Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
329
O‘ZBEKISTONDA FOYDA SOLIQLARI MA’MURCHILIGI
ISTIQBOLLARI
Yusupov Xumoyunmirzo Alisher o‘g‘li
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi tinglovchisi
tel: 91 112-01-22;
Ushbu tezisda bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjetining asosiy
daromad manbalaridan biri soliq tushumlaridir. Ayniqsa, foyda solig‘i yuridik
shaxslarning iqtisodiy faoliyatidan olinadigan eng muhim soliqlardan biri bo‘lib,
davlatning moliyaviy barqarorligini ta'minlashda beqiyos ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda oxirgi yillarda soliq siyosatini liberallashtirish, soliq
ma’murchiligini soddalashtirish va raqamlashtirish orqali foyda solig‘i hisoboti
va to‘lovlarining shaffofligini oshirish borasida muhim islohotlar amalga
oshirilmoqda.Mazkur tezisda O‘zbekistonda foyda soliqlari bo‘yicha amaldagi
ma’murchilik tizimi, undagi muammolar, shuningdek, kelgusidagi rivojlanish
istiqbollari tahlil qilinadi.
Foyda solig‘i – bu yuridik shaxslarning sof foydasidan davlat foydasiga
undirib olinadigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq turidir. U ishlab chiqarish
samaradorligi, hisob-kitob intizomi va moliyaviy oshkoralikni oshirishda bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Foyda solig‘i – bu yuridik shaxslar tomonidan o‘z xo‘jalik
faoliyatlari natijasida olingan sof foydadan davlat byudjetiga to‘lanadigan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq turidir. Bu soliq turi davlatning fiskal siyosatida muhim
o‘rin tutadi, chunki u byudjet daromadlarining asosiy manbalaridan biridir. Foyda
solig‘i orqali davlat korxonalarning iqtisodiy faoliyatidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foyda
oladi.
O‘zbekistonda foyda solig‘i stavkasi 15% etib belgilangan (2025-yil
holatiga ko‘ra), biroq ayrim toifalarga nisbatan imtiyozlar ham qo‘llaniladi.
Hozirda respublikada foyda solig‘i bo‘yicha quyidagi ma’murchilik
bosqichlari mavjud:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
330
-Soliq to‘lovchining ro‘yxatga olinishi;
-Foyda solig‘i obyekti va soliq bazasini aniqlash;
-Hisobotlar topshirish va to‘lovlarni amalga oshirish;
-Soliq organlari tomonidan monitoring va tekshiruvlar olib borilishi.
Shuningdek,soliq qo‘mitasi huzurida faoliyat yuritayotgan “Soliq-servis”
platformasi orqali elektron hisobot topshirish, onlayn to‘lov, soliq qarzdorligini
ko‘rish imkoniyatlari yaratilgan.Ayrim xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan
foyda solig‘i hisob-kitobida yashirish holatlari mavjud.
-Soliq yukining bir xilda taqsimlanmaganligi;
-Kichik va o‘rta biznes uchun soliq hisobotining murakkabligi;
Soliq organlari tomonidan ayrim hollarda ortiqcha tekshiruvlarning olib
borilishi.Kelgusida quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanish ko‘zda tutilmoqda:
Raqamlashtirishni chuqurlashtirish – “Soliq nazorati” tizimlarini sun’iy
intellekt asosida takomillashtirish;
Soliq qonunchiligini soddalashtirish – foyda solig‘i bo‘yicha yagona
deklaratsiya va imtiyozlarni optimallashtirish;
Soliq madaniyatini oshirish – tadbirkorlar va buxgalterlar uchun doimiy
o‘quv dasturlari joriy etish;
Sektorlar bo‘yicha differensial yondashuv – yuqori rentabellikka ega
sohalar uchun ko‘proq soliq yukini joriy etish, ijtimoiy ahamiyatga ega sohalarga
esa imtiyozlar saqlab qolish.
