Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
350
INSONDAGI EHTIYOJLAR SHAKLLANISHINING
PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Nilufar Axmadova Parda qizi
Toshkent shahar Mirzo Ulugʻbek tumani 35 maktab psixologi
ANNOTATSIYA: Maqolada shaxs ehtiyojlari shakllanishi, uning
takomillashtirish va transformatsiyasi o‘z ifodasini topdi. Shuningdek, ijtimoiy
jarayonlarda shaxs ma’naviy ehtiyojlarning tarkib topishining ilmiy asoslari,
shakllantirish omillari, shart-sharoitlar va uni transformatsiya qilishning
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari, sharq va g‘arb olimlarining, shuningdek,
respublikamizdagi ko‘zga ko‘ringan yetuk psixolog olimlarining ushbu
yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlarining natijalari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: Ehtiyoj, ehtiyoj turlari, moddiy ehtiyoj, ma’naviy ehtiyoj,
transformatsiya va boshqalar.
KIRISH
Hozirgi zamonda jamiyatni yangilanishining ijtimoiy-psixologik tahlillar
asosida uning transformatsiyasi xususiyatlarini hamda uning nazariy va
metodologik asoslari, shuningdek, shaxsning ma’naviy ehtiyojlarining
transformatsiyasining sabab va oqibatlari bilan bog‘liq bo‘lgan muammolar
tadqiq etilmoqda. Mazkur muammo ham barcha davrlarda tadqiqotlar ob’ekti
bo‘lib kelgan. Shu nuqtai-nazardan qaraganda sharq va g‘arb olimlarining
tadqiqotlarida, asarlarida muhim ilmiy ob’ekt, yеchimini kutayotgan muammo
sifatida qaralib kelingan. Jumladan, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayxon Beruniy,
Yusuf Xos Xojib, Amir Temur, Zaxriddin Muhammad Bobur, Alisher Navoiy,
Ibn Sino,
Zamaxshariy kabi sharqning buyuk olimu - ulamolari, mutafakkiru-
donishmandlarining asarlarida xalqning orzulari, intilishlari, qiziqishlari, maqsad
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
351
va mafkurasi, motivlari va motivatsiyalari hamda ehtiyojlarning shakli,
mazmuni, turli-tuman ko‘rinishlariga oid g‘oyalar, qarashlar tahlil etilgan.
Shuningdek, shaxsning ma’naviy ehtiyojlarini tadqiq etishning
metodologik asoslarini klassik olamdagi tadqiqotchilar shaxs ma’naviy
ehtiyojlari holatini, mazmunini, tarkibini, atributlarini, ta’sir ko‘rsatuvchi
ob’yektiv
shart-sharoitlarni
va
sub’yektiv
omillarni
mamlakatimiz
psixologlaridan
E.G‘oziyev,
A.Safiyev
,
V.Karimova,
A.Jabborov,
D.Muxamedova,
B.Umarov,
X.Ruxiyeva,
I.Maxmudov,E.Sattarov,
I.Xudoyberdiyev, M.Mamatov, L.Tursunov, X.Alimov, Sh.M Ulug‘ova,
A.Rasulov va boshqa taniqli olimlar ma’naviy ehtiyojlar ta’sir ko‘rsatuvchi
ijtimoiypsixologik faktlarni muammo sifatida tadqiq etishgan.
Hozirgi kunda zamonaviy ijtimoiy psixologiya fanida ehtiyojlarning bir
necha o‘nlab tasnifi mavjud. Tadqiqotimizning
maqsadiga muvofiq ravishda, biz
zamonaviy shaxs ehtiyojlarining shakllanishining asosiy yo‘nalishlarini
belgilash, ajratishda belgilovchi ahamiyatga ega bo‘lgan ba’zi tasniflarini ilmiy
tahlil etamiz. Ma’lumki, ehtiyojlarning mazmuni, ularning sifat va miqdoriy
xarakteristkalari faoliyat asosida, determinatsiya qilinadi, shuning uchun
ehtiyojlarni tasniflashning asosiy yo‘nalishlaridan biri faoliyatning asosiy
turlariga ko‘ra tasniflashdan iborat – moddiy-ishlab chiqarish, ijtimoiy-siyosiy,
ma’naviy – mehnatga bo‘lgan ehtiyoj, ijtimoiy-siyosiy faoliyat ehtiyoji, ma’naviy
ehtiyojlarning turli shaklllari: axloqiy, estetik, badiiy va hokazo kabi ehtiyojlar
ajratib ko‘rsatiladi. Biroq bu ehtiyojlarning turli-tumanligi faqat ularni
belgilaydigan faoliyat turlari bilan cheklanib qoladi degan ma’noni bermaydi. Bir
ehtiyojning o‘zi masalan, axloqiy yoki estetik turli faoliyat – mehnat, ijtimoiy-
o‘zgartiruvchi, muloqot sohasidagi turlari bilan qondirilishi mumkin. Shu bilan
birga, faoliyatning birgina turi masalan, mehnat faoliyati bir emas, bir necha
ehtiyojlarni qondirishi mumkin.
