Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
103
USMON ZUNNURAYNNING O`LDIRILISHI FITNASI
SABABLARI
Farg’ona davlat texnika universiteti Ijtimoiy fanlar va sport kafedrasi asistenti
Raxmatov Abbosbek Tolipjon o’g’li
Muhammad ibn Shihob Zuhriy aytadi: Usmon ibn Affon 12 yil mo`minlarga
amir bo`ldi, bundan dastlabki olti yili odamlar undan hech ranjimadilar, hatto u
Qurayshga Umar ibn Xattobdan ko`ra suyukliroq bo`ldi. Chunki Umar o`ta
qattiqqo`l edi, Usmon esa ularga yumshoqlik qildi, ularga ko`p marhamatlar
ko`rsatdi, yaxshi qarindoshlik aloqalarida bo`ldi. Shundan so`ng fitna yuz berdi.
Musulmon muarrixlar Usmon xalifaligining ikkinchi yarmida, hijriy 30-35
yillarda yuz bergan hodisalarni Usmon roziyallohu anhuni shahid qilinishiga olib
kelgan fitna deb ataydilar[1].
Musulmonlar Abu Bakr, Umar ibn Xattob xalifaligi davrida va Usmon ibn
Affon xalifaligining avvalgi davrida ittifoq edilar, o`rtalarida kelishmovchilik
yo`q edi. Keyin Usmon roziyallohu anhu xalifaligining oxirgi yillarida
musulmonlar o`rtasida bo`linishlarni keltirib chiqargan ayrim ishlar sodir bo`ldi.
Fitna va zulm ahlidan bo`lgan bir toifa odamlar chiqib, Usmonni o`ldirdilar.
Musulmonlar Usmon shahid qilinganidan so`ng bo`linib ketdilar[2].
Ushbu fitnaning kelib chiqishi sabablarini o`rganishga kirishar ekanmiz,
dastlab jamiyatning o`sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy holati haqida biroz
tasavvurga ega bo`lish kerak bo`ladi.
Усман ибн Аффан был повелителем верующих в течение 12 лет. В
первые шесть лет люди были им довольны, и он был более любим
курайшитами, чем Умар ибн Хаттаб, так как Умар был очень строгим, тогда
как Усман проявлял мягкость, оказывал им множество милостей и
поддерживал хорошие родственные связи. После этого начались смуты.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
104
Мусульманские историки называют события второй половины правления
Усмана, произошедшие в 30–35 годах по хиджре, фитной, которая привела
к его мученической смерти.
Мусульмане были едины во времена правления Абу Бакра, Умара ибн
Хаттаба и в начале правления Усмана ибн Аффана, между ними не было
разногласий. Однако в последние годы правления Усмана р.а. произошли
события, которые привели к расколу среди мусульман. Группа людей из
числа приверженцев смуты и несправедливости восстала и убила Усмана.
После его мученической смерти мусульмане разделились.
Приступая к изучению причин возникновения этой фитны, необходимо
сначала получить некоторое представление о социально-политическом
положении общества того времени.
Uthman ibn Affan served as the leader of the believers for 12 years. During
the first six years, people were pleased with him, and he was even more beloved
to the Quraysh than Umar ibn al-Khattab, because Umar was very strict, whereas
Uthman showed them gentleness, granted them many favors, and maintained
strong family ties. After that, a period of turmoil (fitna) began. Muslim historians
refer to the events that occurred in the second half of Uthman's caliphate, during
the Hijri years 30–35, as the fitna that led to his martyrdom.
Muslims were united during the caliphates of Abu Bakr, Umar ibn al-
Khattab, and the early years of Uthman ibn Affan’s rule, and there were no
disputes among them. However, in the later years of Uthman's caliphate, certain
events occurred that caused divisions among Muslims. A faction of people
belonging to the proponents of fitna and oppression rose and killed Uthman. After
his martyrdom, the Muslims became divided.
As we begin to study the causes behind the emergence of this fitna, it is
necessary first to gain some understanding of the social and political conditions
of that time.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
105
Islom jamiyati Siddiq va Foruq xalifaligi davrida va Usmon Zunnurayn
xalifaligining birinchi yarmida quyidagi ko`rinishlarga ega edi:
Bu jamiyat umuman olganda islomning barcha ma`nolarini o`zida mujassam
etgan islomiy jamiyat bo`lib, Allohga va oxirat kuniga chuqur iymonli, islomni
jiddiylik bilan tatbiq etuvchi, tarixdagi har qanday jamiyatga qaraganda gunohga
eng kam qo`l uradigan jamiyat edi.
U o`zida rabboniy ummatning haqiqiy ma`nosini eng oliy darajada ro`yobga
chiqargan jamiyat edi. Bu jamiyat a`zolari o`rtasini tillari, jinslari, terilarining
rangidan qat`i nazar faqat aqida bog`lovchisi bog`lab turardi, bu esa tarix
mobaynida boshqa biron xalqda islom ummatida bo`lganidek ro`yobga
chiqmagan.
U dindagi buyruq-qaytariqlar va yo`l-yo`riqlardan madad oluvchi yorqin
axloqiy qoidalar asosiga qurilgan axloqiy jamiyat edi.
U har xil safsatalardan xoli, faqat oliy maqsadlarni amalga oshirish bilan
mashg`ul bo`lgan jiddiy jamiyat edi. Jiddiylik deganda albatta qovoq uyish, dag`al
va keskin gapirish kabi ma`nolarni emas, balki odamlar ichida himmatni
yoyadigan, g`ayratga, faoliyatga va harakatga bois bo`ladigan bir ruh ma`nosi
ko`zda tutilmoqda.
U barcha jabhalarda kishini amalga safarbar etuvchi jamiyat edi. Unda
nafaqat Alloh yo`lidagi urushda, balki faoliyatning jamiki yo`nalishlarida askarlik
ruhi ochiq sezilib turardi, unda odamlar ich-ichlaridan aqida turtkisi bilan va
g`ayrat-shijoatga undovchi ichki chaqiriq ta`sirida harakatlanardilar.
U toat-ibodatli jamiyat bo`lib, unda nafaqat farzlarni ado etishda va Alloh
roziligini istab nafl ibodatlar qilishda, balki hayotning barcha ishlarida ibodat ruhi
ochiq sezilib turardi. Bu jamiyat tushunchasida har qanday amal ibodat bo`lib, uni
ibodat ruhi bilan ado etardilar [3].
Ushbular umuman olganda islomiy jamiyatning xulafoi roshidin davridagi
eng muhim ko`rinishlaridan edi. Jamiyatning bu belgilari nubuvvat zamoniga
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
106
qancha yaqin bo`lsa shuncha kuchli bo`lib, nubuvvat asridan uzoqlashgani sari
zaiflashib borganiga guvoh bo`lasiz.
Darhaqiqat, roshid xalifalik zamonida Usmon roziyallohu anhuni o`ldirilishi
fitnasidan so`ng jiddiy o`zgarishlar boshlandi. Ummat boshiga kelgan bu og`ir
fitna va ulkan imtihonning kelib chiqishining bir necha sabablari borki, quyida
ulardan ba`zilarini ko`rib chiqamiz:
a) Farovonlik va uning jamiyat hayotiga ta`siri
Ma`lumki, Usmon ibn Affon roziyallohu anhu davriga kelib odamlarning
turmushlari ancha farovonlashgan, hayotlariga to`kin-sochinlik kirib kelgan edi.
