Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
67
TEMPERAMENTNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI,PSIXOLOGIK HIMOYA MEXANIZMLARI
Turdiyev Shaxyusuf Yuldoshohunovich
Samarqand viloyati Payariq tumani 91-maktab psixologi
ANNOTATSIYA : Ushbu maqolada shaxsning ijtimoiy hayot davomida
jamiyatda shaxslararo munosabatlarga moslashish muammosi ko’rib chiqiladi.
Moslashuvning mohiyati qayd etilgan insonning himoya xulq-atvor reaktsiyalari
majmuasi sifatida, shu jumladan temperament kabi individual psixologik
xususiyatlari va psixologik himoya mexanizmlari. Bu borada olib borilgan
tadqiqot ishlari, temperament va psixologik himoya mexanizmlarning o’zaro
bog’liqligiga bag’ishlangan himoya mexanizmlari.
Kalit so’zlar: moslashish, engish xatti-harakati, temperament, psixologik
himoya, psixologik himoya mexanizmlari.
KIRISH
Hayotning turli sohalaridagi dinamik o’zgaruvchan sharoitlar inson uchun
uning faoliyatiga, shu jumladan quyidagi jihatlarga ta’sir qiladi, shaxsiy holatiga,
ish faoliyatiga, bajarilgan ishning samaradorlik sifatiga, atrofdagi odamlar bilan
bo’ladigan munosabatlarga. Bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan jamiyatda
stress omillari, turli hildagi konfliktlar mojarolar bilan to’lib toshgan, shaxsning
ichki noqulayligi xolatlarini va salbiy hissiyotini keltirib chiqaradigan talablar
xavotirlar. SHaxs qiyin hayotiy vaziyatlarga tushib, mavjud bilim va shaxsiy
tajribasidan foydalanib, u moslashishga harakat qiladi atrof-muhitga va ruhiy
holatini yaxshilashga intiladi. F.Berezin moslashuvni ikkita muhim jihatni ajratib
ko’rsatd: inson va atrof-muhit o’rtasidagi eng maqbul munosabatlarni o’rnatish
va aqliy va fiziologik xolatlarda etarli muvofiqlikni yaratish xususiyatlari.
Ko’pgina adaptatsiya reaktsiyalarning rivojlanishida ikkitasini xam kuzatish
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
68
mumkin bo’lib bunda: "shoshilinch" nomukammal moslashuvning dastlabki
bosqichi va undan keyingi bosqich mukammal "uzoq muddatli" moslashish
bosqichidur. Shoshilinch moslashish reaktsiya stimuli boshlangandan so’ng
darhol paydo bo’ladi va amalga oshiriladi faqat oldindan tuzilgan tayyor
fiziologik asosdagi mexanizmlar. Moslashuvning ushbu bosqichida tananing
faoliyati davom etadi uning fiziologik imkoniyatlari chegarasida deyarli to’liq
funktsional zaxirani safarbar qilish, shuning uchun moslashuvchan effekt to’liq
amalga oshirilmaydi va doimiy bo’lmasligi mumkin. Uzoq muddatli moslashuv
asta-sekin uzoq muddatli moslashuv natijasida yuzaga keladi yoki atrof-muhit
tasiri natijasida: shoshilinch moslashuvning takroriy takrorlanishiga asoslanadi
ba’zi o’zgarishlarning asta-sekin miqdoriy to’planishi, organizmda
moslashtirilmagan moslashganga aylanadi. Shunday qilib, jarayon moslashuvlar,
ya’ni "shoshilinch" bosqichdan "uzoq muddatli" bosqichga o’tish yangi
sharoitlarda tananing (shaxsning) doimiy hayotiy vaziyatlarga, o’zgaruvchan
sharoitlarda uning yashash doirasini va o’zini tutish erkinligini kengaytiradi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Barcha odamlarda moslashishni tartibga solish mexanizmlari mavjudligiga
qaramay reaktsiyalar bir xil, moslashish natijasi hatto quyidagi hollarda ham farq
qilishi mumkin xuddi shu stressorning ta’siri. Bu shaxsiyat bilan bog’liq har bir
individual shaxs, uning normal chegaralari funktsional zaxiralar mavjudligini aks
ettiruvchi funktsiyalar va uning shaxsiy individual psixologik xususiyatlari.
