Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
344
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI INKLYUZIV
TA’LIMGA OʻQITISHNING PSIXOLOGIK IMKONIYATLARI
Adilova Dilafruz Rustamjonovna
Toshkent shahar Yashnobod tumani 23-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Imkoniyati cheklangan bolalarni tarbiyalash masalasi bugungi
kunda eng dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda. Hozirgi kunda
Respublikamizda alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanish darajasi,
imkoniyatlari, xususiyatlari va qobiliyatlariga ko'ra maxsus yoki umumiy ta'lim
tizimida ta'limni amalga oshirish maqsadida inklyuziv ta'lim tizimi amalga
oshirilmoqda. Inklyuziv ta'lim madaniyati! Salamanka deklaratsiyasiga muvofiq
xar bir o'quvchi xususiyatlarini isloh qilishni qo'llab-quvvatlovchi va
ma'qullovchi dalil sifatida qaraladi. Uning maqsadlari jinsi, irqi, madaniyati,
ijtimoiy millati, dini, individual imkoniyati va qobiliyati farqlar sabab ijtimoiy
segregatsiya oldini olish uchun emas. Biroq, kontseptsiya universal foydalanish
uchun yaroqsiz bo'lib chiqdi. Dunyo tajribasiga ko'ra, maktablarda kiritish
ko'pincha tengdoshlari bilan birga o'rta maktablarda nogironlar ta'lim sifatida
qaraladi (Judi Kugel'mas) biroq, inklyuziv ta'lim mohiyati bilim va bilim hali
jamiyatda etarli emas."Inklyuziv "va" integrallashgan " terminlari ko'pincha bir
xil ma'noda ishlatiladi. Lekin falsafada bu tushunchalar o'rtasida katta farq
bo'lishiga qaramay.
Kalit so’zlar: Ta'lim, bolalar, nogironlar, maxsus ta'lim, umumiy ta'lim,
inklyuziv ta'lim, ijtimoiy ajratish, maktab, nogironlar, yaxlit, jins, umumiy ta'lim
muassasalari.
KIRISH
Inklyuziv ta’lim tizimida jahon miqyosida amaliyotga joriy qilish borasida
bugungi kunga qadar ham juda ko’plab muammolar va to’siqlar mavjud. Ular
jumlasiga quyidagilar kiradi: Salbiy munosabat; Hamjamiyatda ko’rinmaslik;
Moddiy mablag’ muammolari; Jismoniy moslashtirish; Sinfdagi o’quvchilar soni;
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
345
Qaramlik; Jinsiy belgilarga qarab kamsitish; Favqulodda vaziyatlar, mojorolar va
qochoqlar. Salbiy munosabat-maxsus ehtiyojli bolalarning umumta’lim
muasasalari tizimida ta’lim tarbiya olaishlari uchun eng katta to’siq bo’lsa kerak.
Salbiy munosabat muammosining mazmuni shundaki, ota-onalar, hamjamiyat
a’zolari, o’qituvchilar, umumta’lim muassasalari hodimlari, boshqaruv
organlaridagi hatto maxsus ehtiyojli bolalrning o’zlaridagi umumta’lim
muassasalarida ta’lim tarbiya olishlariga nisbatan qashiliklari va buni
istamasliklaridir. Bunga sabab nogironlarga nisbatan insonlardagi noto’g’ri fikr,
ular to’g’risida ma’lumotlarning yetishmasligi, nogiron bolalarning
chegaralangan muhitda o’sganligi va boshqalardir. Hamjamiyatda ko’rinmaslik
muammosining mazmuni shundaki, ko’pincha ko’plab maxsus ehtiyojli bolalar
otaonalar tomonidan qattiq bekitiladi. Ularni uyga qamab hyech kimga
ko’rsatmaydilar, ro’yxatga olish jarayonida nogiron bolasi to’g’risida hyech bir
ma’lumot berilmaydi. Natijada ko’plab nogiron bolalar hamjamiyatda ishtirok
etishdan mahrum bo’ladilar.
Ular to’g’risida hyech bir ma’lumotni bo’lmasligi ta’lim-tarbiya
muassasalariga qatnamasliklariga olib keladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
VA METODLAR
Mazkur maqolani tahlil qilish jarayonida ilmiy bilishning mantiqiylik,
tarixiylik, izchillik va obyektivlik usullaridan keng foydalanildi. Inklyuziv
ta’limda nogiron bollalarni o’qitish va tarbiyalash muammolari haqida qisqacha
tahlil olib borildi. Крыжановская Л.М. “Психологическая коррекция в
условиях инклюзивного образования. Пособие для психологов и педагогов”
nomli kitobi mantiqiy tahlil sifatida olindi.