Islomiy fathlar tufayli davlat xazinasiga oqib kelayotgan kirimlarning jamiyat
hayotiga salmoqli ta`siri bor edi. Chunki daromad ortishi to`kin-sochin hayotni va
oxir-oqibat odamlarning dunyoga berilib qolishlarini keltirib chiqarardi va
tabiiyki, buning ortidan ayniqsa hali iymon qalblarini sayqallab ulgurmagan va
dillari taqvo bilan poklanmagan badaviy kimsalarda va fathlarda musulmonlikni
qabul qilgan har xil millat va elat vakillari ichida o`zaro raqobat va kin-
adovatlarni keltirib chiqarardi. Usmon roziyallohu anhu bu narsani ilgaridan
yaxshi anglagandi va o`zining raiyatga yo`llagan maktubida uning ummatni
bo`linib ketishga olib keladigan yomon oqibatlaridan ogohlantirgandi: “Qachon
sizlarda uch ish jamlansa, bu ummatning ishida birlik va bahamjihatlik yo`qoladi:
to`kin-sochin hayot, asira (cho`ri)lardan bo`lgan farzandlaringiz ulg`ayishi,
a`robiylar va ajamlar Qur`on (ma`nolarini yaxshi anglamay) o`qishi”[4].
Darhaqiqat Usmon ibn Affon roziyallohu anhu qo`rqqan narsa yuz berdi va
islomiy davlatning uzoq chekkalarida uning asari ko`rina boshladi. Keyin u
poytaxtga ham kirib kela boshladiki, bundan Usmon musulmonlarga nasihat
qilish va ularni dunyoga berilish oqibatidan ogohlantirish zaruratini tuydi.
Xutbalaridan birida u shunday dedi: “Alloh sizlarga bu dunyoni u bilan oxiratni
istashlaringiz uchun berdi, unga suyanib qolishlaringiz uchun bermadi. Dunyo
yo`q bo`lib ketadi, oxirat esa boqiy. Shunday ekan, foniy narsa sizlarni haddan
oshirmasin va boqiydan mashg`ul qilib qo`ymasin…”[5]. So`ng bu oyani o`qidi:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
107
“Barchangiz Allohning arqoniga bog`laningiz va bo`linmangiz! Hamda
Allohning sizlarga bergan ne`matini eslang: bir-biringizga dushman bo`lgan
paytlaringizda dillaringizni oshno qilib qo`ydi-yu, sizlar Uning ne`mati sabab
birodarlarga aylandingiz. Va do`zax chohining yoqasida turgan edingiz, sizlarni
undan xalos qildi. Haq yo`lni topishingiz uchun Alloh sizlarga o`z oyatlarini mana
shunday bayon qiladi. Oralaringizdan yaxshilikka (islomga) da`vat qiladigan,
toat-ibodatga buyuradigan va gunohdan qaytaradigan bir jamoat bo`lsin. Ana
o`shalar najot topuvchilardir” [Oli Imron: 103-104].
Davomi bor
[1] Ibn Sa`d, “Tabaqot” (1/39-47).
[2] “Majmu`ul fatovo” (13/20).
[3] “Kayfa naktubu at-tarixal islomiy” (102-bet).
[4] “Tarixi Tabariy” (5/245).
[5] “Ahdos va ahodiysul harj” (567-bet).
b) Jamiyatdagi o`zgarishlar va yangi avlod kelishi
Jamiyatda talaygina o`zgarishlar yuz berdi, yangi bir avlod yetishib chiqdi,
ular sahobalardan boshqa, sahobalar yashagan davrni yashab o`tmagan va ular ega
bo`lgan sifatlarga ega bo`lmagan avlod edi. Musulmonlarning ilk avlodi iymon
quvvati bilan, islom aqidasi negizini to`la va chuqur anglashi bilan, nafsni Qur`on
va Sunnatda mujassam bo`lgan islom nizomiga bo`ysundirishga to`la hozir ekani
bilan ajralib turardi. Aksariyati fathlarda islomni qabul qilgan keyingi avlod
davriga kelib, bu xususiyatlar kamroq zohir bo`la boshladi, ularda shaxsiy
manfaatlarga intilish, qavm-qabilalarga taassub qilish ko`rinishlari zohir bo`ldi.
Ba`zilar johiliyat qoldiqlaridan to`la qutulib ketmagandi, ularga sahobalar
roziyallohu anhum Rasululloh sollallohu alayhi va sallam qo`llarida olgan islomiy
tarbiya yetishmasdi. Sahobalar o`zlaridan keyingi avloddan ko`ra kamroq
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
108
fitnalarga duchor bo`lgandilar. Nubuvvat asri yiroqlashgani sari firqalanish va
ixtiloflar kuchayib borardi.
v) Umardan so`ng Usmonning kelishi (roziyallohu anhum)
Usmon ibn Affon roziyallohu anhuning Umar ibn Xattob roziyallohu
anhudan keyin xalifalikka kelishi va ikkovlarining tabiatlari har xilligi ham
xalqlarga muomalada uslublari farqli bo`lishiga olib keldi. Umar o`ta qattiqqo`l,
o`zini ham, qo`l ostidagilarni ham ayamasligi bilan tanilgan edi. Usmon esa
yumshoqtabiat va muloyim odam edi, o`zini ham, odamlarni ham Umar
ushlaganidek qattiq ushlamas edi. U o`z-o`ziga: “Alloh Umarni rahmat qilsin,
Umarning kuchi yetgan narsaga kimning ham kuchi yetardi?!”, deb qo`yardi.[1]
g) Katta sahobalarning Madinadan ketishlari
Umar roziyallohu anhu katta sahobalar bo`lmish Quraysh muhojirlarini
Madinadan boshqa o`lkalarga ko`chib ketishlariga izn bermas, siyosat va zarurat
yuzasidangina ketishlariga izn berar edi. Sababi, Umar roziyallohu anhu kibor
sahobalarning fath qilingan diyorlarda tarqalib ketishlaridan va atroflariga
odamlar yig`ilib, har kim o`zi ergashgan sahobaning fikriga taassub qilishlaridan
va ixtiloflar yoyilishidan xavfsirardi. Usmon esa ularga bemalol chiqib, istagan
yerlariga ketishlariga izn berdi.
d) Johiliy taassub
Islom davlati jangu jadallarda g`alaba qozonib, fathlar ketidan fathlarda
muzaffar qadam tashlab ilgarilab borarkan, arablar mamlakatlarga ega bo`lgach,
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam sahobalaridan bo`lmagan yosh avlodlar
yoki dinga yangi kirgan kishilar o`zlarining bu yurishlardagi ishtiroklaridan va
g`alabalaridan g`ururlanib, asosan muhojir va ansorlarning va Hijoz ahlining
rahbarlik va raislik o`rinlarida turishlariga g`ayirliklari kelib, o`zlarining ham
bunga munosibliklari haqida gap-so`zlar chiqara boshladilar. Johiliyat tomiri urib,
hijozliklarga va xususan qurayshliklarga nisbatan g`illu g`ashlik hislari bo`y
ko`rsata boshladi. Bu esa ko`proq Usmon roziyallohu anhu davrlariga to`g`ri
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
109
keldi. Uning o`lkalardagi voliylari haqida turli aybu malomatlarni izhor qila
boshladilar, ularga bo`ysunmaslikka va ularni amallaridan bo`shatishga
chaqiriqlar yangray boshladi, ularni voliylikka tayinlagan xalifaning o`ziga ham
qarshi gap-so`zlar paydo bo`la boshladi. Uning urushlardan kelgan g`animatlarni
va vaqf yerlarni o`z xohishiga muvoviq o`zi istagan kishilarga bo`lib berayotgani
haqidagi mish-mishlar tarqala boshladi.
ye) Vara` ma`nosini noto`g`ri tushunish
Vara` – parhezkorlik shariatda yaxshi sanalgan xislat bo`lib, gunohdan
saqlanish maqsadida gunoh bo`lmagan narsani ham tark qilish, demakdir. Bu
ma`nodagi vara` har bir insonning shaxsiy ishi bo`lib, uni boshqalardan ham talab
qilish to`g`ri bo`lmaydi. Eng xatarli vara` mubohni harom yo farz qilib oladigan
johilona vara`dir. Fitnachi kimsalar ayni shu narsaga tushdilar. Islom dushmanlari
ularning his-tuyg`ularidan foydalanib, shishirib ko`pirtirdilar. Usmon qilgan ba`zi
muboh ishlarni islomga qarshi chiqish va o`tganlarning sunnatini o`zgartirish deb
baholadilar, johillar ko`zida bu masalalarni shishirib, vahimali qilib ko`rsatdilar.
