Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
132
OʻQUVCHILAR ORASIDAGI TELEFONGA QARAMLIKNI
CHEKLASHNING PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Qahhorova Nargiza Abdumoʻminovna
Buxoro viloyati Shofirkon tumani 18 umumtaʼlim maktabining amaliyotchi
psixologi
ANNOTATSIYA: Maqolada yosh avlod orasida mobil qaramlikni oldini
olish,telefonning inson hayotiga taʼsiri haqida yoritilgan.
Kalit so‘zlar: mobil telefon, Ijtimoiy tarmoqlar, e-mail, Internet, tobe’lik.
KIRISH
Bolalar va o’smirlarda telefon tobe’ligi ogohlikni talab etmoqda, chunki
darsda o’qish bilan band bo’lmasdan, ular telefonda o’yin o’ynaydilar,
gaplashadilar, musiqa tinglaydilar, shu bilan birga tanqid ostida bo’lgan rasm va
videolavxalar tomosha qiladilar. Olimlar uyali telefonning inson fiziologik
sog’lig’iga ta’siri borasida izlanishlar olib birishmoqda, lekin unga tobe’lik
aniqdir.
Adabiyotlar taxlili. Tobe’lik ( addiksiya ) – ob’yektlar orasidagi
munosabat, bunda bir ob’yekt ikkinchisiga bo’ysunadi, tobe’ bo’ladi.
Addiksiyaning 3 turi mavjud bo’lib bular:
•
Kimyoviy addiksiyalar ( giyohvandlik, toksikomanlik,
alkogolizm )
•
Biokimyoviy (anoreksiya, bulemiya )
•
Nokimyoviy (ong osti ) – mobil tobe’lik shunga taalluqlidir.
Nokimyoviy addiksiyalarga to’xtalib o’tamiz, chunki mobil tobe’lik ayni
shu guruhdadir, mobil tobe’lik boshqa nokinyoviy addiksiyalar turlariga juda
o’xshaydi, chunki u o’sha prinsip asosida “ishlaydi”. Addiktiv harakatning
nokimyoviy shakli insonning psixologik himoyalovchi mexanizmlari bilan
bog’liqdir. Inson qo’llayotgan himoya har doim qandaydir kelishmovchiliklar,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
133
muammolar, noqulay vaziyatlarga “javob” bo’ladi, himoya tartibli xarakterga ega
bo’ladi, shuningdek insonni harakati modellari aniq ishlanadi. Masalan, mobil
tobe’likda inson barcha noqulay vaziyatlarga bir xildek qaraydi (masalan,
telefonni olib tugmalarni maqsadsiz bosa boshlaydi). Umuman nokimyoviy
addiksiyalar barcha turlari bir- biri bilan bog’liqligi shundaki, agarda
“o’yinchog’idan” ayirishsa (komp’yuter, telefon, ish, magazin xaridi ) unda
emotsional, so’ng fizik noqulaylik tez rivojlana boshlaydi va odam o’ziga joy topa
olmaydi.
Odat avval paydo bo’lgan malakani ( mahoratni ) saqlash va osonlik bilan
tiklash qobiliyatidir. Ongli mavjudotlarda odat faol xarakterga ega: qandaydir
o’zgarishni to’xtovsizligi yoki qaytarilishi ushbu o’zgarishni mustaqil ravishda
tiklash ishtiyoqini yaratadi; jismoniy odat bo’lishi tez-tez mushaklar qisqarishi
bilan bog’liq; aqliy odat-qaytariladigan assotsiatsialar bilan; axloqiy odat-
qaytariladigan ishlar bilan bog’liqdir. Odatiy ishlar ongsiz bo’lib qoladi va ular
haqida qancha kam o’ylasak, shuncha tez amalga oshiriladi.
Mobil tobe’lik – ushbu muammo ilk bor bir necha yil oldin ko’tarilgan edi,
ammo hozirda rivojlangan mamlakatlarda 10 ta odamdan 7 tasida mobil telefon
mavjudligi ushbu muammoni haqiqiy epidemiyaga aylantirdi. Mobil aloqada odat
va tobe’likni ajratish qiyin, ammo ajratish mumkin, balki kerakdir, zarurdir.
Mobil tobe’lik – bu inson xolati, ushbu xolatda telefon ibodat predmetiga
aylanadi, inson o’ylamasdan qo’ng’iroq qiladi, o’zining harakatini anglamaydi,
yoki sababini tushuntira olmaydi. Mobil tobe’lik, internetga tobe’lik kabidir. Bu
jonli muloqotdan qo’rqish va real dunyoda insonda ijobiy emotsiyalar
qo’zg’atadigan biror bir narsa yo’qligi va inson ijobiy emotsiyalarni Internet
orqali yoki telefon orqali olishga harakat qiladi.Alkogol, tamaki, shirinlik yoki
telefonga bo’lgan tobe’lik sabablari bir hildir. Inson o’z lazzatlarini tashqi
dunyodagi biror-bir narsa bilan “bog’lamoqchi” bo’ladi. Virtual muloqotga kirib
ketgan odamlar bolalikdan jonli his-tuyg’ular va muloqotni qadrlashga
o’rgatilmaganlar.
Buyuk Britaniya olimlari mobil telefon egalarini 3 tipga ajrtishadi:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
134
“Kiborglar” – telefonni o’zlarini davomlari, tanalarining bir
qismi deb bilishadi va usiz yashay olmaydilar.
“Protezlanganlar” – bu umuman olganda “telefon”siz yashay oladigan,
lekin bunday holatda o’zlarini noqulay his etadiganlar.