Shaxs tomonidan qiyin hayotiy vaziyatlarni engib o’tish muammosi va
shuningdek, bunday vaziyatlarni engish vositasi sifatida shaxsiy resurslarni
o’rganish, ham ko’plab tadqiqotlarda aks ettirilgan va xorijiy mualliflar
(А.Ya.Аnsupov, L.I.Ansiferova, R.M.Granovoskiy, F.B.Berezin, E.L.Dosenko,
T.L.Kryukova, I.M.Nikoliskaya, L.YU.Subbotina, R.Lazarus, R.Plutchik,
N.Mak-Viliyams, A.A.G.Maklakov, A.I.SHipilovlar). Shaxsiyat tuzilishining
asosi bo’lgan temperament, xulq-atvor va u bilan bog’liq ichki jarayonlarni
tartibga soluvchi vazifasini bajaradi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
69
Temperament lotincha ―temperamentum‖ degan so’zdan olingan bo’lib,
uning manosi‖aralashma‖ demakdur. Temperament xususiyatlarining ilmiy
sabablari akademik I.P.Pavlovning yuksal nerv faoliyati tiplari xaqidagi ta’limoti
ochib berdi. I.P.Pavlov nerv sestimasning quydagi to’rtta asosiy tiplarini
ajratadi,bular Gippokratning to’rtta temperamenti tipga to’g’ri keladi.
1-kuchli muvozanatli va epchil tip.Serxarakat tip.Bu tip sangvinik
temperamenti asosini tashkil etadi:
2-kuchli, muvozanatli inert (sust) tip og’ir vazmin tip. Flegmatik
temperamentini asosini tashkil etadi:
3-kuchli, lekin muvozanatsiz, ya’ni quzg’alish tormozlanishdan ustun
chiqadigan, qizg’in, jo’shqin, tip.Bu-xolerik temperamentining asosini tashkil
etadi:
4-kuchsiz tip.Melanxolik temperamentini asosini tashkil etadi.
Temperament xususiyatlar to’plami sifatida aniqlanadi uning psixikasining
dinamik xususiyatlari tomonidan shaxs faoliyatni (tezlik, ritm, faollik,
intensivlik, hissiylik va boshqalar), irsiy xususiyatga ega va erta hayotda
namoyon bo’ladi. Asab tizimining quyidagi xususiyatlarining nisbati kuch,
harakatchanlik va muvozanat asab tizimining turini shakllantiradi, bu fiziologik
xulq-atvorning asosi: asab tizimining kuchi bu odamning ishlashi, uning reaktsiya
xususiyatlari haqida gapiradi stimullar va engish qobiliyati stressli vaziyatlar va
harakatchanlik - atrof-muhit talablariga moslashish tezligi haqida. Ya’ni
temperament asosan odamning odatiy javob berish usulini belgilaydi atrof-muhit
ta’sirida, shu bilan adaptativ funktsiya. Shaxsiy reaktsiyalar asosida
"faolashadagan" bunday reaktsiyalar orasida tabiiy xususiyatlar, ko’rib chiqiladi
psixologik himoya mexanizmlar (Никольская, Грановская, Гладышев lar.).