Fitnani oxir-oqibat roshid xalifa Usmon ibn Affon roziyallohu anhuning qonini
halol qilishgacha yetkazdilar. Va musulmonlarga to bugungacha davom etib
kelayotgan fitna eshigini ochib berdilar[2].
j) Umidvor yangi avlod zuhuri
Keyingi avlod bo`lmish sahobalarning farzandlari ichidan o`zlarini
hukmronlik va boshqaruvga munosib deb ko`radigan, biroq maqsadlariga erishish
uchun oldilarida yo`lni yopiq deb bilgan kishilar chiqdi. Odatda o`z tama`lariga
yetishishga yo`l topolmayotgan kishilar har qanday tartibsizlik va g`avg`olar
keltirib chiqaruvchi harakatlarga qo`shilib ketadilar[3].
z) Ichi qora g`arazgo`y toifaning maydonga kelishi
O`zini musulmon qilib ko`rsatib yurgan munofiqlar ichida g`oyat aqlli va
makkor kimsalar bo`lib, ular musulmonlar ichidagi zaif nuqtalarni topib, shu
yerdan fitna qo`zg`ay oldilar va o`zlariga quloq soladigan odamlarni topishga
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
110
qodir bo`ldilar. Ma`lumki, Islom davlatida yashab turgan yahudlar, nasorolar,
forslar va boshqalarning dilida tashqariga chiqishga yo`l topolmay turgan adovat
va nafratlari bor edi. Ulardan tashqari, o`zlari qilgan biron jinoyat uchun ta`zir va
jazoga yo`liqqan, shu tufayli xalifaga va uning ba`zi viloyatlardagi voliylariga
qarshi nafratli bo`lib qolgan kishilar ham, xususan Basra, Ko`fa, Misr va
Madinada ularning yo`rig`iga yura boshladi. Jinoyatchi kimsalar bu fursatdan
unumli foydalanishga urindilar. Natijada ko`pchiligi badaviylardan tashkil
topgan, dinni yaxshi tushunmaydigan kishilardan iborat bir toifa paydo bo`ldi va
ular o`zlariga qarshi bo`lgan barchani yomon odamlar (as`hobi sharr) deb atadilar.
Manbalarda Usmonga qarshi fitnaning asosiy nazariyotchisi, odamlarni u zotga
gij-gijlagan kishi Abdulloh ibn Saba` San`oniy nomli yahudiy kimsa bo`lgani
aytiladi. Asli yahudlardan bo`lgan bu kimsa islomni qabul qilganini e`lon
qilgandi. Bu kimsa shaharma shahar kezib, musulmonlar ichida Usmonga qarshi
nafrat va adovatni shakllantirishga bosh-qosh bo`ldi.
i) Usmon roziyallohu anhuga qarshi ayblovlarni avj oldirish uchun qurilgan
puxta tadbir
Qorishiq sabab va omillar natijasida jamiyat mish-mishlar va gap-so`zlarni
qabul qilishga tayyor holatga kelib qoldi. Fitnachilar amri ma`ruf va nahiy munkar
niqobi ostida amirlarga qarshi ayblovlarni rivojlantirdilar va shu yo`l bilan
odamlarni o`z saflariga qo`shishga muvaffaq bo`ldilar. Keyin ayblov davlat
boshlig`i sifatida to`g`ridan-to`g`ri Usmon ibn Affon roziyallohu anhuga qarshi
yo`naltirib yuborildi. Xalifaga qarshi qo`zg`atilgan ayblov va da`volarni ko`zdan
kechirsak, ularni asosan besh majmuaga ajratish mumkin:
• Xalifa bo`lishidan ilgarigi shaxsiy holatlari: ayrim g`azotlarda va muhim
voqealarda ishtirok etmagani;
• Davlat boshqaruvida tutgan siyosati: qarindoshlariga mansab berishi va
mansabga tayinlashda tutgan yo`li;
• Moliyaviy siyosati: qo`li ochiqligi, qarindoshlariga saxovat ko`rsatgani;
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
111
• O`ziga yoki ummat manfaatlariga xos ijtihodlari: Minoda namozni qasr
qilmay o`qigani, Qur`onni mus`hafga jamlagani, masjidni kengaytirishi;
• Ba`zi sahobalarga – Ammor, Abu Zar, Ibn Mas`ud roziyallohu anhumga
nisbatan muomalasi.
[1] “Tarixi Tabariy” (5/418).
[2] “Ahdos va ahodiys fitnatil harj” (517-bet).
[3] “Al-asosu fis-sunna” (4/1676).
Abdulloh ibn Saba`ning fitnani tashkillashtirishdagi roli
Yuqorida aytib o`tilgan omillar natijasida Usmon roziyallohu anhu
xalifaligining so`nggi yillarida islomiy jamiyatda beqarorlik belgilari ko`rina
boshladi. Ayrim g`arazli yahudiylar fitna omillaridan foydalanib, o`zlarini
musulmon ko`rsatib, fursatni g`animat bildilar. Ulardan biri Ibnus Savdo (qora
xotinning o`g`li) laqabli Abdulloh ibn Saba` edi. Ibn Saba`ning bu ulkan fitnani
tashkillashtirish va yo`naltirishdagi rolini haddan ortiq bo`rttirib ko`rsatish to`g`ri
bo`lmaganidek, uning fitnadagi rolini umuman shubha ostiga olish va ahamiyatsiz
deb ko`rish ham to`g`ri bo`lmaydi. Aslida, Ibn Saba` yo`q yerdan fitna
chiqarmadi, balki jamiyatda uning fitna boshlashiga yo`l hozirlagan bir muhit
vujudga kelgan va unga yordamchi bo`lgan boshqa omillar ham bor edi. Ibn Saba`
yahudiylik mafkurasidan kelib chiqib o`zi uydirgan, islomga qarshi cheksiz
adovat va nafrat ruhiga yo`g`rilgan fikr va qarashlarini islom jamiyati birligini
parchalab tashlash, musulmonlar o`rtasida fitna olovini yoqish va urush-janjallar
keltirib chiqarish yo`lida ishlatish uddasidan chiqdi. U o`zining fosiq g`arazlarini
aslida to`g`ri bo`lgan muqaddimalar asosiga qurdi. Shu bilan o`ziga
ergashganlarni chalg`ita oldi va atrofiga ko`plab sodda kishilarni yig`ishga
muvaffaq bo`ldi.
