Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
357
SHAXSNING IQTISODIY YO‘NALGANLIGI PSIXOLOGIYA SOHASI
TADQIQOTI MUAMMOSI SIFATIDA
Dilso‘z Ismoilova,
Toshkent davlat pedagogika universiteti doktaranti
E-mail:
Tel: (99) 407 97 09
Annotatsiya. Ushbu maqola shaxsning iqtisodiy yo‘nalganligini
psixologiya sohasidagi muhim tadqiqot muammosi sifatida o‘rganadi. Unda
shaxsning iqtisodiy yo‘nalganligi tushunchasi, uning psixologik mohiyati va
ahamiyati ochib beriladi. Muallif iqtisodiy yo‘nalganlikning shakllanishiga ta’sir
etuvchi omillarni, xususan, individual psixologik xususiyatlar, ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlar va madaniy omillarning rolini tahlil qiladi.
Kalit so‘zlar: Kalit so‘zlar: Shaxsning iqtisodiy yo‘nalganligi,
psixologiya, tadqiqot muammosi, iqtisodiy xulq-atvor, iste’molchi psixologiyasi,
tadbirkorlik, moliyaviy qarorlar, psixologik omillar, ijtimoiy-iqtisodiy omillar,
madaniy omillar.
Kirish.
Shaxsning jamiyatda o‘z mavqeiga ega bo‘lishi va uning shu asosda
kamol topishi katta ahamiyat kasb etadi. Sotsiologiya insonni muayyan jamiyat
a’zosi yoki ma’lum bir guruh vakili sifatida shaxs deb tariflaydi. Psixologiya esa
shaxsni nafaqat jamiyatdagi roli va uning a’zosi sifatida, balki jamiyatga
ko‘rsatadigan ta’sirini ham o‘rganadi. Chunki jamiyat shaxsga ta’sir etgani kabi,
shaxs ham jamiyatga o‘z hissasini qo‘sha oladi. “Shaxs nafaqat jamiyatning
passiv obyekti, balki uning taraqqiyotiga faol ishtirok etuvchi subyekt hamdir.”
Asosiy qism.
Iqtisodiy yo‘nalganlikning asosiy komponentlari:
1.
Motivatsiya:
Shaxsning iqtisodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishi va undagi
motivlar. Bu, masalan, moliyaviy barqarorlikka erishish, ijtimoiy maqomni
oshirish yoki shaxsiy ehtiyojlarni qondirish kabi motivlar bo‘lishi mumkin.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
358
Moliyaviy barqarorlik: Shaxslar ko‘pincha moliyaviy xavfsizlikni
ta'minlash uchun ishlaydi. Bu, kelajakda muammolardan qochish va o'z oilasini
ta'minlash uchun zarur.
• Ijtimoiy maqom: Ijtimoiy statusni oshirish, jamiyatda tan olinishi va
hurmat qozonishi uchun shaxslar ko‘pincha iqtisodiy muvaffaqiyatga intilishadi.
Ijtimoiy maqom va iqtisodiy muvaffaqiyat o'rtasidagi bog'lanish juda
muhim va murakkab. Ijtimoiy maqomni oshirish uchun shaxslar ko'pincha
iqtisodiy muvaffaqiyatga intilishadi, chunki jamiyatda tan olinishi va hurmat
qozonish ko'pincha moliyaviy resurslar va iqtisodiy imkoniyatlar bilan bog'liq.
Ijtimoiy maqom - bu shaxsning jamiyatdagi o'rni, uning boshqa odamlar
bilan aloqasi va ijtimoiy guruhlar ichidagi pozitsiyasini ifodalaydi. Ijtimoiy
maqom ko'pincha ta'lim, kasb, moliyaviy holat va ijtimoiy aloqalar orqali
belgilanishi mumkin.
Iqtisodiy muvaffaqiyat va ijtimoiy maqomda moliyaviy barqarorlik bu
iqtisodiy muvaffaqiyat shaxsga moliyaviy barqarorlikni ta'minlash imkonini
beradi, bu esa ijtimoiy maqomini oshirishga yordam beradi. Moliya jihatidan
mustahkam shaxslar ko'pincha jamiyatda ko'proq hurmatga sazovor bo'lishadi.
Ta'lim va kasbiy rivojlanishha muhim ahamiyatni kasb etib, unda yuqori
ta'lim darajasi va muvaffaqiyatli kasbiy faoliyat shaxsning ijtimoiy maqomini
oshirishi mumkin. Ko'plab odamlar yuqori ta'lim olish uchun iqtisodiy resurslarni
sarflashadi, chunki bu kelajakdagi iqtisodiy muvaffaqiyatga olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari esa, ijtimoiy hurmat va tan olish shaxs hayotida muhim
bo‘lib, hayotimizda muvaffaqiyatli insonlar iqtisodiy jihatdan muvaffaqiyatli
bo'lgan shaxslar ko'pincha jamiyatda tan olinadi va ularga hurmat ko'rsatiladi. Bu,
o'z navbatida, shaxsning o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi.