Shaxsni psixologik himoya qilish to’g’risidagi ta’limot quyidagi doirada
shakllangan klassik psixoanaliz nazariyalari.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
70
Psixologik himoyaning maqsadi hissiy stressni kamaytirish va tartibga
solishni ta’minlash xulq-atvor yo’nalishi. Psixologlarning fikriga ko’ra,
psixologik himoya bu insonning tabiiy moslashuv reaktsiyasi hayot qiyinchiliklar
va" shoshilinch " moslashuvning dastlabki bosqichiga ishora qiladi. Psixologik
himoya mexanizmlari birgalikda qo’llanilishi mumkin qiyinchiliklarni
engishning konstruktiv usullari bilan va faqat haddan tashqari jiddiylik darajasi
va himoya intensivligi dominant moslashuv vositasi. Hozirgi vaqtda adabiyotda
bir qator tadqiqotlar tajribasi tasvirlangan temperament va psixologik himoya
xususiyatlarining o’zaro bog’liqligi.
A. G. Samoxvalova, shaxsning eng yaxshi xulq-atvori muammosini
o’rganish, shaxsning psixologik himoyasi temperament turi bilan bog’liqligini
aniqladi. Sangvinik tipga mansub shaxslar uchun eng keng tarqalgan psixologik
himoya ularda intellektualizatsiya, almashtirish va bostirish, va eng kam
tarqalgani esa regressiya afzal qilingan mexanizmdir. Xolerik tipga mansub
bo’lgan shaxslarda ko’pincha regressiya, reaktiv kabi himoya mexanizmlaridan
foydalanishadi, proektsiya, eng kam tarqalgani esa intellektualizatsiya.
Melanxolik
tipga
mansub
shaxslarda
regressiya,
proektsiya
va
intellektualizatsiyadan foydalanadi va eng kam afzal qilingani rad etish.
Flegmatiktipga mansub shaxslarda eng ko’p proektsiya, rad etish va
intellektualizatsiya ishlatiladi, eng kam qabul qilinadigan almashtirish
mexanizmdir.
L. A. Aleksandrova, V. P. Mixaylova, N. I. Korytchenkova, T. I. Kuvsinova,
qiyin paytlarda inson xatti-harakatlarining tipologiyasini tavsiflash orqali hayotiy
vaziyatlarda, shaxsning psixologik himoya profilini topdi va boshqa temperament
turlariga nisbatan juda keng bo’lib, bu o’z ichiga quydagi himoya mehanizmlarini
qamrab oladi inkor etish, almashtirish va regressiya. Quydagi shaxs tiplari
sangvinik temperament vakilari himoya mexanizmlaridan regressiya mehanizmi
eng ko’p ishlatishadi, rad etish va repressiya. Mualliflarning fikriga ko’ra,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
71
shaxsiyat tuzilmalarining uyg’unligi ko’p narsa shaxsiy xususiyatlarning nisbati
bilan belgilanadi, shu jumladan temperament va psixologik himoya.
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki sangvinik tipga mansub shaxslar
uchun eng ko’p uchraydigan himoya mexanizmlari aniqlandi jumladan ularda
yetakchilik qiladi almashtirish, kompensatsiya va proektsiya mehanizmlari va
eng kam afzal qilingan esa rad etish himoya mehanizimi. Xolerik tipga mansub
shaxslarda esa ko’pincha regressiya kabi shaxsni himoya qilish mexanizmlaridan
foydalaniladi, rad etish va intellektualizatsiya, kamroq – repressiya mehanizmi.
Melanxolik tipga mansub shaxslarda esa himo mehanizmlari eng aniq
almashtirish, intellektualizatsiya va regressiya, mehanizmlari esa kamroq
darajalar-reaktiv shakllanishi. Flegmatik tipga mansub shaxslarda himoya
profilida quyidagilar mavjud repressiya, rad etish, intellektualizatsiya.
Ko’rib turganingizdek,yuqoridagi olib borilgan ishlar mualliflar tomonidan
olingan ma’lumotlar ba’zan farq qiladi va bir-biriga zid. Shunga qaramay, oz
miqdorni hisobga olgan holda tadqiqotchilar ushbu mavzuga bag’ishlangan
tadqiqotlarni aniqladilar o’zaro bog’liqlik individual tipologik shaxsiy
xususiyatlar va u foydalanadigan himoya mexanizmlarini. Bu turli xil
munosabatlarni o’rganishni davom ettirish foydasiga bo’lib insonning murakkab
hayotiy vaziyatlarga moslashish tizimining tarkibiy qismlari hisoblanadi.