Masalan, u Qur`on oyatlarini o`z buzuq fikrlari bilan ta`vil qilib, aytardiki:
“Iso qaytadi, deb da`vo qiladigan, biroq Muhammadning qaytib kelishini yolg`on
sanaydigan kimsalardan ajablanaman. Vaholanki, Alloh: “(Ey Payg`ambar), sizga
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
112
Qur`onni (nozil qilgan, unga amal qilishni va odamlarga yetkazishni) farz qilgan
Zot sizni albatta o`zingiz chiqib ketgan joyga (ya`ni, Makkaga) qaytaruvchidir”,
degan [Qasas: 85]. Shunday ekan, Muhammad qaytib kelishga Isodan ko`ra
haqliroq”[1].
Shuningdek, u fosid qiyosga asoslangan quyidagi so`zlari bilan Ali
roziyallohu anhuga vasiylikni isbot qilish da`vosini qildi: “Mingta payg`ambar
bo`lgan, har bir payg`ambarning vasiyi bo`lgan, Ali Muhammadning vasiyidir”.
So`ng dedi: “Muhammad payg`ambarlarning so`nggisi, Ali esa vasiylarning
so`nggisi”.
Izdoshlarining ko`ngliga yo`l topganidan so`ng u o`zining avvaldan
rejalangan asosiy maqsadiga o`tib, odamlarni xalifa Usmon ibn Affon roziyallohu
anhuga qarshi qo`zg`olon ko`tarishga unday boshladi. Bu narsa ba`zi odamlarning
ko`nglidagi g`arazlarga mos tushdi. U ularga: “Rasululloh sollallohu alayhi va
sallamning vasiyatlarini joriy qilmagan va u zotning vasiyini (ya`ni, Alini)
oyoqosti qilib, ummatga rahbarlik ishini o`z qo`liga olgan kimsadan ko`ra kim
zolimroq?!”, derdi. So`ng ularga: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning
vasiyi bor bo`la turib, Usmon xalifalikni nohaq qo`lga kiritdi. Bas, endi bu ishni
tuzatinglar, amirlaringizni to`g`ri yo`lga solinglar, amri ma`ruf va nahiy munkar
qilinglar, odamlarni bu ishga chorlanglar”, dedi[2].
Uning bir shahardagi tarafdorlari boshqa shaharlardagi tarafdorlari bilan shu
mavzularda bir-birlariga maktublar yozib yubora boshladilar, hamma shaharlarda
g`avg`o va norozilik kayfiyatlari uyg`otishga kuch berib harakat qilishga
kirishdilar. Bir shahar yo viloyatdagi fitnachilar boshqa viloyat va shaharlarga
o`zlarining amirlarining xalqqa qilayotgan javru zulmlari haqida yolg`on yashiq
gaplarni yozib yuborar, bu xatdagi gaplar o`sha shahar xalqi ichida tarqalib, ular
falon shaharda shunday nohaqliklar bo`layotgan ekan, biz ofiyatda ekanmiz,
deyishar, bular ichidagi fitnachilar esa ayni shu mazmundagi gaplarni yozib
boshqa shaharga yuborishar, u shahar ahlida ham boshqa joylarda shunday
nohaqliklar bo`layotgani haqidagi gaplar bilan noroziliklar oshib borardi[3].
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
113
Ibn Saba` odamlarga ikki buyuk sahoba – Ali va Usmon roziyallohu anhumo
o`rtasida adovat borligini uqtirishga, ulardan birini haqqi tortib olingan mazlum,
ikkinchisini esa zo`ravon bosqinchi qilib ko`rsatishga zo`r berib urindi.
Keyin Misr, Basra va xususan Ko`fa ahlini amri ma`ruf va nahiy munkar
niqobi ostida amirlariga qarshi ko`tarishga urindi, ular arzimas hodisalar tufayli
ham amirlariga qarshi norozilik bildiradigan bo`ldilar.
Keyin xalifa Usmon shaxsiga qarshi har xil bo`hton va ig`volar tarqatildi,
uning o`z qarindoshlari yonini olishi, ularga baytulmoldan hisobsiz tuhfalar
berishi kabi ayblovlar yangray boshladi.
Saba`chilar falon shaharning amiri falon ish qildi, degan mazmundagi
bo`hton gaplarni yozib, boshqa shaharlarga yuborishardi. Bu gaplar xalq orasida
tarqalib, oxir-oqibat, ko`pchilik odamlarda, davlat boshqaruvidagi ahvol chidab
bo`lmas darajaga yetibdi, degan fikr shakllandi.
Usmon roziyallohu anhu shaharlarda qandaydir fitna harakatlari tashkil
etilayotgani va ummat fitnachilar domiga o`ralashib qolayotgani haqida xabar
topgach, muammolarga yechim topish va fitnaning oldini olish maqsadida nufuzli
kishilar bilan yig`ilishlar o`tkazib, ishning tadorigini ko`rish harakatlariga tushdi.
Majlislaridan birida u bu haqda gapirib: “Vallohi, fitnaning tegirmon toshi
aylanish arafasida, bu tosh harakatga kelmasidan Usmon o`lgani yaxshiydi”,
degandi[4].
Fitnaning o`chog`i Ibn Saba` yashab, faoliyat olib borayotgan Misrda bo`lib,
u o`sha yerdan Usmon roziyallohu anhuga qarshi fitna harakatlarini tartiblardi,
Usmon xalifalikni nohaq egallab olgan, xalifalik aslida Rasululloh sollallohu
alayhi va sallamning vasiyi bo`lmish Alining haqqi edi, degan da`vo bilan
odamlarni isyon ko`tarib, Madinaga yo`l olishga chaqirardi. Odamlarga katta
sahobalardan keldi, degan da`voda fitnaga chorlovchi maktublarni o`qib berardi.
Bir guruh haqiqat talab kishilar Madinaga kelib, o`sha nomlari aytilgan sahobalar
bilan ko`rishganlarida ulardan bu fitnalarga hech qanday rag`bat ko`rmadilar,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
114
aksincha u zotlar o`z nomlaridan yuborilgani aytilgan maktublardan
bexabarliklarini e`lon qildilar[5]. Ular Usmonni haq-huquqlarni o`z o`rniga
keltirayotganini ko`rdilar. Usmon roziyallohu anhu ular bilan munozara qilib,
unga qo`yayotgan ayblovlariga qoniqarli javoblar berdi, ularning uydirmalariga
raddiya berdi va ularga o`zining qilayotgan ishlarini tushuntirib berdi. Insofli
kishilar uning so`zlaridan ta`sirlandilar, o`zlarining aldov va fitna domiga tushib
qolganlarini angladilar. Ulardan biri Molik ibn Ashtar Naxaiy: “Bu yerda unga
ham, sizlarga ham makr qilinganga o`xshaydi”, degandi[6].
Mashhur tarixchilar va salafu xalaf ulamolari ittifoq qilganlarki, Ibn Saba`
musulmonlarni dinlaridan chalg`itish, imomlariga itoatdan burib yuborish,
o`rtalariga ixtilof va tafriqa solish uchun ular ichiga sabaiy aqida, fikr va
qarashlarni sizdirdi. Uning atrofiga asosan to`polonchi odamlardan iborat,
saba`chilar toifasi deb tanilgan bir toifa yig`ildi. Amirulmo`minin Usmon ibn
Affon roziyallohu anhuning o`ldirilishiga olib kelgan ulkan fitnaning asosiy
ishtirokchilari shu toifa ahli edi.
[1] “Tarixi Tabariy” (5/247).
[2] Avvalgi manba (5/348).
[3] Avvalgi manba (5/348).
[4] “Tarixi Tabariy” (5/350).
[5] “Tahqiq mavoqifis sahoba” (1/330).
[6] Avvalgi manba (1/331).