Ijtimoiy munosabatlarning asosiy turlariga ko‘ra biz shaxs ehtiyojlarining
ikki guruhini: moddiy ва ma’naviy hамда uchinchi– moddiy-ma’naviy guruhini
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
352
ajratishimiz ham mumkinki, uni moddiy yoki ma’naviy guruhga tom ma’noda
ajratib kiritib bo‘lmaydi. Albatta, ehtiyojlarni u yoki bu guruhga kiritish ma’lum
darajada shartli hisoblanadi, chunki moddiy ehtiyojlarda ma’naviy mazmuni
mavjud, “ma’naviy ehtiyojlar” esa “moddiy ehtiyojlar” bilan bog‘liq. Shu
sababdan, moddiy yoki ma’naviy ehtiyojlar haqida so‘z ketganda ular ustunlik
jihatdan xuddi shunaqa (moddiy yoki ma’naviy) ekanligiga aniqlik kiritib olish
kerak. Masalan, kiyimga bo‘lgan ehtiyoj nafaqat moddiy bo‘libgina qolmay, u
ma’lum darajada estetik, ma’naviy ehtiyojlarning namoyon bo‘lishi ham
hisoblanadi. Jamiyat taraqqiyotining o‘sib borishi bilan birga hirsiy “emotsional”
ehtiyoj ham yorqin aks etadigan ma’naviy mazmun kasb etmoqda.
Ba’zi ehtiyojlarning bizni qiziqtirayotgan aspektdagi (jihatdagi) o‘rnini
statusini aniqlash oson ish emas. Ular qatoriga, masalan, tabiat bilan muloqot
qilish ham kiradi. Shu paytgacha moddiy ehtiyojlarga bo‘lgan yondashuvga ko‘ra
bundaylar qatoriga, asosan, inson organizmini, uning jismoniy yashashini
borlig‘ini ta’minlashga bo‘lgan ehtiyojlar kiritiladi. Shu asnoda, L.P.Buyevaning
nuqtayi nazarini keltirish o‘rinli bo‘ladi. Olimaning fikricha, moddiy ehtiyojlar
tizimini, jumladan, tabiat bilan muloqot ehtiyojini kengroq tushunish zarurligini
ta’kidlaydi. Olimaning fikriga ko‘ra, “Insonning moddiy ehtiyojlari tizimi
jamiyat moddiy hayotini qayta ishlab chiqarish va rivojlanishi jarayonining turli
tomonlarini aks ettiradi. Ushbu tizim insonning mehnat jarayonida amalga
oshadigan tabiat va jamiyatga bo‘lgan munosabatlarini ishlab chiqarishning
yaxlit, yagona usulida qamrab oladi”. Boshqa nuqtayi nazar ham mavjud. Bunda
diqqat e’tibor tahlil qilinayotgan hodisa, fenomen avvalambor ma’naviy ehtiyoj -
estetik, axloqiy va boshqa ehtiyojlarning o‘ziga xos sintezidir degan fikrga
qaratiladi. Albatta, har bir jamiat o‘ziga xos tabiatga bo‘lgan tor pragmatik, faqat
iste’mol qilish munosabatini yеngib o‘tish bilan, zamonaviy jamiyat tabiat bilan
birga o‘zaro aloqani shakllantiradi va bu aloqalarda inson sub’ektivligining
yuqori va nozik tomonlari namoyon bo‘lishi” aks ettiriladi. Zamonaviy
jamiyatning taraqqiyoti davomida biz o‘rganayotgan ehtiyoj turi, bizning
fikrimizcha, asosan moddiy ehtiyojligicha qolsa ham, yanada ko‘proq
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
353
ma’naviylik kasb etadi. “Faqat sayr qilish, turizm paytidagi tabiat bilan muloqot,
balki mehnat qilayotgan paytda, jamoa shaklida uning estetik o‘zgarishi,
“jumladan, bog‘-tomorqalaridagi (uchastkalaridagi) tabiat bilan muloqot ham
umumiy ehtiyojga aylanadi” degan fikrga qo‘shilmasdan bo‘lmaydi.
