Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
13
O‘QUVCHILARDA KUN TARTIBI,MOBIL TELEFONLARDAN
FOYDALANISH MADANIYATI,ZARARLI ODATLARGA QARSHI
KOʻNIKMALARNI SHAKLLANTIRISHNING DOLZARB
PSIXOLOGIK MASALALARI
Murodova Mohinur Hoshim qizi
Navoiy shahar 17-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Yo'ldoshova Hilola Husan qizi
Navoiy shahar 17-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
Xushvakova Dildora Shuxratovna
Navoiy shahar 7-umumiy o'rta ta'lim maktabi psixologi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada o’quvchilarning kundalik faoliyatlari,
o’quvchilarning kun tartibi va mobil qurilmalardan foydalanish madaniyati,
o’quvchilarda zararli odatlarni oldini olish, mukkasidan ketishning yo‘qotish
yo‘llari, o’quvchilar bo’sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish omillari bayon
etilgan.
Kalit so’zlar: zararli odatlar, smartfonlar, noutbuklar, kompyuterlar,
raqamli texnologiya.
KIRISH
Jahonning ko‘pgina taraqqiy etgan davlatlarida global axborot xavfsizlik
makonini yaratish dolzarb vazifaga aylandi, axborotlashgan jamiyatning jadallik
bilan rivojlanishi tabiiyki, ta’lim-tarbiya jarayonida ham muayyan psixologik-
pedagogik omillarni hisobga olishni taqozo etadi. Xususan, globallashuv va
axborotlashuv asri yoshlarga keng imkoniyatlar yaratishi bilan birga, ularning
ma’naviy-axloqiy, jismoniy va intellektual rivojiga salbiy ta’sir etuvchi xatarlarni
ham yuzaga keltiradi.
O‘zbekiston Respublikasining 2017 yil 9 sentyabrdagi O‘RQ-444-son
“Bolalarni ularning sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
14
to‘g‘risida”, 2020-yil 23-sentyabrdagi O‘RQ-637-son “Ta’lim to‘g‘risida”gi
qonunlarida o‘quvchilarda axborot xavfsizligi ko‘nikmalarini shakllantirishga
tayyorlash hamda zararli odatlarga qarshi immunitetni shakllantirishning
pedagogik shart-sharoitlarini takomillashtirishni taqozo etadi. “Ommaviy
axborot vositalari, shu jumladan, Internet jahon axborot tarmog‘i orqali
tarqatilayotgan g‘arazli axborotlar, odob-axloqni yemiruvchi illatlar, yoshlarni
zalolatga boshlovchi buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi sog‘lom dunyoqarashni
shakllantirish” uzluksiz ma’naviy tarbiyaning ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilab
berilgan.
O’sib kelayotgan yosh avlodni har tomonlama sog’lom tarbiyalash
umumdavlat ahamiyatiga molik ish hisoblanadi. Buning boisi shundaki,
jamiyatimizning barcha a’zolarida umumiy va o’z navbatida sog’lom muhitni
shakllantirmasdan turib, oliy maqsadimiz bo’lgan huquqiy demokratik davlatni
to’laqonli barpo etib bo’lmaydi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Hozirgi kunda o’quvchilarning “Internet kafe”larda kompyuter qarshisida
o’tirib kunlarini o’tkazishi sir emas. U yerda yoshlarimiz nimalarni o’rganayapti?
Ular bizning milliy mentalitetimizga yot bo’lgan, behayo, jangari, insonda
agressiv holatlarni kuchaytiradigan kinofilmlar tomosha qilmoqda, har xil
o’yinlarni ishtirokchisiga aylanmoqda. Bunday zararli odatlarning hammasi
insoniyat salomatligi va ruhiyatiga katta putur yetkazadi. Shuni aytish kerakki,
uzoq muddat televizor ko’rish, uyali telefondan ko’p foydalanish hamda
kompyuter bilan uzoq vaqt ishlashning, zararli va ayanchli oqibatlari haqida to’liq
tushunchaga ega emaslar.
