Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
291
PEDAGOGLAR ISH FAOLIYATIGA MAKTABDAGI
PSIXOLOGIK MUHITNING TA’SIRI
Umarova Nazokat Anvarjonovna
Fargʻona viloyati Rishton tumani MMTB ga qarashli 52-maktab
amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada butun respublikamizda ta’lim sifatini
oshirish, uni jahon miqyosida oldingi o’rinlarga olib chiqish uchun kelajak
avlodni yetishtirib beruvchi kuch – pedagoglar jamoasini mukammal darajaga
yetkazish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Buning uchun bo’lajak
pedagoglarni, ya’ni talabalarni yuqori ta’lim texnologiyalari bilan ta’minlash,
ularda ruhiy va ilmiy potensialini oshirish masalalari muhokama qilingan.
Kalit so‘zlar: Pedagog, o‘quvchi, shaxs kamoloti, ta’lim-tarbiya, ta’lim
psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi, pedagogik faoliyat.
KIRISH
Pedagogik faoliyatning tuzilishi o‘qituvchining o‘ziga xosligi faqatgina
uning har tomonlama pedagogik faoliyatidagi fazilatlari bilan bog‘liqdir.
O’qituvchi faoliyati o‘z aro komponentlardan iborat. Pedagogik faoliyatning 3
komponenti farqlanadi: konstruktiv, kommunikativ va tashqilotchilik.
Konstruktiv komponenti. O’qituvchining ishida konstruktiv dars katta o’rin
egallaydi, ya’ni sinfdan tashqari ishlar maktab dasturlari bilan bog’liq o’quv
materiallarni ta’lim oluvchilar uchun turli metodik ishlanmasi va uni ta’lim
oluvchilarga ifodasini qamrab olgan. Ushbu barcha ishlar dars konspekti
tarkibida o‘z ifodasini topadi, ya’ni: o‘z faoliyatining tartibi va tizimi ta’lim
oluvchilarning faoliyat tartibi va tizimi (yaxlit sinfni va alohida o‘quvchilarni).
Ayni vaqtda pedagogik faoliyatning ushbu komponenti maktab oldida turgan
asosiy vazifasi o’sib kelayotgan avlodning faol fuqarolik holatida tarbiyalash
o‘qituvchi shaxsiga ma’lum bir talablarni qo’yadi. O‘qituvchi o‘quvchilarning
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
292
bilimlarini chuqurlashtirishga intilishi kerak, buning uchun esa u eng qiyin
nazariy savollarni oson o‘zlashtirilishi uchun o‘quv materialni tanlash va qayta
ishlashi lozim.
Birinchi navbatda ta’lim oluvchilarning faoliyati faol bo’lmasa, chuqur
bilim va o‘zlashtirish jarayoni amalga oshirilmaydi.Muhit, ta`lim-tarbiya va
tegishli mashq, miya tuzilishining organik jihatdan yetilishiga yordam beradi. Bu
jarayonda ta’lim qanday mavqega ega? Ta`lim rivojlanishga nisbatan yetakchi
vazifani bajaradimi yoki aksincha? Bu muammoning hal qillnishi ta’lim
jarayonining mazmuni va metodikasini, o’quv darajalari va darsliklarning
mazmunini belgilab beradi. Bu borada nemis psixologi V.Shtern: ta’lim psixik
rivojlanishning orqasidan boradi va unga moslashadi, degan fikrni olg‘a surgan
edi. Bu fikrga qarama-qarshi rus psixologi L.S.Vigotskiy bolaning psixik
rivojlanishida ta’lim va tarbiyaning yetakchilik roli bor, degan qoidani birinchi
bo’lib ilgari surdi va uni: ta’lim rivojlanishdan oldinda boradi va uni o‘z
orqasidan ergashtirib olib boradi, deb aniq ifodalab, beradi. Yuqorida bayon
qilingan birinchi fikrga muvofiq ta`lim faqat rivojlanish tomonidan erishilgan
narsalardan foydalanadi. Shuning uchun aqliy jihatdan yetilish jarayoniga
aralashmaslik, unga, xalaqit bermaslik, balki ta`lim uchun imkoniyat yetilguncha
chidam bilan passiv kutib turish kerak. Shveytsariyalik psixolog J.Piajening
nazariyasi ham ayni shu g’oyalar bilan yug’rilgandir. J.Piajening fikricha,
bolaning aqliy o‘sishi o‘zining ichki qonunlari asosida rivojlana borib, sifat
jihatdan o‘ziga xos bir qator genetik bosqichlarni bosib o‘tadi.