Shaxsning ehtiyojlaridan a) “ovqatlanish”; b) “kiyinish”; v) “uy-joyga”; g)
“hirsiy/jinsiy”; d) “jismoniy”; e) ”salomatlik”, uni saqlash va tibbiy xizmat; j)
tabiat bilan o‘zaro faoliyatga (muloqotga) bo‘lgan ehtiyojlar tabiiy, asosan bular
moddiy ehtiyojlar qatoriga kiradi. Bir qator mualliflar tabiat bilan muloqotga
nisbatan ehtiyojni boshqa ba’zi ehtiyojlar bilan chambarchas bog‘liq majmua
shaklida ekologik ehtiyoj deb ham ataydilar. Asosan ma’naviy ehtiyojlar qatoriga
a) ilmiy dunyoqarashga bo‘lgan ehtiyoj; b) nazariy-o‘rganishga (bilim olishga);
v) axloqiy; g) estetik va badiiy; d) ma’naviy muloqotga bo‘lgan ehtiyoj; е)
hayotning mohiyatini (mazmuni) izlash va amalga oshirishga bo‘lgan ehtiyojlar
kiradi. Shu o‘rinda ehtiyojlar haqidagi bilimlarimiz chuqurlashib borgani sayin
ehtiyojlar tizimining o‘zi ham yangi elementlar bilan to‘lib boradi. Masalan,
“estetik ehtiyojlar” bilan bir qatorda san’at funksiyasi bilan qanoatlantiriladigan
badiiy ehtiyojni ham ajratib ko‘rsatish asoslanib berilgan edi.
Ehtiyojlarning navbatdagi guruhiga biz “mehnat” va “ijtimoiy-siyosiy
faoliyatga” bo‘lgan ehtiyojlarni kiritamiz. Ularning tahlili bundan oldin zikr
qilingan ehtiyojlar guruhlarini chuqurroq tushunish uchun asosiy rol o‘ynaydi.
Shu asnoda, ijtimoiy ehtiyojlarning zamonaviy sharoitdagi umumiy tuzilmasida,
strukturasida moddiy va ma’naviy jihatlari bir-biriga yaqindan bog‘lanib
ketadigan ehtiyojlarning ko‘lami oshib borayotganligini ta’kidlab o‘tish lozim.
Boshqacha qilib aytganda, mehnat va ijtimoiy-siyosiy faoliyatga bo‘lgan
ehtiyojlar moddiy va ma’naviy jihatlarning birligi, yaxlitligi bilan xarakterlanadi.
Ya’ni mehnatga bo‘lgan ehtiyoj sintetik ehtiyoj bo‘lib, unda moddiy va ma’naviy
ehtiyojlarning elementlari mavjud. Ijtimoiy-siyosiy faoliyat moddiy-amaliy
faoliyatlarning asosiy turlaridan biri bo‘lganligi sababli, unda ehtiyoj moddiy
ehtiyoj jihatlari majud. Biroq, ushbu ehtiyoj tarkibida mehnatga bo‘lgan ehtiyoj
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
354
ham, ma’naviy ehtiyojning o‘rganishga (bilim olishga), muloqotga va
hokazolarga bo‘lgan ehtiyojlar kabi elementlari ham mavjud.
Bizning fikrimizcha, bu еrda moddiy va ma’naviy ehtiyojlarining
jihatlarning dialektikasi aniq namoyon bo‘ladi. Zamonaviy shaxs moddiy
ehtiyojlarining shakllanish jarayonida moddiy jihat ma’naviylashadi, g‘oyaviy
mazmun bilan to‘ldiriladi. O‘z navbatida, ma’naviylik moddiylashadi,
ob’ektivlashadi. Ma’naviy jihatning moddiylashuvida, shaxsning “ma’naviy
intilishlarining”, “g‘oyaviy qiziqishlarining” ob’ektivlashuvida, ideallik va
voqelikning “bir-biriga qo‘llab bo‘lmaslikni” еngib o‘tishda, avvalambor,
amaliyot yеtakchi rol o‘ynaydi va amaliyotning asosiy turi sifatida ishlab
chiqaruvchi mehnat dastlabki o‘rinda turadi. Zamonaviy shaxs ehtiyojlarining
shakllanish jarayonida mehnat va amaliyotning har qanaqa boshqa asosiy turi –
ijtimoiy-siyosiy faoliyati, ushbu jarayonning ham maqsadi va ham moddiy asosi
hisoblanadi. Biroq bu kelajak jamiyatida inson faoliyati shaxs ehtiyojlaridan
mustaqil, xoli bo‘ladi degani emas. Bunda mehnatga bo‘lgan ehtiyoj mustasnodir.
