiyalanadi, boshqalari esa bilinmaydigan
holga keltiriladi, ba’zilari esa kompensatsiyalanadi. Bola nutqida qo‘pol
kamchiliklar bo‘lsa, to`g`ri tashkil etilgan logopedik choralarni o‘z vaqtida
ko‘rish yo`li bilan ularni to‘liq bartaraf etish mumkin. Boladagi nuqson organik
kamchiliklar natijasida paydo bo'lgan bo‘lsa (masalan, oligofreniya shunday
nuqson jumlasiga kiradi), uni to‘liq bartaraf etib bo`lmasa ham, biroq qisman
tuzatish mumkin. Korreksion ishlar amaliyotida yana shunday anomaliyalar
uchraydiki, ulami tuzatib ham, korreksiyalab ham bo`lmaydi, masalan, tug‘ma
ko‘rlik yoki karlik shular jumlasidandir. Bunda ko‘rish analizatorining vazifasini
sezgi organlariga, eshitish analizatorining vazifasini esa ko`rish analizatoriga
yuklash, ya’ni kompensatsiyalash, o‘mini bosipsh mumkin. Ko‘rish qobiliyati zaif
bolalar sezgi organlariga tayangan holda barmoqlari bilan Brayl shriftidan
foydalanadilar. Bunda harf olti nuqta kombinatsiyasi bilan belgilanadi. Eshitish
qobiliyati zaif bolalar esa imo-ishora, ya’ni daktil nutqdan, barmoqlar harakati
bilan anglatiladigan nutqdan foydalanishlari mumkin.
L.S. Vigotskiy anomal bolalar rivojlanishidagi xususiyatlami o‘rganib,
nuqsonning murakkab tuzilishi haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi. U “Korreksion
pedagogikaning asosiy muammolari” kitobida anomal bolalar bilan
rivojlantiruvchi ta'limni olib borish kerakligini, korreksiya, kompensatsiya
usullari va bularni amalga oshirish yo`llarini ko'rsatib berdi.
L.S.Vigotskiy anomal bolada nafaqat "salbiy" balki "ijobiy" tomonlarini
ham o`rganib, aniqlab, shularga tayangan holda va potensial qobiliyatni inobatga
olib turib, ta’lim-tarbiya ishlarini tashkil etish zarurligiga diqqatini jalb etdi. U
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
204
defektologiya sohasida katta nazariy meros qoldirdi va haqli ravishda
defektologiya fanining asoschisi sanaladi.
Alohida yordmga muxtoj bo`lgan bolalar uchun tashkil etilgan ta`lim
tizimida birinchi navbatda bolaning talablari o‘rganiladi, ijobiy tomonlari,
qobiliyati hisobga olinadi, kamchiliklari o`rganiladi, Ushbu ta`lim tizimida
ma’lum sharoit yaratilishi lozim. Bunga modifikatsiya, kompensatsiya,
adaptatsiya, reabilitatsiyalar kiradi. Masalan, agarda bola eshitmasa, uni eshitish
apparati bilan ta’minlash, yura olmasa - nogironlar aravachasidan foydalanish,
qo`lida oddiy qoshiq ushlay olmasa, uni boshqa qulay uskuna bilan ta’minlash va
boshqalar.