Ta`lim - bu aqliy yetilish jarayonini faqat bir qadar tezlatishga yoki
sekinlashtirishga qobildir, lekin u aqliy jihatdan yetilish jarayoniga hech qanday
jiddiy ta`sir ko‘rsata olmaydi. Demak, ta`lim rivojlanish qonunlariga bo‘ysunishi
kerak. Masalan, bolada mantiqiy tafakkur yetilmay turib, uni mantiqiy fikr
yuritishga o‘rgatish foydasizdir. Ta`limning turli bosqichlari bolaning tegishli
psixologik imkoniyatlari pishib yetiladigan muayyan yoshidan qat`iy nazar
bogliqligi ana shundan kelib chiqadi. Ta`kidlash joizki, ta`lim yetakchi rolni
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
293
bajaradi, ta`lim va rivojlanish esa o‘zaro bir-biriga bog’liqdir; ular alohida sodir
bo’ladigan ikki jarayon bo’lmay, balki bir butun jarayondir. Ta`limsiz to’la aqliy
rivojlanish bo’lishi mumkin emas. Ta`lim rivojlanishga turtki bo’ladi,
rivojlanishni o‘z ortidan ergashtirib boradi. Zarur sharoit tug‘ilganda ta`lim
mantiqiy fikrlash malakasini tarkib toptiradi va tegishli aqliy rivojlanish uchun
zamin bo’ladi. Lekin, ta`lim rivojlanishga turtki bo’lish bilan bir vaqtda o‘z i
rivojlanishga tayanadi, erishilgan rivojlanish darajasining xisusiyatlarini,
rivojlanishning ichki qoidalarini, albatta, inobatga oladi. Ta`limning
imkoniyatlari juda keng bo’lsada, biroq cheksiz emas. Yirik rus psixologi
L.S.Vigotskiy ta`lim va taraqqiyot muammosiga ijtimoiy-tarixiy jarayon nuqtai-
nazaridan yondashib, bilimlarni o‘zlashtirish insoniyatning tarixiy taraqqiyotida
yaratilgan madaniyatda ishtirok etish jarayonidir, deb ta`kidlaydi. U olga surgan
psixik funktsiyalar taraqqiyotining madaniy-tarixiy nazariyasiga ko’ra, psixik
faoliyat taraqqiyoti uning «tabiiy» shaklini bevosita qayta qurgan holda, turli
alomatlar bilan avval tashqi, so’ng ichki ifodalanishni nazarda tutib, «madaniy»
shaklini egallash tushuniladi.
E.Torndayk va J.Piajening ta`lim bilan taraqqiyotni ayni bir narsa deb
tushuntirishiga qaramay L.S.Vigotskiy: «Bola taraqqiyotini hech mahal maktab
ta`limidan tashqaridagi soya deb hisoblash mumkin emas», - deb ta`kidlaydi.
Bundan tashqari, ta`lim va taraqqiyot bir-biriga tobe bo’lmagan jarayonlardir,
degan yunalishdagi psixologlarni ham u qattiq tanqid qiladi. P.P.Blonskiy
ta`limning bola taraqqiyotidagi o’rniga alohida ahamiyat beradi. Shuning uchun
o’quvchilarning aqliy rivojlanishi to’g’ridan-to’g’ri maktab dasturi mazmuniga
bog’liq ekanligini ta`kidlaydi.
Yosh va individual o’zgaruvchanlik insoniyatning ijtimoiy-tarixiy
taraqqiyoti ta`siri ostida har xil ko’rinishda namoyon bo’ladi. Individning
dinamik xususiyatlariga shaxsning ijtimoiy sifatlari ta`sir etib, uning individual
o’zgaruvchanligi omilini kuchaytiradi. Insonning shaxs sifatida tavsiflashning
muhim lahzasi, uning dinamik xususiyatlari hisoblanib, jamiyatdagi statusi
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
294
(iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, mafkuraviy, ya`ni uning jamiyatda egallagan o’rni)
orqali ifodalanadi.
Status negizida doimiy o’zaro aloqalar tizimi yotadi. Rolning ijtimoiy
funktsiyasi muayyan maqsadlarga va qadriyatlarga yo’nalganlik shaxsni
faollashtiradi.