Zero, mehnatga bo‘lgan ehtiyojning ulkan ahamiyati borligi bilan bir qatorda,
inson xulq-atvorini belgilovchi determinant boshqa ehtiyojlarning ma’naviy,
estetik va boshqalar ahamiyatiga past baho bermaslik kerak.
Mehnatni zamonaviy shaxsning “yetakchi ehtiyoji” deb tushunish ularning
tizimida moddiy ehtiyojlarning o‘rnini belgilash imkonini beradi. Moddiy
ehtiyojlarni qondirish bilan inson dastavval moddiy va ma’naviy boyliklar
iste’molchisi sifatida amal qiladi. Mehnatga bo‘lgan ehtiyojni qondirish
jarayonida esa inson ularning yaratuvchisidir va “o‘zida ishlab chiqariladigan va
iste’mol qilinadigan narsa va xizmatlar doirasidan tashqariga chiqadigan
qobiliyatlar va ehtiyojlarni rivojlantiradi”.
Ajratib ko‘rsatilgan asosga ko‘ra, ehtiyojlarning biz taklif qilgan tasnifi
to‘la bo‘lmasada, shaxsning ko‘plab ehtiyojlarini qamrab olishga imkon
beribgina qolmay, balki ularni tizimga solish imkonini ham beradi deb o‘ylaymiz.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
355
XULOSA
Yuqorida keltirilgan ehtiyojlar guruhlarining har birida o‘ziga xos
xususiyatlari bor va zamonaviy shaxsni shakllantirishda ularni hisobga olish
lozim. Masalan, moddiy ehtiyojlarning ma’naviy ehtiyojlardan muhim bir farqi
allaqachon ularning nomidayoq mujassamlangan bo‘lib, unda moddiy ehtiyojlar
umuman olganda iste’mol (sarf bo‘lish, utilitar) tabiatiga ega. O‘zining moddiy
ehtiyojlar tipiga ko‘ra– ovqatga, kiyimga, poyafzalga bo‘lgan ehtiyojlarini
amalga oshirish bilan inson o‘zining ushbu ehtiyojlarini qondiruvchi
predmetlarni o‘zlashtirib, o‘ziniki qilib oladi va ularga ega bo‘lishdan ularni
tasarruf etishdan to‘g‘ridan to‘g‘ri amaliy foyda oladi. Ma’naviy ehtiyojlarini –
axloqiy, estetik, bilim olish, o‘rganish, ehtiyojlarini amalga oshirishda inson
aksariyat hollarda o‘zining shaxsiy “men” jihati, tor shaxsiy manfaatlar
doirasidan tashqariga chiqadi va ijtimoiy qadriyatlarga erishadi, ularning bir
qismiga aylanadi. Shaxsning har tomonlama uyg‘un rivojlanishi uchun moddiy
ehtiyojlarining ma’naviylashuvi juda muhimdir. Ma’naviy ehtiyojlarning mavjud
xarakteristikasi ularda moddiy ehtiyojlarga qaraganda ko‘proq sub’ektiv jihat
namoyon bo‘ladi. Ushbu holat (fakt) shaxs uchun ushbu ehtiyojlarni qondirishga
tanlov, erkinlik qanday darajada ta’minlanishidan dalolat beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. T. Abdulla Qodiriy
nomidagi Xalq merosi nashriyot -1993, -246 bet.
2.
Temur tuzuklari. Xalqaro Amir Temur jamg‘armasi. T.:
O‘zbekiston. 2018. 14b
3.
Yusuf Xos Xojib. Qutadg‘u bilig.-T. Fan.197, -402b.
4.
Abu Rayxon Beruniy. Mineralogiya. Izd, prizv. T. Z. –T.1966 -308b.
5.
Abu Rayxon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar . –T.
Fan. 1968. -
375b.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
356
6.
G‘oziev E. Faoliyat va xulq-atvor motivatsiyasi. –T.Universitet
2003.
7.
G‘oziev E. Yuksak xislarni shakllantirish. Xalq ta’limi 1-son 2005.
8.
Буева Л.П. Человек, деятельности и общения.-М. Вопросы
философии:-№5
1978. С.138
9.
Anikeev N.P. Jamoada ruxiy muhit. -O‘qituvchi, 1993-252 b.
10.
Козлова О.В. Психология современной семьи. –М:.
Просвешение. 1988.с 210