“Bog’lanmaganlar ” – bular uchun telefon qong’iroqlarga ishlatiladigan
aloqa vositasi xolos.
-
Doim telefonga intilish. Noqulay vaziyat vujudga kelganda (
kutilmagan suhbatdosh paydo bo’lishi, yoqtirmagan shaxs, suhbatda nozik
mavzuda to’xtalib o’tish ) inson telefon bilan atrofdagi dunyodan berkinadi. U
telefonni shunchaki hisobni tekshirish, SMSni o’qish yoki yuborish, tugmalarni
bosish, vaqtni ko’rish uchun oladi. Ushbu barcha harakatlar insonning noqulay
vaziyatga javobidir. Inson muammoning yechimini topish o’rniga undan qochadi
.
-
Tez-tez telefonni o’zgartirish. Bugungi kunda telefonni qo’lqop
o’zgartirgandan ko’ra tezroq almashtiradigan insonlarni kuzatishimiz mumkin.
Insonga ma’qul bo’lgan telefonni o’rnini xuddi shunday, faqat bir-ikki
yangi funksiyali telefon egallashi mumkin, buning uchun odam hamma narsaga
tayyor bo’ladi va shu telefonni sotib oladi. Aloqa uchun telefondan
foydalanadigan inson uning yangi rusumlarini izlamaydi, agar unga mavjud
bo’lgan funksiyalar yetarli bo’lsa, aksincha telefonga tobe’ bo’lgan odam
yangisini izlaydi.
-
Qo’ng’iroq uchun qo’ngiroq. Agar “shunchaki” keraksiz
qo’ngi’roqlar soni muhim va kerakli bo’lgan qo’ng’iroqlar sonidan ko’proq bo’lsa
bu yaxshi emas.
-
SMS uchun SMS. Amalda “qo’ng’iroq uchun qo’ng’iroq” ga
o’xshaydi, inson o’n metr narida turgan do’stiga qo’ng’iroq qilishi mumkin
(yoniga borish osonroq bo’lsa ham). Ayrim odamlar og’zaki suhbatdan ko’ra
SMS orqali muloqot qilishni afzal ko’rishadi. “Telefonlar” va aloqa haqida
suhbatlar. Tobe’ odam mavzuni o’zi “sevgan” mavzuga aylantiradi, telefon
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
135
rusumlari, ta’rif rejalari mobil madaniyatning boshqa belgilari haqida
baxslashishdan zavq oladi.
Psixologlarda “Mobil tobe’lik”, “SMS – kasallik” degan atamalar paydo
bo’ldi. Chet elda bunga jiddiy e’tibor berilmoqda va tashxislar qo’yib
shifoxonalarda davolashmoqda.
Mobil tobe’lik – inson telefonni har joyda o’zi bilan olib yuradi, telefon
quvvati tugab qolsa yoki sinsa asabiylashadi. U yangi telefonni sotib ololmaslikni
tasavvur ham qila olmaydi, u o’z telefoniga yangi chaqiruv qo’ng’iroqlari va
o’yinlarni o’tkazib oladi. Telefonni o`z jismining bir bo’lagi deb hisoblaydi va
usiz o’zini to’la to’kis deb o’ylamaydi.SMS – tobe’lik - “tobe’ inson” qo’ng’roq
qilish, gaplashish oson va arzon bo’lsa ham, bir kunda yuztacha ma’lumotni sms
qilib yozib yuboradi.
Yangi axborotga o’chlik – inson yangi axborotni qabul qilishga doim
tayyor turadi. Har daqiqa elektron pochta yoki telefonni tekshiradi. Miya bunday
ko’p ma’lumotni qabul qilib, undan eng muhimini ajratib va kerak bo’lmaganini
unuta olmaydi. Natijada u bunday “narkotik”ka tushib qoladi va yangisini talab
qiladi. Statistikaga ko’ra AQShda har ikkinchi o’quvchida mobil telefon bor va
qo’ng’iroqlarga kuniga bir soatdan kam bo’lmagan vaqtini sarflashadi.
XULOSA
Shunday bo’lsa ham ko’pgina Amerika olimlarini mobil telefon orqali
suhbatlar shaxsiy muloqotni o’rnini egallashi bezovta qilmoqda. Ko’pchiligi
shuni ta’kidlaydiki, bu o’smirlarning ijtimoiy yakkalanishini kuchaytiradi, ushbu
yoshda bu noma’qul bo’ladi. Shunday qilib, mobil tobelik zamonaviy psixologiya
fani oldida turgan dolzarb muammolardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Бережковская Е. Мобильная зависимость //Школьный психолог/–
2006. - №5. – с. 2-7 3.
2.
Бурдыга В.А. Мобильная зависимость – что это такое и с чем еѐ
«едят»//Журнал Самиздат 24.05.07
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
136
3.
Инджиев А. Мобильник. Любовь или опасная связь?/ А. Инджиев. –
М.: Вектор, 2007.
4.
Корягина О.П. Проблемы мобильной зависимости и причины их
возникновения // Вопросы психологии. – 2006. - №1. – с.14-19 7.
5.
Нишанова, З. Т., & Худоёрова, М. (2017). ПРЕДОСТАВЛЕНИЕ
НАДЛЕЖАЩЕЙ ИНДИВИДУАЛИЗИРОВАННОЙ ПОДДЕРЖКИ ДЕТЯМ
С
ОГРАНИЧЕННЫМИ ВОЗМОЖНОСТЯМИ. In
Сборники конференций
НИЦСоциосфера
(No. 26, pp. 60-62). Vedecko vydavatelske centrum
Sociosfera-CZ sro.