Zararli odatlar aqliy va jismoniy kamolotning makkor dushmani. Ko’rinib
turibdiki, zararli odatlar o’smir ta’lim tarbiyasiga, jismoniy kamolotiga salbiy
ta’sir ko’rsatadi. O’smirlik asosan 11 dan 16 yoshgacha bo’lgan davrni o’z ichiga
oladi. Bu davrda o’smir organizmining o’sish va rivojlanishi tezlashgan bo’lishi,
organ va organizm funksiyalarini takomillashuvi kabilar bilan xarakterlanadi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
15
Ko‘p milliard dollarlik elektron ko‘ngil ochar sohalar global miqiyosida
innovatsiyalar kengayishda davom etmoqda. Raqamli media shaxsiy va ijtimoiy
manfaatlarga ega. Smartfonlar, noutbuklar, kampyuterlar va o‘yin
pristavkalaridan ortiqcha foydalanish o‘quvchilar salomatligi uchun salbiy
oqibatlarga olib keladi. Meyordan ortiq foydalanish xulq-atvorga qaramlik
(masalan, qimor o‘yinlari) bilan mos keladigan disfunksional (ishlamaydigan,
buzilgan) xatti-xarakatlar namunasiga aylanishi mumkin. Ko‘plab raqamli media
faoliyati, jumladan ijtimoiy media va onlayin o‘yinlar xatti-xarakatlarni kuzatish,
ijtimoiy ma’lumotlarni manipulyatsiya (boshqarish, ta’sir o‘tkazish) qilish va
boshqa taktikalarni qo‘llash uchun mo‘ljallangan. JSST video o‘yinlarni
o‘ynashda chegaradan chiqib ketish xolatlarini rasman tan oladi, ba’zi ekstremal
foydalanuvchilarni “patologik” foydalanuvchilar xisoblanadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, ba’zi insonlar, ayniqsa o‘smirlar himoya choralari bo‘lmasa video
o‘yinlarni o‘ynashda chegaradan o‘tishi mumkin xamda foydasiz texnologik
odatlarni rivojlantirishga boshqalarga qaraganda ko‘proq ximoyasizdirlar.
Sog‘liqni saqlash bo‘yicha tavsiyalar ma’lum tadbirlarga masalan, onlayn
o‘yinlarga jalb qilish yoshini kechiktirishni va shu vaqt ichida ekran vaqtini
cheklashni o‘z ichiga oladi. Biroq, yuqori foydalanish imkoniyati va arzonligi,
raqamli qurilmalar uyda, ishda va maktabda borligi bunday tavsiyalarni amalga
oshirishni kiyinlashtiradi. Zararli odatlarni oldini olish xarakatlari quyidagilarni
o‘z ichiga oladi:
Birlamchi prafilaktika umumiy axolining barcha vakillariga tushunarli
bo‘ladi. Raqamli texnologiyalarga asoslangan muammolar bilan bog‘liq zararlar
xaqida xabardorlikni targ‘ib qilishni o‘z ichiga oladi. Xaddan tashqari
foydalanish, o‘rtacha foydalanish darajasiga rioya qilish va sog‘lom turmush
tarzini tarzi, parxez va jismoniy mashqlar shular jumlasidan.
Birlamchi profilaktika quyidagilar:
1.
Ta’lim resurslari, masalan sog‘lom foydalanish bo‘yicha
yo‘riqnomalar (kuniga foydalanish soatlarini cheklash), internetdan unumli
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
16
foydalanishni oshirish uchun raqamli savodxonlik kurslari, jismoniy faoliyat
bo‘yicha tavsiyalar (kuniga 30 daqiqa jismoniy mashqlar) va targ‘ib qilishga
tuzilgan tashqi faoliyatlar;
2.
Onlayn o‘yin xizmatlarini majburiy o‘chirish kabi qonun chiqarish
yoki tartibga soluvchi xarakatlar, kuning ma’lum vaqtlarida va o‘yin
maxsulotlarini ma’lum vaqtda sotishni oldini olish ishlarini amalga oshirish
nazarda tatiladi;
3.
