Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
20
UYDA YAKKA TARTIBDA TA’LIM OLAYOTGAN
BOLALARNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK RIVOJLANISHI
Abdullajanova Raxmatoy Sirojidinovna
Namangan viloyati Chortoq tumani 49- maktab amaliyotchi psixologi
Ortiqova Madina Yusubjanovna
Namangan viloyati Chortoq tumani 54 - maktab amaliyotchi psixologi
Annotasiya. Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalarning uyda
yakka tartibda ta’lim olishga bo‘lgan huquqlarini ta’minlash hamda ularning
ta’lim olishlari uchun zarur sharoit yaratish, ularning ijtimoiy rivojlanish
istiqbollarini, o‘zini namoyon qilish, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy
muammolarni aniqlash va ularni mustaqil ravishda yengishini ta'minlash,
o‘zo‘zini anglash va ijtimoiylashuvni rag‘batlantiradigan tegishli vaziyatlarni
yaratish, ijtimoiy moslashuvini shakllantirish uchun ijtimoiy-pedagogik yordam
ko‘rsatish kabilar haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar: imkoniyati cheklangan, uyda yakka tartibdagi ta’lim, ta’lim
olish,
o‘qituvchi,
ijtimoiy
moslashuv,
ijtimoiy-pedagogik
yordam,
qo‘llabquvvatlash, shaxsiy xususiyatlar.
KIRISH
Jamiyatimizda nogironligi bo‘lgan bola tug‘ilsa, uni tug‘ilganidan boshlab
ijtimoiy hayotga moslashtirish, avvalo maktabgacha ta’lim bosqichiga, umumiy
o‘rta ta’lim, so‘ngra Oliy ta’lim muassasalarida tahsil olishiga erishish va amalga
oshirish uchun mutaxassislar, psixolog, nevropatolog, nogironlik turiga qarab
oligofrenopedagog, tiflopedagog yoki logoped biriktiriladi. Bu mutaxassislar
bola hayotining dastlabki kunlaridan boshlab bola bilan shug‘ullanishadi va uni
ijtimoiy muhitga har tomonlama moslashtirib boradilar. Respublikamiz xalq
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
21
ta’limi tizimida imkonniyati cheklangan bolalarga ta’lim berishning uyda yakka
tartibdagi ta’lim shakli mavjud. Uyda yakka tartibda taʼlim olish jismoniy yoki
psixik rivojlanishida nuqsoni boʻlgan, uzoq vaqt davolanishga muhtoj va tibbiy
xulosasiga koʻra doimiy yoki vaqtincha maktabga qatnay olmaydigan bolalar
uchun tashkil etiladi. Sog‘liqning buzilishi bolalarning shaxsiyatida o‘z izini
qoldiradi: birinchi navbatda, sog‘lig‘ining cheklanganligi kasbiy o‘zini o‘zi
belgilashga va mehnat faoliyatini amalga oshirishga ta’sir qiladi. Patologiyaning
mavjudligini bilish o‘z qobiliyatlarini, intilishlar darajasini, tashabbusning
yetishmasligi va bunday
bolalarning
mustaqilligini yetarli
darajada
baholamaslikka olib keladi. Hissiy sohaning rivojlanishida buzilish mavjud
bo‘lib, bu ijtimoiy moslashuv, ta’lim olish va kasbiy faoliyatga qiziqishning
yetishmasligida namoyon bo‘ladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktyabrdagi PQ-
4860 son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya
berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidaˮgi qarori
qabul qilingan bo‘lib, Bunda jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari
bo‘lgan, shuningdek, uzoq vaqt davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalarga uyda
yakka tartibda ta’lim berish tartibini belgilaydi. Uyda yakka tartibda ta’lim berish
o‘quvchilarning ta’lim olishga bo‘lgan huquqlarini ta’minlash hamda ularning
ta’lim olishlari uchun zarur sharoit yaratish asosiy maqsadi ekanligi ko‘rsatilgan.
O`zbekistonda uy ta`limiL.Nurmuxamedovaning “Oilada nogiron farzandni
tarbiyalashning pedagogik xususiyatlariˮ mavzusidagi tadqiqotida hamda
M.X.Jo‘raxo‘jayevning “Imkoniyati cheklangan bolalarning uyda yakka
tartibdagi ta`limi samaradorligini oshirish mexanizmlariˮ mavzusidagi
tadqiqotilarida tadqiq etilgan.