Muoviya ibn Abu Sufyonning fitnaga munosabati
Hijriy 33 yili kunlarning birida Ko`fa voliysi Said ibn Os bir majlisda
ko`pchilik ichida o`tirgandi, atrofida odamlar gaplashib, bahs-munozara qilib
o`tirishgandi. Shu orada majlisga xavorijlardan bir necha kishi suqulib kirib, uni
buzishga va o`tirganlar ichida fitna olovi yoqishga urinishdi. Majlisda Said ibn Os
bilan Xunays ibn Hubaysh Asadiy ismli bir kishi o`rtasida gap qochib, ikkisi bir
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
115
masalada tortishib qoldilar. Shu yerda fitnakorlardan yetti kishi ham o`tirgan
bo`lib, ular ichida Jundab Azdiy, Ashtar Naxaiy, Ibn Kavvo, Sa`sa`a ibn Sahvon
bor edi. Shunda fitnachilar janjal chiqarish uchun fursatni g`animat bilib, Xunays
Asadiyni urishdi. Otasi uni himoya qilish uchun turganida uni ham urib tashlashdi.
Said ularni mushtlashishdan qaytarmoqchi edi, unga quloq solishmadi. Haligi ota-
bola kaltak zo`ridan hushlaridan ketib qolishdi. Shundan so`ng Banu Asad qavmi
o`z qabiladoshlari o`chini olish uchun yetib keldi va ikki guruh o`rtasida urush
chiqib ketishiga oz qoldi. Said bir amallab vaziyatni o`nglashga muvaffaq
bo`ldi[1].
Usmon roziyallohu anhu hodisadan xabar topgach, Said ibn Osdan mavzuni
hikmat bilan muolaja qilishni va imkon qadar fitnaning oldini olishni talab qildi.
Shundan so`ng xavorijlar har xil gap-so`zlarni tarqata boshlashdi, uydirma va
yolg`onlarni aytib, Ko`fa voliysi Said ibn Osga qarshi, Usmonga qarshi, Ko`fa
ahliga va uning obro`-e`tiborli kishilariga qarshi fitna qo`ziy boshlashdi.
Ko`faliklar ulardan bezor bo`lib, Saiddan ularga jazo berishni talab qildilar. Said
ularga, Usmon meni bunday qilishdan qaytargan, agar istasanglar o`zinglar unga
xabar beringlar, dedi. Ko`faning sharafli va solih kishilari Usmonga mazkur
fitnachilar haqida maktub yozib, ularning Ko`fada qilayotgan buzg`unchiliklarini
aytib, ularni Ko`fadan badarg`a qilishini so`radilar. Shundan so`ng Usmon ibn
Affon roziyallohu anhu Said ibn Osga ularni Ko`fadan surgun qilishni buyurdi.
Ular o`ndan ortiq kishi edi, Said ularni Usmonning amri bilan Shomga, Muoviya
huzuriga yubordi. Usmon Muoviyaga ular haqida xat yozib: “Ko`fa ahli bir necha
fitnachi kimsani senga yubordi, sen ularni qo`rqitib qo`y va adablarini ber,
qilayotgan ishlari noto`g`ri ekanini tushuntir. Agar eslari kirib, to`g`rilikka
qaytishsa, ulardan uzrlarini qabul qil”, dedi[2].
Shomga surgun qilinganlar ichida Ashtar Naxaiy, Jundab Azdiy, Sa`sa`a ibn
Savhon, Kumayl ibn Ziyod, Umayr ibn Zobi`, Ibn Kavvo bor edi. Ularni Muoviya
roziyallohu anhu iliq kutib oldi, chiroyli mehmon qildi, Usmonning amri bilan
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
116
ularga Iroqda berib turilgan nafaqalarini joriy qildi. O`zi ko`pincha ular bilan
birga, bir dasturxon ustida o`tirib ovqatlanardi, ular bilan suhbat qurardi.
Suhbatlaridan birida Muoviya ularga shunday dedi: “Sizlar arablardan
bo`lgan oddiy bir qavmsiz, Islom tufayli sharafga erishdingiz, xalqlar ustidan
g`olib bo`ldingiz, ularning martabalari va meroslarini qo`lga kiritdingiz.
Eshitishimcha, sizlar Qurayshni yomon ko`rarmishsiz. Quraysh bo`lmaganida
sizlar xorlikda davom etgan bo`lardingiz”.
Usmon ibn Affon roziyallohu anhu bilardiki, Muoviya chigal muammolarni
hal qilish qobiliyatiga ega inson bo`lib, o`zining fasohati va balog`ati, hilmi va
sabri, zakosi va dahosi bilan fitnachilarga bemalol yuzlana olardi. Shu tufayli
qachon bir chigal ish chiqsa, uni hal qilish uchun Muoviya ibn Abu Sufyonga
yo`llardi. Darhaqiqat, bu marta ham Muoviya mazkur fitnachi kimsalarni
qoniqtirish uchun qo`lidan kelgan hamma ishni qildi. Avvalo ularni izzat-ikrom
bilan kutib oldi, chiroyli mehmon qildi, ular bilan aralashib, suhbatlashib,
ichlaridagi gaplarini o`rgandi. Aniq xulosaga kelish uchun ular haqida o`ziga
yetgan
gaplarga
cheklanmadi.
Chiroyli
suhbatlar
bilan
o`rtalaridagi
begonasirashni aritganidan so`ng va ular ko`ngildagi gaplarini bemalol aytadigan
muhitni vujudga keltirganidan so`ng, ular bilan gaplashib bildiki, ularni qabilaviy
na`ralar harakatga keltirayotgan ekan, hukmronlik va saltanatga bo`lgan
muhabbat ularni qo`zg`otayotgan ekan. Demak, ularga ikki tomondan kirib borish
lozim, degan xulosaga keldi.
Birinchisi: Islomning arablar izzatga erishishidagi ta`siri.
Ikkinchisi: Qurayshning islomni yoyish va uning asosiy og`irliklarini
ko`tarishdagi roli.
Shundan so`ng ular ko`zi oldiga arablarning vaziyati suratini chizib berdi.
Ya`ni, ular islom tufayli bir imomga bo`ysunadigan yagona bir ummatga
aylanganlarini va anarxiya, qon to`kish va jirkanch qabilaparastlik hayotini tark
qilganlarini aytdi. So`ng Muoviya ular bilan suhbatni davom ettirib, shunday dedi:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
117
“Imomlaringiz bugungi kungacha ham sizlarga qalqon bo`lib keldilar, sizlar o`z
qalqonlaringizdan voz kechmanglar. Imomlaringiz sizlarning javrlaringizga sabr-
toqat ko`rsatib kelishmoqda. Allohga qasamki, yo tiyilasizlar yo esa Alloh
boshingizga yomon kunlarni soladigan, so`ng sizlarni sabrsizlikda ayblaydigan
kishini ustingizga keltirib qo`yadi”.
Ulardan biri unga shunday javob berdi: “Quraysh haqidagi gaplaringga
kelsak, Quraysh johiliyat davrida ham arablarning son jihatidan ko`pi emasdi,
kuch-qudratda ustuni ham emasdiki, sen bizni ular bilan qo`rqitsang. Ammo,
qalqon haqidagi gapingga kelsak, qalqon agar teshilsa, o`qni o`tkazib yuboradi”.
Muoviya dedi: “Men sizlarni endi bildim va yaxshi tanidim. Sizlarni bu ishga
gijgijlagan narsa aqlsizligingiz ekani menga ma`lum bo`ldi. Ey Sa`sa`a, qavm
nomidan so`zlayotgan senda aqlni ko`rmayapman. Men senga Islomning
ulug`ligidan gapirsam, sen menga johiliyatni eslatyapsan! Men senga
rahbarlarning qalqonligini aytib nasihat qilsam, sen qalqon teshilishini aytyapsan!