Texnologik
choralar,
masalan
ota-ona
nazoratlari,o‘yin
pristavkalarida vaqt chegarasini sozlash, smartfonlarni olib yurish o‘rniga soatlar
taqish, qalqib chiquvchi oyna kurilmada sarflangan vaqt xaqida bildirishnomalar;
Uchinchi darajali profilaktika strategiyalari yuqori xavf ostida bo‘lgan
shaxslarga qaratilgan. Bu shaxslarga ambulatoriya davolash imkoniyatlari va
statsionar klinikalar yoki reabilitatsiya markazlari xizmat ko‘rsatadi. Uchinchi
darajali profilaktika misollari:
1.
qo‘llab-quvvatlash guruxlari, jumladan jamoat guruhlari va onlayn
o‘z-o‘ziga yordam hamjamiyatlari;
2.
ambulator tibbiy va ruhiy salomatlik xizmatlari, shu jumladan ruhiy
kasalliklarni davolash (masalan kayfiyatni buzilishi, shaxsiy muammoliri,
uyqusizlik) va tibbiy muammolar (masalan, ishga joylashishga to‘sqinlik
qiladigan jaroxatlar) o‘yin muammolariga asos bo‘lishi yoki hissa qo‘shishi
mumkin;
3.
psixologik ijtimoiy reabilitatsiya, shu jumladan “raqamli detoks” va
boshqa tizimli dasturlar, yuzma-yuz ijtimoillashuvini, tabiatda o‘tkaziladigan
vaqtni oshirish va muqobil qiziqishlarini rivojlantirishga e’tibor qaratish
4.
zararini kamaytirish uchun o‘yinni tartibga solish, simptomlar va
strategiyalar haqida maxsus ma’lumotlarni o‘z ichiga oladigan psixota’lim.
O‘quvchilarni texnomaniyadan uzoqroq turishi uchun:
1.
Texnologik qurilmalarni ishlatish o‘riniga qiziqarli interfaollardan
foydalanish. (darslarda, darsdan ham tashqari)
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
17
2.
Texnologiyalarda o‘yin o‘ynashdan oldin ro‘yxat tuzing.
3.
Texnologiyalarda o‘yin o‘ynash vaqtlari sekin-asta kamaytirib
borish (darxol to‘xtatib qo‘ymaslik kerak).
4.
Mukkasidan ketishni yo‘qotish yo‘llari - yotoqxonaga telefon olib
kirmaslik
- telefon, smartfonni o‘rnini yoqtiradigan narsalar bilan
almashtirish mobil qurilmalarni 30 minut oshiq ishlatmaslik.
Bolalar yotoqxonasidan elektron qurilmalarni olib tashlash va uzoqroqqa
joydashtirish. Bolalar texnologiya vaqtini kamaytirgandan so‘ng ularni sovg‘alar
bilan xursand qilish.
Bolani qiziqib ko‘rayotgan videolarini kuzatib, videodagilarni xaqiqiy
xayotda bajartirish. (vertuallikdan-reallikka yo‘l) Masalan: janglarni ko‘rib
borsa, sportga olib borish.
Internetga qaramlik darajasini sezilarli kamaytirishda maslaxat dasturlari
belgilanadi, vaqtni boshqarish, shaxslararo munosabatlar va sog‘liq
muammolarini yaxshilashda samaralidir. Kognetiv hulq- atvor psixoterapiyasi
depressiyada ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Sport bilan shug‘ullanish
zararli odatlarning barcha belgilarini yaxshilashni ko‘rsatadi.