XULOSA
Xulosa sifatida shuni aytish lozimki, psixologik himoya mexanizmlarining
konstruktiv hamda destruktiv ta’sirga olib kelishi mumkin. Konstruktiv
xarakterdagi himoya mexanizmlari esa vaziyatni adekvat baholashga, alternativ
maqsadni aniqlashga va erishishda optimal vositalarni tanlashga, talab va
ehtiyojlarni esa qondirishga yordam beradi. Destruktiv xarakterdagi himoya
mexanizmlari bo’lsa reallikni inkor etish va buzishdan iborat bo’lib, vaqti kelib
shaxsning patologik o’zgarishiga olib keladi. Shuning uchun psixologik himoya
mexanizmlari tanani psixotravmatik buzilishlardan, vaziyatlardan, salbiy
axborotlardan asraydi va turli vaziyatlardagi barqarorligini oshiradi. Yana shuni
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
72
qayd qilish kerakki, psixologik himoya mexanizmlari ba’zida og’ir oqibatlarga,
shaxs shakllanishi hamda ijtimoiy moslashuvning buzilishiga olib kelishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1.
Агарков В.А., Бронфман С.А. Взаимосвязь свойств темперамента и
механизмов психической защиты Журнал практической психологии и
психоанализа. 2009. № С. 164–184.
2.
Александрова Л.А., Михайлова В.П., Корытченкова Н.И. Связь
механизмов. Психологических защит и совладания (coping) с
акцентуациями характера, типом темперамента, эмоциональной
компетентностью и агрессивностью Вестн. Кемеров. гос. ун-та. № 4.
Кемерово, 2008.
3.
Березин Ф.Б. Психическая и психофизиологическая адаптация
человека.
Л.:Наука, 1988. 270 с.
4.
Котенева А.В. Защитные механизмы личности, гендер и тип
темперамента. Наука Вестник ТвГУ. Серия "Педагогика и психология".
2017. № 3 и школа. 2010. Выпуск № 4. С. 105–109.
5.
Фрейд А. Психология
≪
Я
≫
и защитные механизмы. — М.:
≪
Педагогика Пресс
≫
, 1993,
6.
Н.А.Ғайибова– Психология ўқув-илмий Маркази, ―Ривожлантириш
психологияси‖ лабораторияси бош илмий ходими. ―Ijtimoiy
psixologiya ―Moduli bo’yicha o’quv uslubiy majmua Тошкент – 2018
7.
Sattorova D.G.
BIOETHICS IN TODAY’S MEDICINE: PROBLEMS,
CONFLICTS
AND
CONSIDERATIONS-2022-Р.35-38.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
73
8.
Сатторова Д. Ғ. БУГУНГИ ЗАМОНАВИЙ МУАММОЛАР,
ЗИДДИЯТЛАР
ВА МУЛОҲАЗАЛАР-2022-165-169-.
https://doi.org/10.24412/2181-1385-
2022. 9. Сатторова Д. Ғ. Ҳаракат стратегиясидан-тараққиёт стратегияси
сари асосий ғояси асосида олий тиббий таълимни такомиллаштириш
//Медицина ва инновация - Тошкент,2022.-Б.205-208.
10.
Сатторова Д. Ғ. Ҳаракат стратегиясидан-тараққиёт стратегияси сари
тамойили асосида замонавий ўқитишнинг аҳамияти // “Цифровизация в
обучении гуманитарнқх дисциплин в медицинском вқсшем
образовании” Сборник научнқх трудов -2022.-193-196.
11.
G. J. Abdullayeva, D. G. Sattorova. GLOBAL BIOETIKANING AХLOQIY
MUAMMOLARI-
2022-38
-
41-.
https://doi.org/10.24412/2181-1385-2022.