MUHOKAMA
Uyda yakka tartibdagi ta’limda pedagogik ishlar o‘quvchi hayotining
ijtimoiy, hissiy, kognitiv sohalariga hamda o‘z-o‘zini anglashiga qaratilishi zarur.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
22
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun uyda ta’limning integratsiyalashgan
tizimini amalga oshirishda butun ta’lim davrida bolaning rivojlanishi uchun
psixologik, tibbiy va pedagogik yordam doimiy kerak.
Bilish faoliyatini rivojlanmay qolishi, aqli zaiflikni asosiy belgisi
hisoblanadi. Bu buzilish birinchi o‘rinda voqelikni aks ettirishga sezgi va idrokka
taalluqli. Nerv sistemasi buzilgan bolalarda bu psixik funksiyalar, sekin va bir
qator xususiyat hamda kamchiliklar bilan shakllanadi. Bu xususiyatlar o‘qish
jarayonida aniq namoyon bo‘ladi: bilib olish suratini sekinligi, grafikasi o‘xshash
harflarni, raqamlarni, predmetlarni, talaffuzi o‘xshash tovush va so‘zlarni
aralashtirib yuborish bularga misol bo‘la oladi.
Uyda ta’lim olayotgan imkoniyati cheklangan bolalarning ijtimoiy
moslashuvi - bu turli xil yashash muhitiga moslashishning ijtimoiy ijobiy
tajribasini, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan yutuqlarga erishish jarayonida o‘zini
namoyon qilish va o‘zini o‘zi anglash tajribasini to‘plash qobiliyatini
belgilaydigan integral shaxsiy ta'lim hisoblanadi. Bunday moslashuvchanlik uyda
ta’lim olayotgan imkoniyati cheklangan bolaga o‘z kasbini tanlashda va
keyinchalik kasbni egallashda muvaffaqiyatli o‘zini o‘zi belgilashga, mustaqil
hayotda o‘zini ijobiy va shaxsan namoyon etishga imkon beradi. Imkoniyati
cheklangan bolalarni uyda o‘qitish ularning ijtimoiylashuviga ta'sir qiladi hamda
oilalar va bolalar uchun ijtimoiy xizmat ko‘rsatish muassasalari
mutaxassislaridan ijtimoiy va pedagogik yordam talab qiladi. Bunday qo‘llab-
quvvatlash bolalar haqida bilish, ularning ijtimoiy rivojlanish istiqbollarini,
o‘zini namoyon qilish, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy muammolarni
bashorat qilish va ularni mustaqil ravishda yengishini ta'minlash, o‘z-o‘zini
anglash va ijtimoiylashuvni rag‘batlantiradigan tegishli vaziyatlarni yaratishning
maqsadga muvofiq jarayonidir. Uyda ta’lim olayotgan bolalarning ijtimoiy
moslashuvini shakllantirishni ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlash shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuvga asoslanadi. Ushbu yondashuvning mohiyati
bolalarning ijtimoiy o‘ziga xosligini, ularning sotsializatsiya ehtiyojlarini, ta’lim
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
23
va tarbiya muhitini, shuningdek, jamiyatga integratsiyalashuv istiqbollarini to‘liq
hisobga olishdan iborat.
Uyda ta'lim olayotgan bolalarning ijtimoiy moslashuvini shakllantirishni
ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlashning muvaffaqiyati uchun zarur bo‘lgan
shart-sharoitlar majmui quyidagilarni o‘z ichiga oladi: har
bir
bolaning
shaxsiyatini shakllantirishni
qo‘llab-quvvatlash
strategiyasini
belgilash
jarayonida uning individual o‘ziga xosligini hisobga olish, ijtimoiy moslashuv;
imkoniyati cheklangan bola oilasining mutaxassislar bilan munosabatda
ochiqligi; turli
hayotiy
vaziyatlarda
bolalarning ijtimoiy
moslashuvining rag‘batlantiruvchi ko‘rinishlari; uyda ta'lim beruvchi
o‘qituvchining imkoniyati cheklangan bola, uning oila a’zolari va maktab
pedagoglari bilan o‘zaro munosabatlarida hamkorlik va sheriklik.