Inklyuziv ta’lim bu maxsus yordamga muxtoj bolalar va yoshlar uchun
individuallashgan va sharoitga qarab o‘zgaruvchan, g‘amxo`rlik bilan yondasha
oladigan ta’lim tizimidir. Ushbu ishlar oddiy, me’yorda rivojlangan bolalar o`quv
muassasalarida amalga oshiriladi. Inklyuziv-jalb etish (vklyucheniye)degan
ma’noni anglatadi, ya’ni jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bor bolalarni
sog‘lom tengdoshlari bilan o`zaro bog`lanib, birgalikda ta’lim olishidir. Buni
amalga oshirish uchun har bir bolaga individual yondoshish, nuqsonidan kelib
chiqqan xolda ma’lum u uchun qulay sharoit yaratish, kerak bo`lsa, dastur va
rejani qisman o`zgartirish va x.k. Anomal bola uyiga yaqin, o‘ziga qulay ommaviy
bog‘cha yoki maktabga qatnaydi. U yerda asosiy ishni tarbiyachi yoki sinf rahbari
amalga oshiradi. Har bir maktabgacha tarbiya muassasasida yoki maktabda
maxsus tayyorlangan resurs tarbiyachi bo`lib, u guruh tarbiyachisiga maslahatlar
beradi va ko`maklashadi: maxsus o`qitish uskunalari, aparatlari bilan ta’minlaydi;
ota-onalar, o‘qituvchilar bilan tushuntirish ishlari o`tkazadi: dars jadvali,
dasturga, kerak bo`lsa, o`zgartirishlar kiritadi, ularni asoslab beradi;
o‘qituvchilarni malakasini oshiradi, bilim mahoratini boyitadi; sog`likni saqlash
xizmatlarini tashkil etadi, qulay psixologik muhitni yaratadi. Jismoniy yoki ruhiy
rivojlanishida nuqsoni bo`lgan bolani oddiy bog‘cha yoki maktabga joylashtirish
integratsiya yo‘lidagi birinchi qadam. Ta’lim integratsiyasining turli shakllari va
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
205
darajalari mavjud. Jismoniy integratsiyada nogiron va sog‘lom bola orasidagi
jismoniy tafovut iloji boricha kamaytirilishi lozim. Buning uchun maxsus sinf
yoki bo`lim tashkil etilishi mumkin. Funksional integratsiyada nogiron va
sog‘lom bola orasidagi funksional tafovut iloji boricha bartaraf etilishi lozim.
Buning uchun aloxida yordamga muxtoj bolalarni musiqa, san’at, drammatik
to`garak va sportga jalb etish foydalidir.
XULOSA
O`zbekistonda defektologlarning olib borayotgan ishlari xam diqqatga
sazovor. Maxsus muassasalarda olib borilayotgan ishlarda inklyuziv ta’lim
elementlari talaygina. Ko`p yillardan beri umumta’lim maktabgacha tarbiya
muassasalari, maktablarda maxsus guruh, sinflar tashkil etilgan va muvaffaqiyatli
o ‘z vazifalarini bajarib kelmoqdalar. Har bir rayondagi yordamchi mexnat ta’limi
maktabi, me’yorda rivojlangan bolalar ta’lim oluvchi muassasalarda ulgurmovchi
o‘quvchilar bilan yil davomida ma’lum ishlami olib borishmoqda, ular uchun
maxsus sinflar tashkil etilgan. Bola uyiga yaqin joylashgan maktabga qatnaydi.
Yordamchi tenglashtiruvchi sinflar faoliyati, nutqiy guruh yoki sinflar faoliyati
ham inklyuziv ta'lim shakllaridan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Raxmanova V.S. Defektologiya asoslari.-T ..1991
2.
Inklyuziv ta’lim. - T u ve D jo nson M ejregion alnay a programma
po obucheniyu invalidov
(Opereyshin Mersi) Vsemirnbiy forum po obrozovaniyu Zaklyuchitelniy
doklad Nyu York, 1990
3.
Bola huquqlari to`g 'risida konvensiya. - O 'zbekiston bolalar
jamg‘armasi.
4.
K .K.Mamedov, G.B Shoumarov. V .P.Podobed Ruhiy rivojlanishi
sustalashgan bolalar haqida Т., 1993 Pulatova F.M. Oligofrenopedagogika
5.
V. S . Raxmanova Maxsus pedagogika. Т., 2005 7. T>.B.Shoumarov
va boshqalar. 1001 savolga psixologning 1001 javobi. Т., “ Mehnat”.