Bugungi ijtimoiy tarmoqlarda iqtisodiy muvaffaqiyat, shuningdek, ijtimoiy
tarmoqlarni kengaytirishga yordam beradi. Muvaffaqiyatli shaxslar ko'pincha
o'zlariga o'xshash insonlar bilan aloqada bo'lishadi, bu esa ularning ijtimoiy
maqomini yanada oshiradi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
359
Ijtimoiy normativlar va qadriyatlarda har bir jamiyatda iqtisodiy
muvaffaqiyatga bo'lgan munosabat farq qiladi. Ba'zi jamiyatlarda iqtisodiy
muvaffaqiyat yuqori baholanadi, boshqalarda esa ijtimoiy mas'uliyat va etik
qadriyatlar muhimroq hisoblanadi.
Ijtimoiy tengsizlik: Iqtisodiy muvaffaqiyatga erishish jarayonida ijtimoiy
tengsizlik ham yuzaga kelishi mumkin. Ba'zi shaxslar uchun iqtisodiy
muvaffaqiyatga erishish qiyin bo'lishi mumkin, bu esa ularning ijtimoiy
maqomini pasaytirishi mumkin.
Ijtimoiy maqom va iqtisodiy muvaffaqiyat o'rtasidagi munosabat juda
murakkab va ko'p jihatli. Iqtisodiy muvaffaqiyat shaxsning ijtimoiy maqomini
oshirishga yordam berishi mumkin, lekin bu jarayon ijtimoiy normativlar,
qadriyatlar va tengsizlik kabi omillarga ham bog'liq. Shaxslar ko'pincha iqtisodiy
muvaffaqiyatga intilishlari, bu orqali o'z ijtimoiy maqomlarini oshirishni maqsad
qiladilar.
Shaxsiy ehtiyojlar: O'z ehtiyojlarini qondirish, masalan, ta'lim olish, sayohat
qilish yoki sog'liqni saqlash xizmatlariga kirish kabi motivlar ham mavjud.
2.
Qadriyatlar:
Iqtisodiy faoliyatda shaxsning qadriyatlari va e'tiqodlari.
Ba'zi shaxslar uchun pul va moliyaviy muvaffaqiyat eng muhim qadriyat bo‘lishi
mumkin, boshqalari esa ijtimoiy adolat yoki ekologik mas'uliyatni afzal ko‘rishi
mumkin.
Qadriyatlar va e'tiqodlar shaxsning iqtisodiy faoliyatini shakllantiruvchi
muhim omillardir. Har bir insonning moliyaviy qarorlari, ishga bo'lgan
munosabati va iqtisodiy muvaffaqiyatga intilishi uning qadriyatlari va e'tiqodlari
bilan chambarchas bog'liqdir. Keling, bu masalani chuqurroq ko'rib chiqishlik
lozim.
Qadriyatlar - u shaxs yoki jamiyat tomonidan muhim deb hisoblangan
asosiy tamoyillar va me'yorlardir. Ular insonning qarorlarini, xulq-atvorini va
hayotdagi maqsadlarini belgilaydi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
360
E'tiqodlar: Bu shaxsning o'ziga xos fikrlari va tushunchalari bo'lib, ularning
qadriyatlari asosida shakllanadi. E'tiqodlar ko'pincha diniy, madaniy yoki ijtimoiy
kontekstga bog'liq bo'lishi mumkin.
Iqtisodiy faoliyatda qadriyatlarning roli - pul va moliyaviy muvaffaqiyat:
Ba'zi shaxslar uchun pul va moliyaviy muvaffaqiyat eng muhim qadriyat
hisoblanadi. Ular ko'pincha yuqori daromad olish, investitsiya qilish va moliyaviy
barqarorlikni ta'minlashga intilishadi. Bunday shaxslar uchun iqtisodiy
muvaffaqiyat hayot sifatini oshirish va ijtimoiy maqomni oshirish vositasi sifatida
ko'riladi.
Ijtimoiy adolat: Boshqa shaxslar esa ijtimoiy adolatni afzal ko'rishadi. Ular
iqtisodiy faoliyatlarini jamiyatda tenglikni ta'minlash, kambag'allikni kamaytirish
yoki ijtimoiy masalalarga e'tibor qaratish uchun ishlatadilar. Bunday shaxslar
ko'pincha foyda olishdan ko'ra, ijtimoiy mas'uliyatni ustun qo'yishadi.
Qadriyatlarning iqtisodiy faoliyatga ta'sirida qaror qabul qilish ham muhim
ahamiyatkasb etadi. Qadriyatlar shaxsning iqtisodiy qarorlariga ta'sir qiladi.