Texnologiyaga asoslangan muammolarda sog‘liqni saqlash mutaxasislari
bilan maslaxatlashish lozim. Kampaniyalar Microsoft, SONI, va Nintendo vaqt
chegaralarini belgilash bo‘yicha onlayn qo‘llanmalar va video namoyishlarni
taqdim etadi va ularning o‘yin tizimlarida aniq cheklovlar bor. Yirik onlayin
xizmat ko‘rsatish kompaniyalari, masalan Apple va Google ota-onalar uchun
maxfiylik, filtrlash va monitoring imkoniyatlarini tushuntiriuvchi xavfsiz
foydalanish yo‘riqnomalarini ishlab chiqdi. Texnologik o‘yinlar bilan bog‘liq
zararlarning yanada aniqlangan o‘lchovlarini, shuningdek, birgalikda
kasalliklarni bartaraf etish choralarini o‘z ichiga olishi kerak. Zararli odatlar
depressiya kabi boshqa ruxiy kasalliklarning, tashvish, diqqat etishmasligi,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
18
giperaktivlik yoki raqamli ma’lumotlardan foydalanishga ta’sir qilishi mumkin
bo‘lgan boshqa omillarni keltirib chiqaradi. Kelajakda raqamli texnologiyadan
foydalanishda qanday muammolar paydo bo‘lishi va davom etishini tushunib
olish
uchun
muqobil
istiqbollarni
ko‘rib chiqish kerak. Raqamli
texnologiyalardan foydalanish muammosida skrining moslamasi umumiy
foydalanish uchun qulayroq masalan, ilova yoki veb-saytda o‘zo‘ziga xisobot
berish ro‘yxati shaklida. Bugungi kunga kelib Janubiy Koreya va Xitoyda
profilaktika tadqiqotlari olib borildi xamda muammolarga qarshi kurashish uchun
manbalarni ustuvorligini, sarflanishini ta’minladi. Profilaktika bo‘yicha
tadqiqotlar maktab ta’limida o‘quvchilarda sog‘lom internetdan foydalanish
odatlarini o‘rgatish dasturlariga katta e’tibor qaratildi.
Sanoatlashgan jamiyatda tug‘ilgan shaxslar muxitida raqamli texnologiyalar
doimo mavjud bo‘lib, xayotning ajralmas qismi xisoblanadi. Raqamli dunyoda
ruhiy salomatlik bu kundalik hayotdir. Asosiy muammo sifatida oldini olish
mumkin bo‘lgan samarali choralarni aniqlashdan iborat. Ijtimoiy soxalar borgan
sari ko‘proq e’tiborini internet va o‘yinlarga qaramlik haqidagi tasavvurga
qaratmoqda.
Yurtboshimiz tomonidan madaniyat markazlari va umumta’lim
maktablarida yoshlarning qiziqishlaridan kelib chiqib to’garak tashkil etish,
tashabbuskor iste’dodli yoshlar va mahalliy homiylarni jalb etgan holda,
madaniyat markazlarida badiiyhavaskorlik jamoalari, yoshlar teatr-studiyalari va
“Yoshlar klublari” tashkil qilish zarurligi ta’kidlab o’tilgan
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytamizki, o’quvchilar bo’sh vaqtlarini ko’proq o’z
qiziqishlariga qarab o’tkazadilar. Badiiy kitoblar o’qish, bichish-tikish,
teleko’rsatuvlar ko’rish, rasm chizish o’quvchilar uchun 1,5-2,5 soatni tashkil
qilishi kerak. To’garaklar, sport musobaqalariga qatnashish haftasiga 2 marta 45
minutdan 1,5-2 soatgacha bo’lishi maqsadga muvofiqdir. O’quvchilar kun
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
19
tartibidan o’z-o’ziga xizmat qilish va ijtimoiy-foydali mehnat ham o’rin egallashi
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 19 mart kuni
o’tkazgan vidioselektrda so’zlalagan nutqi. https://xabar.uz/kmd.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 27 iyundagi
“Yoshlar – kelajagimiz Davlat dasturi to’g’risida”gi PF-5466-son Farmoni //
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 15.08.2018 y., 07/18/3907/1706-
son.
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 14 avgustdagi -
Yoshlarni ma’naviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim-
tarbiya berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarish chora-tadbirlari
to’g’risida‖gi PQ3907-son Qarori Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
15.08.2018 y., 07/18/3907/1706- son.
4.
M.N.Ismoilov “Bolalar va o’smirlar gigienasi” Toshkent -1994 yil.
5.
D.J.SHaripova
“Talabalarda
sog’lom
turmush
tarzini
shakllantirish”. “Farg’ona” nashriyoti -2010 y.
6.
N.Abdulazizova, S.Evatov Kasb-hunar kolleji o‘quvchilarida zararli
odatlarni oldini olish omillari. Журнал вестник Каракалпакского
государственного университета имени Бердаха.Том 25. №4. Стр 38-41
