Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
376
O‘SMIR PSIXOLOGIYASI VA UNGA PSIXOLOGIK YONDASHUV
Navoiy viloyati, Nurota tumani 42-umumta’lim maktabi psixologi
Burhonova Fotima Xudoyberdiyevna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘smirlik davrining psixologik
xususiyatlari, yoshga xos kechinmalar va ularni tushunishda psixologik
yondashuvning zarurati tahlil qilinadi. O‘smir shaxsini to‘g‘ri anglash, uni
tarbiyalashda ota-ona, maktab va psixolog o‘rtasidagi hamkorlik, shuningdek,
milliy qadriyatlar asosida salbiy xulq-atvorlarning oldini olish masalalari
yoritilgan.
Kalit so‘zlar: o‘smirlik, shaxsiylik inqirozi, o‘zini anglashi, avtoritet,
psixologik yordam, ota-ona bilan muomala, zamonaviy tahdidlar.
Kirish
Inson hayotining eng murakkab va mas’uliyatli davrlaridan biri bu –
o‘smirlik davridir. Aynan shu bosqichda insonning xarakteri, dunyoqarashi, orzu-
intilishlari shakllanadi. Bugungi zamon o‘smiri tezkor axborot oqimida, tez
o‘zgaruvchan ijtimoiy muhitda ulg‘aymoqda. Bunday sharoitda o‘smirlarning
psixologik holatini to‘g‘ri baholash, ularning ichki dunyosiga quloq solish, hissiy
ehtiyojlarini anglash – jamiyat, ayniqsa ta’lim muassasalari oldidagi muhim
vazifadir.
Ota-onalar va pedagoglar ba’zan o‘smirning g‘alati harakatlarini
“tashvishli xatti-harakat” deb talqin etishadi, ammo aslida bu – shaxsiy o‘sish
bosqichidir. Bu bosqichda psixologning vazifasi – o‘smirga yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatish, ruhiy barqarorlikni ta’minlash va sog‘lom shaxs shakllanishiga xizmat
qilishdir.
Asosiy qism
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
377
1. O‘smirlik davrining psixologik xususiyatlari
O‘smirlik 11–18 yosh oralig‘ini qamrab oladi va bu davrda quyidagi xususiyatlar
yuzaga chiqadi:
Shaxsiylik inqirozi: “Men kimman?”, “Meni nima qiziqtiradi?” degan savollar
kuchayadi.
Ota-onalardan ajralish istagi: o‘zini alohida shaxs deb his qilish, mustaqillikka
intilish ortadi.
Avtoritetga bo‘lgan munosabat: ota-ona, o‘qituvchi avtoriteti yo‘qoladi, uning
o‘rnini tengdoshlar yoki ijtimoiy tarmoqlardagi qahramonlar egallaydi.
Kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi, impulsivlik.
O‘ziga past baho yoki haddan ortiq ishonch.
Mentalitetimizdagi o‘ziga xoslik: O‘zbek oilalarida farzandga nisbatan
qattiq nazorat va taqiqlar ko‘p uchraydi. Bu esa o‘smirda norozilik, yolg‘on
gapirish yoki isyonkorlikni keltirib chiqaradi. Shu bois ota-onalar o‘smirning
o‘ziga xos ruhiyatini anglab, unga mehr, ishonch va sabr bilan yondashishi kerak.
2. O‘smirlikdagi muammoli holatlar va ularning sabablari
a) Darsga qiziqmaslik va sustlik:
O‘smirning e’tibori ichki kechinmalariga qaratilgan bo‘ladi, tashqi talablar unga
zerikarli tuyulishi mumkin. Agar unga motivatsiya berilmasa, u o‘z yo‘nalishini
yo‘qotishi mumkin.
b) Agressivlik va mojarolar:
Do‘stlar orasida o‘zini isbotlash, kuchli ko‘rinishga intilish. Bu esa sinfdoshlar
yoki o‘qituvchilar bilan tortishuvga olib keladi.
c) Internet va telefon qaramligi:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
378
Real hayotdagi tushkunlik, tushunilmaslik, e’tibor yetishmovchiligi – o‘smirni
virtual dunyoga olib kiradi.
d) Yolg‘izlik, tushkunlik, depressiv holat:
Tengdoshlar tomonidan rad etilish, ko‘p tanbeh eshitish, ota-onadan sovuq
munosabat – bu kabi omillar o‘smirni ichki inqirozga olib keladi.
3. Psixologik yondashuv va amaliy tavsiyalar
A) O‘smirlar bilan ishlaydigan psixolog qanday bo‘lishi kerak?
Ishtirokchi emas, kuzatuvchi emas, balki tinglovchi va yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lishi
kerak. Ishonchli suhbatlar orqali o‘smirni o‘z fikrini ochiq aytishga undashi kerak.
Tengdoshlar orasidagi mavqeini inobatga olgan holda, jamoaviy treninglar tashkil
qilishi muhim.
B) Amaliy psixologik usullar:
“Men kimman?” mavzusida yozma topshiriqlar orqali o‘zini anglash mashqlari.
Empatiya o‘yinlari, ya’ni “agar men uning o‘rnida bo‘lganimda...” deb fikrlash.
Hissiy savodxonlikni rivojlantiruvchi mashqlar: g‘azab, hasad, sevgi kabi
tuyg‘ularni tan olish va boshqarishni o‘rgatish.
C) Ota-onalarga tavsiyalar:
Farzandingiz bilan ko‘proq suhbatlashing, biroq nasihat emas, teng mavqe
asosida.
Taqiqlardan ko‘ra tanlov huquqi bering: “Bu ishni qilishni xohlaysanmi? Nima
uchun?” Har qanday xatoni tanbeh emas, tarbiya imkoniga aylantiring.
D) O‘qituvchilar uchun:
O‘smirlarning har birining holatiga individual yondashish. “Agressiv bola” emas,
“Ichki to‘qnashuvi bor o‘quvchi” deb qarash. Yaxshi xatti-harakatlarni ko‘proq
rag‘batlantirish.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
379
Xulosa
O‘smirlik – bu qiyin, ammo eng sermahsul davr. Bu davrda qilingan to‘g‘ri
psixologik yondashuv, berilgan mehr va e’tibor butun hayot davomida o‘smirga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktab psixologi, o‘qituvchi va ota-ona o‘zaro
hamkorlikda ish olib borsa, har bir o‘smir jamiyatga foydali, barqaror va baxtli
shaxs bo‘lib shakllanadi. Unutmang: o‘smir – bu og‘ir emas, murakkab, ammo
tushunilishi lozim bo‘lgan yoshdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Karimova N. “O‘smirlar psixologiyasi”, Toshkent, 2021.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-apreldagi PQ-5083-sonli
qarori.
3. Jalolova G. “Psixologik yondashuv asoslari”, Samarqand, 2020.
4. A.Qodirov. “Yoshlar va psixologiya”, Toshkent, 2022.
5. UNICEF: “Adolescents and mental health”, 2023.
6. “Psixologik xizmat bo‘yicha metodik qo‘llanma”, TTJ, 2023.