MUHOKAMA VA
NATIJALAR
Inklyuziv ta'lim tizimida quyidagi maqsad va vazifalarning hal etilishi talab
etiladi:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
346
-
ta'lim muassasasida imkoniyati cheklangan bolalar va usmirlarning ta'lim
olishlari uchun zaruriy psixologik-pedagogik, korreksion sharoitlarni yaratish,
ularning imkoniyatiga yunaltirilgan umumta'lim dasturlari va korreksion ishlarni
amalga oshirish orqali ruxiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashtirishni amalga
oshirish;
-
o’quvchilarning ta'limdagi tenglik xuquqini kafolatlash;
-
jamiyatning va oilaning faol ishtirokida nogiron va saglom bolalarning
extiѐjlarini qondirish, ijtimoiy xaѐtga erta moslashtirish;
-
imkoniyati cheklangan bolalar va usmirlarni oilalardan ajramagan xolda
yashash xuquqini ruѐbga chiqarish;
-
jamiyatda imkoniyatti cheklangan bolalar va usmirlarga nisbatan dustona
va mexr-muxabbatli munosabatni shakllantirishdir.
Inklyuziv ta'limning muammolari. Ko‘plab davlatlarda inklyuziv ta'limni
joriy etish bo‘yicha davlat normativ xujjatlarida qayd qilinmaganligi; Nogiron
bolalarga nisbattan salbiy munosabat; Imkoniyati cheklangan bolalarning
hamjamiyatda ko‘rinmaslik muammosi; Imkoniyati cheklangan bolalarning
maktabda ko‘rinmaslik muammosi; Moddiy mablag‘ muammolari; Ta'lim
muassasalarini moslashtirish; Sinfda o‘quvchilar sonining ko‘pligi;
Kambag‘allik; Jinsiy tafovutlarga qarab kamsitish; Imkoniyati cheklangan
bolalarning boshqalarga qaramligi; Favqulodda vaziyatlar , mojarolar, qochoqlar;
Kadrlar masalasidagi muammolar. Haqli savol tug‘iladi, nima uchun imkoniyati
cheklangan bolalarni inklyuziv ta'lim tizimiga jalb etish kerak? Yuqorida
keltirilgan dalillarni hal etib inklyuziv ta'lim tizimiga o‘tishga qanday zaruriyat
bor?
Darhaqiqat, bu ta'lim tizimi oldidagi muammolarni hal etish oson
kechmaydi.
Ammo bu ta'lim tizimining nafli jixati juda ko‘p ular sirasiga qo‘yidagilar
kiradi:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
347
✓
Inklyuziv ta'lim qashshoqlik iskanjasidan qutilishga imkon
beradi;
✓
Inklyuziv ta'lim barcha uchun ta'lim sifatini yaxshilaydi;
✓
Kamsitishlarni oldini oladi;
✓
Inklyuziv ta'lim yanada inklyuzivlikka olib keladi.
Inklyuziv ta'limning prinsiplari:
1. Insonning qadr qimmati, uning qobiliyati va yutug‘iga bog‘liq emas. 2.
Har bir inson o‘ylash va xis qilish qobiliyatiga ega. 3. Har bir kishi eshitish va
muloqot qilish qobiliyatiga ega. 4. Har bir kishi bir\biriga muxtoj. 5. Shaxsning
to‘liq va haqiqiy ta'lim olishi faqat real hamkorlikda amalga oshadi. 6. Hamma
kishilar o‘z tengdoshlarini qo‘llab quvvatlashga muxtoj. 7. Hamma ta'lim
oluvchilarni yutuqga erishishiga ularning nimadir qila olmasligi emas , balki
nimanidir qila olishidir. 8. Hamkorlik qilish kishi haѐtini har tomonlama
ko‘chaytiradi. Inklyuziv ta'lim tizimi qo‘yidagi ta'lim muassasalarni o‘z ichiga
oladi; maktabgacha umuta'lim, umu o‘rta ta'lim, o‘rta maxsus kasb-xunar va oliy
ta'lim. Bu ta'lim muassasalarning maqsadi bolalarning ta'lim olishi va kasb-
xunarga tayѐrlashda ularning o‘rtasidagi to‘siqlikni bartaraf etib ochiq ta'lim
muxitini yaratishdan iborat. Umumta'lim maktablarda alohida dastur va
darsliklardan foydalanish imkoniyati bo‘lmaydi. Inklyuziv ta'lim tizimi
integratsiyalashgan ta'lim tizimidan uzinig mazmun – moxiyati, maqsadi,
vazifalari va xarakat dasturi bilan farqlanadi.