1-jadval
Tartib
raqam
i
Asosiy
yo‘nalishlar
Amaldagi
holat
Muammola
r
Taklif va
istiqbollar
1
Foyda solig‘i
stavkasi
15% stavka,
ayrim
Imtiyozlar
ayrim
Stavkalarni
sektorlar
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
331
Tartib
raqam
i
Asosiy
yo‘nalishlar
Amaldagi
holat
Muammola
r
Taklif va
istiqbollar
imtiyozlar
mavjud
hollarda
soliq
bazasining
kamayishiga
olib
kelmoqda
bo‘yicha
differensiallash,
imtiyozlarni
optimallashtirish
2
Soliq
ma’murchiligi
jarayoni
Elektron
hisobot,
“Soliq-servis”
tizimi faol
Kichik
biznes
uchun
hisobot
murakkab,
ayrim texnik
muammolar
mavjud
Raqamlashtirish
ni kengaytirish,
foydalanuvchi
uchun qulay
interfeyslar
yaratish
3
Soliq
organlarining
nazorati
Rejalashtirilga
n va bexosdan
tekshiruvlar
amalga
oshiriladi
Tekshiruvlar
ayrim
hollarda
ortiqcha yuk
bo‘lishi
mumkin
Sun’iy intellekt
asosida risk-
analiz tizimini
joriy etish
4
Soliq
to‘lovchilarnin
Davlat soliq
qo‘mitasi
tomonidan
Soliq
madaniyati
hali yetarli
Doimiy
onlayn/offlayn
treninglar,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
332
Tartib
raqam
i
Asosiy
yo‘nalishlar
Amaldagi
holat
Muammola
r
Taklif va
istiqbollar
g huquqiy
savodxonligi
targ‘ibot
ishlari olib
boriladi
darajada
emas
konsultatsiyalar
tashkil etish
5
Hisobot
topshirish va
monitoring
tizimi
E-hisobot
tizimi mavjud
Barcha
korxonalar
uni to‘liq
tushunib
yetmagan,
ayrimlari
noto‘g‘ri
to‘ldirmoqd
a
Hisobot
namunalarini
soddalashtirish,
interaktiv
ko‘rsatmalar
yaratish
6
Soliq yukining
taqsimoti
Yagona stavka
ko‘pchilikka
qo‘llaniladi
Ayrim
rentabelli
tarmoqlar
oz,
boshqalar
ko‘p soliq
to‘lamoqda
Sektorlar
bo‘yicha
moslashtirilgan
stavka yoki
chegirmalarni
joriy etish
Foyda solig‘i quyidagi iqtisodiy funksiyalarni bajaradi:
-Fiskal funksiya – davlat byudjetini daromad bilan ta’minlaydi;
-Tartibga soluvchi funksiya – xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini soliqqa
tortish orqali iqtisodiyotni tartibga soladi;
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
333
-Ta’sir etuvchi funksiya – soliq stavkalari orqali korxonalarning foyda olish va
investitsiyalarga bo‘lgan rag‘batini boshqaradi;
-Adolatli taqsimot funksiyasi – yirik foyda ko‘ruvchi subyektlardan soliq olib,
ijtimoiy ehtiyojlarga yo‘naltirish imkonini beradi.
Foyda solig‘i stavkasi amaldagi holatda O‘zbekistonda yuridik shaxslar
uchun foyda solig‘i stavkasi 15% etib belgilangani — soliq yukining xalqaro
standartlarga mos ravishda mo‘’tadil darajada ekanligini ko‘rsatadi. Ayrim
korxonalar uchun imtiyozlar mavjud (ayniqsa, eksportchilar yoki yangi
texnologiyalarni joriy qilganlar uchun).
Bu imtiyozlar ayrim hollarda soliq bazasini sun’iy ravishda kamaytirishga
olib kelishi mumkin, bu esa byudjet tushumlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Soliq stavkalarini sohalar bo‘yicha farqlash — masalan, yuqori foyda olish
imkoniyatiga ega tarmoqlar (moliyaviy xizmatlar, energetika) uchun yuqoriroq
stavkalar joriy etish, ijtimoiy ahamiyatli yo‘nalishlar uchun esa imtiyozlarni
saqlab qolish tavsiya etiladi.
Hozirda “Soliq-servis” portali orqali foyda solig‘i hisobotini topshirish,
qarzdorlikni ko‘rish va to‘lash imkoniyati mavjud. Bu katta yutuq bo‘lib, soliq
organlari bilan bevosita aloqa zaruratini kamaytiradi.
Kichik tadbirkorlik subyektlari bu tizimlardan foydalanishda texnik yoki
savodxonlik bo‘yicha muammolarga duch kelmoqda.
Bu yerda takomillashtirish asosiy yo‘nalishi — foydalanuvchiga qulay va
tushunarli interfeyslarni joriy etish, vizual ko‘rsatmalar va yordam xizmati
faoliyatini kengaytirishdir.