Masalan, pulni afzal ko'radigan shaxs investitsiya qilishda yuqori risklarni qabul
qilishi mumkin, ijtimoiy adolatni afzal ko'radigan shaxs esa ijtimoiy korporativ
mas'uliyatga ega bo'lgan kompaniyalarga sarmoya kiritishi mumkin.
Ish joyi tanlovi: Qadriyatlar shaxsning ish joyini tanlashida ham muhim rol
o'ynaydi. Ijtimoiy mas'uliyatga e'tibor beradigan insonlar ko'pincha ijtimoiy yoki
ekologik jihatdan mas'uliyatli kompaniyalarda ishlashni afzal ko'rishadi.
Iqtisodiy model: Shaxslar o'z qadriyatlariga mos keladigan iqtisodiy
modellarni tanlaydilar. Masalan, ba'zi odamlar kooperativ yoki ijtimoiy biznes
modelini afzal ko'rishlari mumkin, bu esa ularning qadriyatlariga muvofiq keladi.
Qadriyatlar shaxsning iqtisodiy faoliyatida muhim rol o'ynaydi. Pul va moliyaviy
muvaffaqiyat ba'zi shaxslar uchun eng muhim qadriyat bo'lishi mumkin,
boshqalari esa ijtimoiy adolat yoki ekologik mas'uliyatni afzal ko'rishadi. Bu
qadriyatlar shaxslarning qarorlarini, ish joyini tanlashini va iqtisodiy modellarini
belgilaydi. Insonlarning iqtisodiy faoliyatlari ularning qadriyatlari va e'tiqodlariga
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
361
mos ravishda rivojlanadi, bu esa jamiyatdagi turli xil iqtisodiy yondashuvlarning
paydo bo'lishiga olib keladi.
3. Xulq-atvor:
Iqtisodiy yo‘nalganlik shaxsning moliyaviy resurslarni
qanday boshqarishi, investitsiya qilish qarorlari va xarid qilish odatlari bilan
bog‘liq.
Psixologik aspektlar:
• Shaxsning iqtisodiy xulq-atvori: Bu, shaxsning pulga bo‘lgan munosabati,
xarid qilish odatlari va moliyaviy risklarni qabul qilish darajasini o‘z ichiga oladi.
• Ijtimoiy ta'sir: Shaxsning iqtisodiy yo‘nalganligi ko‘pincha uning ijtimoiy
muhitiga, oilaviy tarbiyasiga va madaniyatiga bog‘liq.
• Emotsional faktorlar: Iqtisodiy yo‘nalganlikda emotsiyalar ham muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, moliyaviy muvaffaqiyat hissi yoki muvaffaqiyatsizlikdan
kelib chiqadigan stress.
Iqtisodiy yo‘nalganlik shaxsning moliyaviy resurslarni boshqarishida,
investitsiya qilish qarorlarida va xarid qilish odatlarida muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa.
iqtisodiy yo‘nalganlikning uchta asosiy tarkibiy qismi ko‘rib chiqiladi:
motivatsiya, qadriyatlar va xulq-atvor. Motivatsiya shaxsning iqtisodiy faoliyatga
bo‘lgan qiziqishi va undagi turli ehtiyojlar (moliyaviy barqarorlik, ijtimoiy
maqom, shaxsiy ehtiyojlar) bilan bog‘liq. Qadriyatlar esa shaxsning iqtisodiy
faoliyatida pulga, ijtimoiy adolatga yoki ekologik mas'uliyatga bo‘lgan e'tiqodlari
va tamoyillarini aks ettiradi. Xulq-atvor iqtisodiy yo‘nalganlikning amaliy
namoyoni bo‘lib, shaxsning moliyaviy resurslarni boshqarish, investitsiya
qarorlari va xarid qilish odatlarida o‘z ifodasini topadi. Shaxsning iqtisodiy
yo‘nalganligi uning psixologik, ijtimoiy va hissiy omillari bilan chambarchas
bog‘liqdir.
Adabiyotlar.
1.
Narzulla Boymurodov. “Amaliy psixologiya”. “Yangi asr avlodi”, 2008
yil
2.
Штерн А.С. «Введение в психологию» М.: Академия Спб 2002.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
362
3.
Климов Е.А. «Общая психология». Реч, Москва-2001
4.
Xaydarov F.I., Xalilova N.I. «Umumiy psixologiya» T.: Fan va
texnologiyalar 2010 yil
5.
Maklakov A.G Obshaya psixologiya M,; “Piter” 2003
6.
Karimova V.M. Psixologiya T-2002
7.
Ivanov P.I., Zufarova M. «Umumiy psixologiya» T.: O‘zbekiston
G‘oziyev E. G‘. «Umumiy psixologiya» 1-2 tom. Toshkent-2002y.