Ota-onalar zarur imkoniyatlarni yaratib, tegishli soha mutaxassislari bilan
birgalikda hamkor bo‘lib ishlarni amalga oshirish, bolaning imkoniyatlariga loyiq
turli faoliyatlarga jalb etish, uning psixologik-fiziologik, jismoniy va aqliy
rivojlanishiga munosib hissa qo‘shish bilan korreksiyalash ishlarini samarali
amalga oshirish uchun eng muhim zaminni vujudga keltiradi. Bu o‘rinda,
shifokor-pedagog-psixolog va ota-ona hamkorligi ilmiy asosda, barcha
psixologik-fiziologik jarayonlarni to‘g‘ri hisobga olib tashkil etilsa, yuqori
natijalarga erishish kafolatlanadi.
Dars mashg‘ulotlarning davom etishi bajariladigan faoliyatlarning
murakkablik darajasiga, o‘quvchining shu darsni o‘zlashtirish vaqtidagi sog‘lig‘i
va psixik holati hamda jismoniy imkoniyatlariga bog‘liq. Ushbu jarayon
o‘rganilayotgan mavzuning murakkablik darajasiga qarab 5-10 daqiqadan 20-25
daqiqagacha o‘tkazilishi maqsadga muvofiqdir. Imkoniyati cheklangan uyda
yakka tartibdagi ta’limga jalb etilgan o‘quvchilarning aksariyatida tez toliqish,
diqqatining tarqoqligi, turli xil salbiy xatti-harakatlar paydo bo‘ladi. Bunday
holatlarni oldini olish va bartaraf etish, shuningdek, psixonevrologik
rivojlanishda kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilarning foydali ish koiffitsyenti
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
24
darajasini oshirish o‘z vaqtida dam olish daqiqasini o‘tkazish va turli faoliyat
turlarini almashtirish orqali amalga oshiriladi. Dam olish daqiqasi butunlay
o‘quvchining holatiga bog‘liqdir. Agar kerak bo‘lsa, dars davomida istalgan
vaqtda yoqilishi mumkin. Dars va mashg‘ulotlar davomida foydali ish
koiffitsyentini maqbul darajasini saqlab qolish uchun o‘quvchilar miya katta
yarimsharlarining funksional holatini tezroq tiklashga qaratilgan turli
tadbirlardan foydalanishlari; ta’limga qiziqishni faollashtirish va oshirish
maqsadida tuzatuvchi o‘yinlar va mashqlar ko‘ngilochiq tomoshalardan
foydalanishlari maqsadga muvofiq hisoblanadi.
F.I.Kevlyaning fikriga ko‘ra “…o‘quvchilarning indidual xususiyatlarini
o‘rganish uning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan pedagogik yo‘l yo‘riqlar, usul
va vositalarni to‘g‘ri tanlash imkoniyat yaratadi. O‘qituvchi xuddi psixolog kabi
o‘quvchi bilan o‘zaro munosabatlar strategiyasi va taktikasini to‘g‘ri aniqlashi
uchun o‘quvchilarning har tomonlama diognostikasidan ma’lumotlar to‘plashi
kerakˮ.
NATIJA
Uyda ta’lim olayotgan bolalarning ijtimoiy moslashuvini shakllantirishni
ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlash quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga
oladi:ijtimoiy individual ahamiyatga ega muammolarni aniqlash (bolalar
rivojlanishining o‘ziga xosligi, ijtimoiylashuvi, ularning ijobiy va salbiy
xususiyatlari, ijtimoiy moslashuvning shakllanishiga sezilarli ta’sir qiladi va ular
bilan ijtimoiy-pedagogik ishlashda e’tiborga olishni talab qiladi; bolalar
hayotning turli sohalarida o‘zini namoyon qilish jarayonida duch kelishi mumkin
bo‘lgan haqiqiy qiyinchiliklar, ularni yengish jarayonida ular ijtimoiy-pedagogik
yordamga muhtoj bo‘ladi; rag‘batlantirishga qaratilgan bolaning xatti-harakati
va o‘zini namoyon qilish istiqbollarini bashorat qilish usullari, shuningdek,
rivojlanish holatlarida o‘zini o‘zi anglashda eng munosib yordam bo‘lgan
qo‘llab-quvvatlashni ko‘rsatish; bolaning individual muhim ijtimoiy
muammolarini mustaqil ravishda yengishini ta'minlash (yordam, qo‘llab-
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
25
quvvatlash, rag‘batlantirish, o‘qitish, mashq qilish, maslahat berish va
boshqalar); bolalarning ijtimoiy moslashuvini shakllantirish samaradorligini
baholash (ijtimoiy ahamiyatga ega shaxsiy fazilatlar, kasbiy yo‘nalishni
shakllantirish monitoringi).