Soliq inspeksiyasi tomonidan rejalashtirilgan yoki bexosdan tekshiruvlar
o‘tkaziladi.Bu tekshiruvlar ba’zan ortiqcha byurokratik yuk bo‘lishi, korxonani
asosli-asossiz jazolash holatlarini keltirib chiqarishi mumkin.Zamonaviy
davlatlar tajribasida bo‘lgani kabi, sun’iy intellektga asoslangan xavf tahlili
tizimini joriy etish orqali tekshiruvlar faqat yuqori xavfli holatlarga qaratilishi
kerak.Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan ayrim seminarlar, ma’lumotnoma
materiallar, videodarslar taklif qilinadi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
334
ko‘plab tadbirkorlar soliq majburiyatlari haqida to‘liq ma’lumotga ega
emas.Treninglar, onlayn kurslar, buxgalterlar va soliq maslahatchilari uchun
sertifikatlash tizimini yo‘lga qo‘yish foydali bo‘ladi.
Elektron hisobot tizimi faoliyat yuritmoqda.Hisobot shakllari ayrim
foydalanuvchilar uchun murakkab, ularni noto‘g‘ri to‘ldirish xatolarga va
jarimalarga olib kelmoqda.Interaktiv namunalar, avtomatik to‘ldirish bo‘yicha
yordamchi modullar yaratish orqali bu muammoni kamaytirish mumkin.Hozirda
yagona soliq stavkasi ko‘pchilik subyektlarga qo‘llaniladi.Soliq yuki barcha
tarmoqlarga bir xil ta’sir qilmaydi — ayrimlari kam foyda bilan ishlasa,
boshqalari yuqori foyda oladi.Sektorlar bo‘yicha moslashtirilgan soliq stavkalari
joriy etish orqali bu muvozanatni tiklash mumkin.
Yer osti boyliklaridan foydalanganlik solig‘i O‘zbekistonning geologiya
xizmati va soliq qo‘mitasi tomonidan nazorat qilinadi. Bu sohada geologik
ma’lumotlar bazasining raqamlashtirilishi va nazorat tizimlarining samaradorligi
doimiy ravishda oshirilmoqda.Resurslar hajmi va qiymatini aniqlashdagi aniq
mexanizmlar hali to‘liq ishlab chiqilmagan. Bu soliq to‘lovlarining aniq va
shaffofligini ta’minlashga to‘sqinlik qiladi.Geologik ma’lumotlar bazasini yanada
raqamlashtirish va bozor bahosiga asoslangan tizimni joriy qilish kerak. Bu orqali
soliqlarni hisoblashda aniqlik va adolatni ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Yer solig‘i davlat kadastri asosida belgilanadi va soliq idoralari tomonidan
nazorat qilinadi. Bu jarayonlar aniq nazorat va monitoringga ega.Hozirgi kunda
yer qiymatining hisoblanishi bozor narxiga mos kelmaydi. Baholash mezonlari
eskirgan va tizimda bir xillik yetishmaydi.Yangi baholash mezonlarini ishlab
chiqish va yer qiymatini aniq o‘lchovlarga asoslangan holda belgilash zarur. GPS
asosida avtomatik nazorat tizimini tatbiq etish bu masalani hal qilishga yordam
beradi.
O‘zbekistonda yuridik shaxslar uchun belgilangan 15 foizlik foyda solig‘i
stavkasi hozirda iqtisodiy jihatdan maqbul hisoblanadi. Biroq, kelajakda soliq
yukini tarmoqlar kesimida farqlash orqali,yuqori rentabelli tarmoqlarda (masalan,
bank va moliya, energetika) stavkani biroz oshirish,ijtimoiy jihatdan muhim
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
335
sohalarda (ta'lim, sog‘liqni saqlash) imtiyozli yoki nol stavkalarni qo‘llash
imkoniyati mavjud.
Bu davlat byudjetiga barqaror daromad olib kelishi bilan birga iqtisodiy
rag‘batlantirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Axrorov, Z. O. (2024). FOYDANI OPTIMAL SOLIQQA
TORTISHNING NAZARIY ASOSLARI.
Scientific Journal of Actuarial
Finance and Accounting
,
4
(08), 85-92.
2.
Qodirjon o‘g‘li, B. T., & Ortiq o‘g‘li, M. J. (2023). MAMLAKAT YALPI
ICHKI MAHSULOTIGA SOLIQ TURLARINING TA’SIRI.
QO ‘QON
UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
9
, 53-60.
3.
Saidjon o'g'li, M. D. (2024). TIJORAT BANKLARINI SOLIQQA
TORTISHNING O'ZIGA XUSUSIYATLARI.
ACTIVIST
SCIENCE
,
1
(1).
4.
Vahobov, A. V., & Jo‘rayev, A. S. (2009). Soliqlar va soliqqa
tortish.
Darslik. T.: Sharq
.