Sizlarni hovliqtirgan va ishlaringizni kuchaytirib, xalifaga qarshi jur`atlantirgan
kimsalarni Alloh sharmanda qilsin”[3].
Muoviya ularga ishora va yengil nasihat kor qilmasligini bildi. Ular uchun
avvalo Qurayshning voqelikdagi o`rnini kengroq sharhlashga ehtiyoj borligini
tuydi va ularga shunday dedi: “Yaxshilab uqib olinglar – men sizlarni gap
uqadigan odam deb ko`rmayapman – Quraysh johiliyatda ham, islomda ham faqat
Allohning karami bilan aziz bo`ldi, u arablarning ko`p sonli qabilasi emas, kuch-
qudratlisi ham emas, lekin ular nasab jihatidan eng ulug`, obro`-e`tibor va
muravvat jihatidan eng komil qabiladir. Ular johiliyat paytida qirg`inbarot
urushlar ichida ham faqat Allohning hifzi himoyasi bilan omonlikda bo`lganlar.
Qurayshga kim biron yomonlik istasa, albatta Alloh uning yuzini yerga qaratib
qo`ygan. Keyin Alloh taolo o`zi ikrom qilgan va o`zining diniga ergashgan
kishilarni dunyo xorligidan va oxiratdagi yomon oqibatdan qutqarishni istadi,
buning uchun eng yaxshi bandasini tanladi, so`ng unga yaxshi as`hoblar tanladi,
ularning eng yaxshisi qurayshliklar bo`ldi. So`ng mulkni ular bilan bino qildi va
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
118
xalifalikni ularda qildi, bu ish uchun faqat ular yaroqli bo`ladi”. Keyin Muoviya
ularning qabilalari va yurtlari haqida so`zlab, Qurayshga nisbatan qay o`rinda
turishlarini va o`zlarining kim ekanliklarini o`z ko`zlariga ko`rsatib qo`ydi.
Ularning johiliyat paytida naqadar xorlikda bo`lishganini, tabiat jihatidan yashab
turgan joylari ham giyoh o`smaydigan qaqroq yerlar bo`lganini, siyosiy jihatdan
esa forsliklarga qaram bo`lib kelishganini va Alloh ularni islom bilan aziz
qilganini va xorlikdan yuksaklikka ko`tarib qo`yganii eslatib qo`ydi. So`ng ular
nomidan so`zlagan Sa`sa`a ibn Savhonning shaxsi haqida gapirib, uning butun
qavmi qabilasi islomni qabul qilganidan keyin ham risolat chaqirig`ini qabul
qilishga ikkilanib yurganini, oxir ilojsizlikdan islomni qabul qilganini eslatib o`tdi
va islom uni tubanlikdan yuqoriga ko`targanini aytdi. So`ng Muoviya Sa`sa`aning
va sheriklarining rejalarini fosh qildi va ularning fitna istayotganliklarini ochib
tashladi. Allohning dinida egri yo`l istashayotganini, ularning bu ishlari va gap-
so`zlari johiliyat da`vosiga uyqash ekanini aytdi. So`ng ularni qoldirib, chiqib
ketdi.
[1] “Tarixi Tabariy” (5/323).
[2] Avvalgi manba (5/324).
[3] Avvalgi manba (5/324).
Muoviya roziyallohu anhuning fitnachilar bilan so`zlashuvlari
Muoviya roziyallohu anhu keyin ham mazkur fitnachi kimsalar bilan uzoq
gaplashib, ularni yo`lga solishga urindi. “Ey qavm, – dedi u ularga, – gaplarimga
yaxshilik bilan javob qaytaringlar yoki jim bo`linglar. O`zingiz o`ylang, shu
ishlardan o`zingiz, ahli oilangiz va qarindosh-urug`ingizga va umuman
musulmonlar jamoasiga biron foyda bormi?! Kelinglar, musulmonlar o`rtasida
bo`linishga emas, aksincha, ittifoqlikka sabab bo`ladigan ishlar bilan band
bo`laylik”. Sa`sa`a o`jarlik bilan yana: “Sen bunga loyiq emassan va Allohga
qilayotgan isyoningda biz senga itoat qilmaymiz”, dedi. Muoviya dedi: “Men
avval-boshdayoq sizlarga Allohdan taqvo qilinglar, Unga va payg`ambariga itoat
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
119
qilinglar, barchangiz Uning dinini mahkam tutinglar va bo`linmanglar deb
aytmadimmi?”. Ular dedilar: “Yo`q, sen tafriqaga va Payg`ambar sollallohu
alayhi va sallam keltirgan narsaning xilofiga buyurding”. U dedi: “Agar shunday
qilgan bo`lsam, mana, hozir Allohga tavba qilaman va sizlarni Undan taqvo
qilishga chaqiraman, Unga va payg`ambariga itoat qilishga, jamoatni lozim
tutishga va bo`lginchilikni yomon ko`rishga, imomlaringizga vafo qilishga,
hurmat-ehtirom ko`rsatishga, ularga imkon qadar yaxshilik istashga va
yumshoqlik bilan pand-nasihat qilishga buyuraman. Sa`sa`a dedi: “Biz esa seni
mansabingdan bo`shashga buyuramiz, zero musulmonlar ichida bu mansabga
sendan ko`ra haqliroq kishilar bor”. “Kim ekan u?”, dedi Muoviya. “Otasi sening
otangdan ilgari islomga kirgan, o`zi sendan avval islomni tanigan kishilar bor”,
dedi. Muoviya dedi: “Qasamki, agarchi boshqalar mendan ko`ra muqaddamroq
bo`lsalar ham, mening ham islomda peshqadamligim bor. Binobarin, hozirgi
vaqtda bu vazifani ado etishga mendan ko`ra qudratliroq odam yo`q. Umar ibn
Xattob ham shu fikrda bo`lgandi. Agar Umar boshqa odamni mendan ko`ra
qudratliroq deb ko`rganida, menga bu vazifani aslo bermagan bo`lardi. Zero,
Umar hech kimning rioyasini qilmaydigan inson edi! Qolaversa, men amalimdan
bo`shashga loyiq biron ish qilmadim. Agar amirulmo`minin Usmon ibn Affon va
musulmonlar jamoati shuni munosib ko`rsalar, amirulmo`minin o`z qo`li bilan
farmon yozsa, men mansabimni topshiraveraman. Alloh shunday bo`lishini taqdir
qilgan bo`lsa, umid qilamanki, bu faqat yaxshilik bo`ladi. Sen esa shaytonning
gapiga kirib, shoshqaloqlik qilma. Qasamki, ishlar sizlar istaganingizdek va orzu
qilganingizdek bo`lsaydi, ahli islom uchun barqarorlik bo`lmagan bo`lardi. Lekin
Alloh taqdir qiladi va boshqaradi, u barcha narsaning egasi. Sizlar yaxshilikka
qaytinglar va yaxshi gaplarni aytinglar”.
Ular yana o`z gaplarini ma`qullab, Muoviyaning bu mansabga noloyiqligi
haqida gapira boshladilar. Bahs-munozara kuchayib, hatto ulardan biri sakrab
turib, Muoviyaning soch-soqoliga yopishishgacha bordi. Shunda Muoviya
g`azablanib: “Tort qo`lingni! Bu yer senga Ko`fa emas. Qasamki, agar Shom ahli
o`z imomlariga qilayotgan bu behurmatliklaringizni ko`rsalar, sizlarni sog`
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
120
qo`ymaydilar va men ularni sizlarni o`ldirishdan to`xtatib qololmayman”, dedi.