O‘qituvchilarning faoliyatida og‘zaki nutqdan tashqari boshqa aloqa
vositalariga ega bo‘lishi ham alohida ahamiyatga egadir. Bunday aloqalarga
jismoniy va vizual aloqalar – o‘quvchining boshini silash, qo‘llarini ushlash,
yelkalarini quchoqlash kiradi. O‘qituvchilar bunday harakatlarni yurakdan
chiqarib bajarsa o‘quvchilar ularni juda aziz inson deb qabul qiladilar.
Muloqot va hamkorlik uyda yakka tartibdagi ta’lim jarayonida
yo‘naltiruvchi hamda rag‘batlantiruvchi omil sifatida qaraladi. Darslarni olib
borishda ijobiy munosabatni shakllantirish uchun o‘quvchining dunyosiga yo‘l
topa bilish, quvonch-u qayg‘usiga sherik bo‘lish, ishonchini oqlay bilish lozim.
O.N.Maikina quyidagini ta’kidlagan edi: “Siz har doim o‘zingizning
xattiharakatlaringizni eslab qolishingiz kerak, chunki o‘quvchi uchun o‘qituvchi
nafaqat do‘st, maslahatchi, balki adolatning tirik timsoliˮ
O‘qituvchi o‘quvchining individual psixologik, shaxsiy xususiyatlarini,
vazifalarning tabiatini yaxshi bilishi orqaligina ushbu muhim masalada
muvaffaqiyatga erishishi mumkin. O‘qituvchi har doim o‘quvchining shaxsiy
xususiyatlarini tahlil qilganda unga yaxshi munosabatda bo‘lishi uchun asos topa
olishi kerak. O‘qituvchi o‘quvchiga o‘qitish faoliyatida haqiqiy muvoffaqiyatga
erishishiga yordam berishga qodir bo‘lishi lozim. Bunga erishish uchun
o‘qituvchi o‘quvchiga ijobiy, do‘stona hamda xayrixoh munosabatni yaratishga
intilishi yaxshi natija beradi.
XULOSA
Uydagi ta’lim bolalarning bilim olish huquqlarini ta’minlash va ularning
ta’lim olishi uchun kerakli shart-sharoitlarni yo‘lga qo‘yish maqsadini ko‘zda
tutadi. O‘quvchilar dunyoqarashi va tasavvurini shakllantirish, fanlar bo‘yicha
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
26
bilim, hayotiy ko‘nikma hamda malakalarni singdirish, axloqiy-ma’naviy
jihatdan tarbiyalash, mehnatga tayyorlash kabi va boshqa vazifalarni bajaradi.
Aqliy, jismoniy va psixik rivojlanishi muammoli bolalar ta’limning qay bir
shakli, turiga jalb qilinmasin, ularga mos yondashuvlarni tanlash o‘ziga xos
murakkab, shuningdek, kompleks chora-tadbirlarni taqazo qiluvchi jarayon
hisoblanadi. Bunday chora-tadbirlarni samarali yo‘lga qo‘yish uchun pedagog
o‘zi ta’lim berayotgan o‘quvchining shaxsiy, tibbiy, psixologik hamda pedagogik
o‘ziga xosliklari borasida ma’lumotlarni bilishi zarur. Ijtimoiy-pedagogik
yordam ortiqcha himoya bilan almashtirilmasligi kerak, balki bolaning o‘zini
namoyon qilishini rag‘batlantirishga, yuzaga keladigan ijtimoiy muammolarni
bartaraf etishga va jamiyatga integratsiyalashuvi uchun zarur bo‘lgan o‘zini o‘zi
anglash tajribasini to‘plashga qaratilgan bo‘lishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidaˮ 2020-yil 13-oktyabrdagi PQ-4860 son qarori// O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2021-yil 12-oktabr, 638-son.
2.
Рыжова,
Ольга
Семеновна.
Социально-педагогическое
проектирование
надомного
обучения
детей
с
ограниченными
возможностями здоровья: дис… кандидат педагогических наук. – Ростов-
на-дону. 2003. 241 с.
3.
Попова,
Людмила
Григорьевна.
Сойиально-педагогическое
сопрования формирования социальной адаптивности подростков,
обучающихся на дому, в условиях учреждения социального обслуживания
семьи и детей: дис… кандидат педагогических наук. Москва. 2009. 246 с.
4.
Кевля Ф.И. Психолого-педагогический консилиум как средство
прогнозирования личностного развития ребёнка // Вестник психо
социалъной и коррекционно-реабилитационной работы. 1996. - №3. – С.
5058.