Bolaning tarbiya va o‘quv faoliyatida orqada qolishi psixik funksiyalarni
o‘zlashtirmaganligi natijasidir. Masalan, bolaning kiyim kiyishida ketma-
ketlikning buzilishi uning xotirasi zaifligidan emas, balki ushbu jarayonni amalga
oshirish uchun zarur bo‘lgan malakalarni egallamaganligi tufayli ro‘y beradi.
Bunday psixik muammoni psixoreksiyalash usullari bilan birga bolaga kiyimlarni
to‘g‘ri ketmaketlikda kiyish tasvirlangan rasmlar taqdim etilishi mumkin.
L.S.Vigotskiy ijtimoiy muhit sog‘ligi imkoniyatlari cheklangan bolalar uchun
birinchi darajali ahamiyatga egadir, degan g‘oyani ilgari suradi, Xuddi
shuningdek, u imkoniyati cheklangan bolalarning rivojlanishini ildizi yomon
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
348
o‘simlikka o‘xshatadi. «Uning ingichkagina ildizlari oziqlantiruvchi tuproqning
qatlamlari va shakliga mos kelmaydi. Ular o‘zo‘zicha tuproqning oziqa beruvchi
qatlamlariga yetib borolmay, quruq va zaharli qatlamga kirib qoladi. Bunday
o‘simlik muvofiq sharoitlarda gullashi mumkin edi, biroq odatdagi sharoitda
taraqqiyotning cho‘qqisiga yetmasdan, bujmayib so‘lib qoldi», deydi. Binobarin,
ta'lim-tarbiya tizimini har bir millat va elatning o‘ziga xos tomonlari, milliy
an'analari,
urf-odatlari,
davlatning
maqsad-vazifalari
hamda
tarbiyalanuvchilarning ruhiy va jismoniy rivojlanishidagi xususiyatlarini hisobga
olgan holda ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. Imkoniyati cheklangan
bolalarda kattalar bolaning rayiga, mustaqil bo‘lishiga qarshi turmasdan, mumkin
qadar istagi, intilishiga yordam bersalar, uning shaxsini shakllantirish
jarayonidagi qiyinchiliklar o‘z-o‘zidan barham topadi. Imkoniyati cheklangan
bolada o‘jarlik, qaysarlik, itoatsizlik xususiyatlari paydo bo‘lishi bu kattalarning
haddan tashqari paypaslaganliklari oqibatida vujudga keladi. Psixolog olima
L.M.Krijanovskaya imkoniyati cheklangan bolalarning inklyuziv ta'lim tizimida
ta'lim-tarbiya berishda psixologik korreksiyalash metodlari orqali tarbiyalash
yo‘llarini keng yoritib bergan. Uning fikricha, inklyuziv ta'lim tizimida ta'lim-
tarbiya ishlarining samarali bo‘lishi, yaxshi yutuqlarga erishishda maktab
psixologi, pedagog, tarbiyachi va ota-onalar hamkorligi uzviy bog‘langan bo‘lishi
lozim.
XULOSA
Inklyuziv ta’limni amaliyotga joriy etish ustida olib borilgan tajribalardan
shu narsa o’z isbotini topdiki, har qanday imkoniyati cheklangan bolalarni
nuqsonini ilk yoshdan o’z vaqtida aniqlab mutaxassislarga murojaat qilinsa va
maktabga tayyorgarlik ishi o’z vaqtida olibib borilsa abatta ko’zlangan maqsadga
erishish mumkin. Ya’ni inklyuziv ta’limning samarasi yuqori darajada bo’ladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
349
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Выготский Л.С. Дефект и сверхкомпенсация. // «Проблема
дефектологии». М., 1996. –С. 42.
2.
Крыжановская Л.М. Психологическая коррекция в условиях
инклюзивного образования. Пособие для психологов и педагогов. – М.:
«Владос», 2013. 83-б.
3.
Maktablar hamma uchun – Save the children – 2002y. 20\23 bet
4.
Pulatov Sh.N.Sankhya-ancient Indian philosophical school.
//PUSTAK BHARATI RESEARCH JOURNAL// JAN-June. ISSUE Toronto,
Canada. No: 1-2, 2020.
5.
PULATOV SH.N. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Hindistondagi
ijtimoiysiyosiy vaziyat. Academic Research In Educational Sciences. Volume
1. 2020 468474 P.