Shundan so`ng turib, ular oldidan chiqib ketdi[1].
Bu Shom amiri Muoviya roziyallohu anhuning ularni yo`lga solish uchun
qilgan urinishlarining oxirgisi bo`ldi. U bu borada o`zining bor kuch-harakatini
sarfladi, ularni fitnadan qaytarish uchun halimligini, hikmati va ma`rifatini ishga
soldi. Biroq, bularning hech biri ish bermaganini ko`rgach, ularning kirdikorlarini
amirulmo`minin Usmon ibn Affon roziyallohu anhuga yetkazish va ularning asl
niyat-maqsadlaridan uni to`la boxabar qilish lozim, degan qarorga keldi.
Muoviyaning Ko`falik fitnachilar haqida Usmon roziyallohu anhuga
maktubi
Shundan so`ng Muoviya roziyallohu anhu Usmon ibn Affon roziyallohu
anhuga quyidagi mazmunda maktub yubordi:
“Bismillahir rohmanir rohim. Allohning quli, mo`minlar amiri Usmon ibn
Affonga Muoviya ibn Abu Sufyondan. Ammo ba`d… Ey amirulmo`minin, siz
mening huzurimga shaytonning izmiga kirgan va shayton ularning tillarida
gapiradigan, o`z da`volaricha odamlarga Qur`ondan gapirib, ular qalbiga shubha
soladigan bir qavmni yuborgan ekansiz. Hamma odamlar ham ularning
g`arazlarini tushunavermaydi. Ular soddalarni chalg`itib, faqat fitna
qo`zg`atmoqdalar va tafriqa qilishni istamoqdalar. Ular Islomni yoqtirmaydigan
va uni og`ir sanaydigan, dillariga shayton vasvasalari o`rnashib qolgan kishilardir.
Ular Ko`fa ahlidan juda ko`p odamlarning yo`ldan ozishiga sabab bo`lishdi. Agar
Shomda qolishsa, men ularning Shom ahlini ham o`z sehrlari va fujurlari bilan
yo`ldan ozdirishlaridan xotirjam emasman. Ularni o`zlari chiqqan shaharlariga
qaytarib yuboring”[2].
Shundan so`ng Usmon roziyallohu anhu Ko`faga, Said ibn Osga maktub
yo`llab, fitnachilarni u yerga qaytardi. Ular qaytib kelgach, u yerda ilgarigidan
ham tillari o`tkir bo`lib yurishdi. Said ulardan siqilib, Usmonga xat yozib yubordi.
Usmon Saidga javob yozib, ularni Hims amiri Abdurahmon ibn Xolid ibn Valid
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
121
huzuriga yuborishni buyurdi. Ular Abdurahmon ibn Xolid ibn Valid huzuriga
yetib kelishgach, u ular bilan juda qattiq va ayovsiz ohangda gaplashdi, ularga:
“Ey shaytonning malaylari, sizlarga “xush kelibsiz” demayman. Shayton noumid
bo`lib, hasrat bilan qaytib ketdi, sizlar esa botil qilmishlaringizdan qaytay
demayapsizlar! Abdurahmon agar sizlarning adablaringni berib qo`ymasa va
sharmandalaringni chiqarmasa, Alloh uni ziyonkorlardan qilsin! Ey betayin,
arabmi ajamligi noma`lum kimsalar, sizlar menga Said va Muoviyaga aytgan
gaplaringni hargiz aytolmaysizlar! Men Xolid ibn Validning o`g`liman!
Men fitnachilarning dodini bergan va murtadlarning ildizini quritgan kishining
o`g`liman! Qasamki, men sizlarni xorlikka giriftor etaman!”. Ular Abdurahmon
ibn Xolid ibn Valid huzurida bir oy turishdi. U ularga o`ta qattiqlik bilan muomala
qildi, Said va Muoviya kabi yumshoqlik qilib o`tirmadi, yayov yursa, birga yayov
yurishdi, otliq yursa, yonida otliq yurishdi, u bilan birga g`azotlarga chiqishdi.
Mavridi keldi deguncha Abdurahmon ularni xorlar va burunlarini yerga ishqardi,
peshvolari Sa`sa`a ibn Savhon bilan uchrashganda unga: “Ey fitnachi! Bilasanmi,
kim yaxshilik bilan tuzalmasa, yomonlik bilan tuzaladi, kimni yumshoqlik
tuzatmasa, uni qattiqqo`llik tuzatadi!”, derdi. Ularga xitob qilib: “Nega menga
Ko`fada Saidga va Shomda Muoviyaga qaytargandek javob qaytarmayapsizlar?!
Nega ularga aytgan gaplaringni menga ham aytmayapsizlar?!”, derdi.
Abdurahmon ibn Xolid ibn Validning qo`llagan uslubi asqotdi va uning shiddati
va qatiqqo`lligi ularning tillarini soqov qildi. Ular unga o`z pushaymonliklarini
izhor qilib: “Allohga tavba qilamiz va istig`for aytamiz. Bizni ozod qil, Alloh seni
ozod qilsin, bizga yengillik ber, Alloh senga yengillik bersin”, deyishdi.
Abdurahmon ularning boshliqlaridan bo`lgan Ashtar Naxaiyni o`zlarining tavba
qilib, tuzalganlarini va fitnadan voz kechganlarini bildirishi uchun Usmon
roziyallohu anhu huzuriga yubordi. Usmon Ashtarga: “Atrofingdagi odamlar
bilan istagan joylaringga borib yashayveringlar, men sizlarni afv qildim”, dedi.
Ashtar hozircha Jazirada, Abdurahmon huzurida qolishlarini aytdi. Ular u yerda
tavba izhor etib, o`zlarini tuzatgandek bo`lib yurishdi. Fitnachilar Ko`fada bir
muddat tinchib qolishdi, bu voqea-hodisalar hijriy 33 yilda bo`layotgan edi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
122
Fitnachilarning boshliqlarini avval Shomga Muoviya huzuriga, keyin Himsga
Abdurahmon huzuriga surgun etilishi Ko`fadagi fitnakorlarni ancha sergak
torttirdi va ular vaziyat taqozosiga ko`ra vaqtincha jim yurishni ixtiyor qildilar[3].
[1] “Tarixi Tabariy” (5/330).
[2] “Tarixi Tabariy” (5/331).
[3] Xolidiy, “Al-xulafour-roshidun” (134-bet).
Hijriy 33 yili fitnachilarning boshliqlarini avval Shomga – Muoviya
huzuriga, keyin Himsga – Abdurahmon huzuriga surgun etilishi Ko`fadagi
fitnakorlarni ancha sergak torttirdi va ular vaziyat taqozosiga ko`ra vaqtincha jim
yurishni ixtiyor qildilar[1].
Ammo Basra, Misr va boshqa joylardagi fitnachilar fitna harakatlarini
davom ettirishdi. Usmon ibn Affon xalifaligining o`n birinchi yili – hijriy 34 yili
Abdulloh ibn Saba` o`ta puxta harakat rejasini ishlab chiqdi va o`ziga ergashgan
sabaiylar jamoati bilan birga xalifaga va uning voliylariga qarshi qo`zg`olon
boshlashga kelishib oldi. Ibn Saba` o`zining Misrda joylashgan makr uyasidan
turib Basra, Ko`fa va Madinadagi shayton malaylari bilan aloqa bog`lab, xuruj
boshlash tafsilotlari haqida ularga ta`limotlar berdi, o`rtalarida to`xtovsiz o`zaro
yozishmalar bo`lib turdi. Ko`fadagi sabaiylarning boshliqlaridan 17 kishi
Shomga, undan Jaziraga – Abdurahmon ibn Xolid ibn Valid huzuriga surgun
qilinganidan so`ng Ko`fadagi sabaiylarga Yazid ibn Qays boshliq bo`lib qoldi.
Hijriy 34 yili Ko`fa es-hushli va obro`-e`tiborli kishilardan deyarli bo`shab
qolgandi, chunki ko`pchilik Alloh yo`lidagi jihodga chiqib ketishgan va Ko`fada
asosan sabaiylarning fitna to`riga ilingan to`polonchi va ig`vogar kimsalar
qolgandi. Sabaiylar ularga o`z ta`sirlarini o`tkazishgan va ularni Usmonning
Ko`fadagi voliysi Said ibn Os roziyallohu anhuga qarshi qayrashgandi. Ko`fadagi
qo`mondon Qa`qo ibn Amr Tamimiy sabaiylarning Yazid ibn Qays
boshchiligidagi birinchi isyon harakatini bostirishga muvaffaq bo`ldi. Yazid
Qa`qoning o`ta ogoh, aql-farosatli va shu bilan birga o`ta qattiqqo`lligini bilgani
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
123
tufayli unga o`zlarining asl maqsadlari bo`lmish xalifa Usmonga qarshi isyon
ko`tarish va uni xalifalikdan ag`darish rejalarini oshkor qilmadi, balki
unga o`zining va jamoatining maqsadi faqatgina Ko`fa voliysi Said ibn Osni
mansabidan bo`shatish va o`rniga boshqa voliy talab qilish bo`lgandek qilib
ko`rsatdi. Ularning bu talablari qabul qilindi. Shuning uchun Qa`qo Yazidning
so`zlarini eshitgach, ularni ozod qildi. U Yazidga: “Agar sening maqsading faqat
shu bo`lsa, odamlarni atrofingga yig`ib masjidda o`tirma, uyingga borib o`tir.
Xalifadan istaganingni talab qil, Allohning izni bilan talabing qabul etiladi”, dedi.
Yazid ibn Qays fitna olovini yoqishdan to`xtamadi va xuruj qilish rejasini ortga
surib turishga majbur bo`ldi. So`ng sabaiylarning makrlari, tadbir va rejalari
ostida to`polonchi va g`avg`ochilar Yazid ibn Qays boshchiligida Ko`fa voliysi
Said ibn Osning Ko`faga kirishiga monelik qildilar, o`shanda Said Madinadan
kelayotgan edi[2].
To`polonchi sabaiylar fitna qo`zg`ash va beqarorlik keltirib chiqarish
maqsadida xuruj boshlagach, musulmonlarning nufuzli va e`tiborli kishilari
xalqqa nasihat qilish uchun masjidga yig`ildilar. Voliyning noibi Amr ibn Hurays
minbarga ko`tarilib, musulmonlardan birdamlik va birodarlikni saqlashni talab
qildi, ularni ixtilof, tafriqa, fitna va xurujdan qaytardi, fitnachilarga quloq
solmaslikka chaqirdi. Qa`qo ibn Amr Tamimiy fitnani kuch bilan bostirishga
chaqirib: “Selning yo`lini to`sib bo`ladimi yo daryoni ortiga qaytarish
mumkinmi?! Hayhot! Yo`q, Allohga qasamki, bu g`avg`o va fitnani faqat
qilichlar bostira oladi!”, dedi.
Fitnachilar Said ibn Osni Ko`faga kiritishmagach, u Madinaga qaytib ketdi.
U ularga to`qnashmaslikni va fitna olovini alangalatmaslikni hikmatdan deb bildi,
aksincha, uni o`chirishga urinish lozim yoki hech bo`lmasa alangasi kuchayishi
oldini olish kerak, deb o`yladi. Madinaga qaytib kelgach, Said Usmonga bo`lgan
voqeani aytib berdi. Usmon undan: “Ular nima istaydilar, bay`atdan voz
kechishdimi, xalifaga qarshi isyon qilishdimi, unga itoat qilmasliklarini e`lon
qilishdimi?”, deb so`radi. “Yo`q, ular meni o`zlariga voliy bo`lishimni
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
124
istamasliklarini va o`rnimga boshqa voliy istashlarini izhor qilishdi”, dedi Said.
“Kimning voliy bo`lishini istaydilar?”, deb so`radi. “Ular Abu Muso Ash`ariyni
istashyapti”, dedi. Usmon: “Bo`pti, unda biz Abu Musoni ularga voliylikka tayin
qildik. Allohga qasamki, biz biron kishi uchun aslo uzr qoldirmaymiz, ularga to
istayotgan narsalarining haqiqatini bilmagunimizcha bizdan talab etilganidek sabr
qilamiz”, dedi. So`ng Usmon roziyallohu anhu Abu Muso Ash`ariyga uni Ko`faga
voliy etib tayinlagani haqida maktub yo`lladi [3].
Bu payt Abu Muso Ash`ariy roziyallohu anhu vaziyatni tuzatishga va
odamlarni isyondan qaytarishga urinish bilan ovora edi. U odamlarga xitob qilib:
“Ey odamlar, muxoliflarga quloq solmanglar, bu isyonga aralashmanglar,
jamoatdan ajralmanglar, itoatni lozim tutinglar, shoshqaloqlik qilmanglar, sabr
qilinglar, tez orada xalifa sizlarga yangi amir yuborsa kerak”, dedi. Ular:
“Ungacha siz bizga imom bo`lib namoz o`qib berib turing”, deyishdi. U: “Yo`q,
faqat bir shart bilan rozi bo`laman, Usmon ibn Affonga itoat qilishga so`z
berasizlar”, dedi. Ular Usmonga itoat qilishga so`z beramiz, deyishdi, biroq bu
so`zlariga o`zlari ham ishonmasdilar, haqiqiy maqsadlarini boshqalardan
yashirayotgandilar. Abu Muso to xalifa Usmondan uni Ko`faga voliy etib
tayinlagani haqidagi farmon kelguniga qadar imomlik qilib turdi. Usmon isyon
ko`targan Ko`fa ahliga shunday maktub yozib yuborgandi: “Ammo ba`d, men
sizlarga o`zingiz tanlagan kishini voliy qildim va Saidni voliylikdan bo`shatdim.
Allohga qasamki, men o`z obro`yimni sizlarning oyoqlaringiz ostiga to`shayman,
sizlarga sabr qilaman va imkonim boricha holatni isloh qilishga urinaman.
Allohga osiylik bo`lmaydigan ishlardan istagan narsalaringni mendan so`ranglar,
so`raganingizni beraman, Allohga osiylik bo`lmaydigan ishlardan nimani
yoqtirmasangiz, uni sizlardan olib tashlayman, sizlarning istaklaringizni bajo
keltiraman, toki sizlarda menga qarshi biron hujjat qolmasin”. Usmon ibn Affon
roziyallohu anhu mana shu ma`nodagi maktubni boshqa shaharlarga ham
yubordi[4].
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
125
Amirulmo`minin Usmondan Alloh rozi bo`lsin, u imkoni boricha islohga
harakat qildi, muxoliflarga bag`rikenglik qildi, isyonkor va fitnakor sabaiylar esa
unga mislsiz darajada zulm qildilar va ixtilofda haddan oshdilar.
[1] Xolidiy, “Al-xulafour-roshidun” (134-bet).
[2] “Tarixi Tabariy” (5/338).
[3] “Tarixi Tabariy” (5/339).
[4] Avvalgi manba (5/343).