Status,rol,qadriyatga yo’nalganlik shaxs xususiyatlarining birlamchilarini
tashkil etadi va uning tuzilishida asos bo’lib xizmat qiladi. Shaxsning ta`rifi xulq
motivatsiyasi xususiyati va ijtimoiy fe`l-atvor tuzilishini belgilab, uning
tarkibidan ikkilamchi alomatlar sifatida joy egallaydi. Shaxsning birlamchi va
ikkilamchi sifatlarining o’zaro ta`sirini birlashtiruvchi yuksak samara tarzida
inson xarakteri va mayllari yuzaga keladi. Insonning shaxs xislatlarini
rivojlantiruvchi asosiy shakluning jamiyatdagi hayot yo’li va ijtimoiy tarjimai
holi hisoblanadi. Individ, shaxs va sub`ekt taraqqiyotining tadqiqotida quyidagi
holatlarga e`tibor qilishi zarur: - inson rivojining asosi hisoblangan omillar va
shart-sharoitlar (ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, mafkuraviy, pedagogik va
yashash muhiti omillari); -insoning o`ziga taalluqli, asosiy tavsiflar, uning ichki
qonuniyatlari, mexanizmlari, evolyutsiya bosqichi, barqarorlashuvi va
involyutsiya; -inson yaxlit tuzilishning asosiy tarkiblari, ularning o’zaro
aloqalari, shaxsning tashqi ta`sirlarga javobi va munosabati, taraqqiyot
jarayonida ularning takomillashuvi kabilar, Uch xil xususiyatli tadqiqot
dasturining tarkibiy qismlari insonning amaliy va nazariy faoliyatining mezonlari
hisoblanadi. Chunki, faoliyatda yashash muhiti tarixiy tajribani egallash
interiorizatsiya va eksteriorizatsiya amalga oshadi. Odamning maqsadga
qaratilgan ijtimoiy foydali faoliyati protsessida hayotiy deb ataladigan
mexanizmlari va ongli faoliyatining funktsional sistemasi protsesslari yuzaga
keladi. Ana shular tufayli odam bilimlarni, ko’nikma va malakalarni, kishining
sotsial tajribalarini o’zlashtiribgina qolmay balki o’zining idroki, tafakkuri,
xayoli, hissiyotlari va irodasini bir so’z bilan aytganda, voqelikka bo’lgan ongli
munosabatini hamda o’z harakatlari va xulq-atvorining motivlarini tarkib
toptiradi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
295
Shaxsning ana shu sotsial ahamiyatga ega bo`lgan barcha sifatlari ijtimoiy
taraqqiyotning yuksak ongli faoliyatchisi sifatidagi Birinchi tizimi hosil bilishida
analizatorlar shaxsning hulq-atvori va xattiharakatlarini belgilaydi. O’rtasidagi
doimiy tabiiy aloqani aks ettiruvchi filogenetik mexanizmlar katta rol o’ynaydi.
Biroq, bu ilgari yuqorida ta`kidlab, o’tganimizdek ontogenez protsessida
filogenetik analizatorlar o’rtasidagi aloqa vaqtli aloqalar bilan organik jihatdan
qishilib keladilar. Bunda mazkur tizimning ichida pertseptiv tizimiga o’tib
ketadigan yuksak darajada integratsiyalangan ma`lum ichki sensor komplekslarni
hosil qiladi. Bunday komplekslar qatoriga nutq, eshitish, ko’rish hamda
sensomotor komplekslarni kiritish mumkin. Mana shu komplekslarning hammasi
odamning hayot-faoliyati jarayonida o’zaro bir-biri bilan doimiy aloqaga
kirishib, sensorpertseptiv uyushishning yagona funksional dinamik tizimini
yaratadi. Insonning sensor-pertseitiv jihatlari doimo takomillashib boshlagan
ilmlarining dastlabki yillaridayoq shakllana boshlaydi. Temperament, intellekt,
bilim va munosabat ana shunday xususiyatlar jumlasiga kiradi.
XULOSA
Bolalar ta’lim-tarbiyasida bo’ladigan kamchiliklarning asosiy sabablaridan
biri o’qituvchining psixologiyasiga bog’liq. Lekin bunga ko’pincha e’tibor
berilmaydi.Shuning uchun o’qituvchilar jamoasini psixologik nuqtai nazardan
o’rganish, uni muvaffaqiyatli boshqarishning psixologik yo’llarini ishlab chiqish
dolzarb ahamiyatga egadir. Pedagogik jamoani muvaffaqiyatli boshqarish uchun
jamoa tarkibini o’rganish, kamchiliklarini korreksiyalash va haqiqiy pedagogik
jamoa sifatida shakllantirish lozim. Jamoada ishlash ko’nikmalarining
rivojlangan darajasi ham muvaffaqiyatli jamoa uchun asosiy omillardan biridir.
Jamoada ishlash muloqot vositasida amalga oshadi. Pedagogik jamoaning
rivojlanishida shaxslararo muloqot muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
G‘oziyev, E. (2010).
Umumiy psixologiya
. Yangi asr avlodi.
2.
Davletshin, M. (2002). Umumiy psixologiya. TDPU.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
296
3.
Suyarov, A. (2017). The present condition of tourism in Samarkand, the
results of research survey from tourists in region. SCOPE Acad. HOUSE BM
Publ. 103, 41–46.
4.Samarova
Shoxista
Rabidjanovna,
Rakhmonova
Muqaddas
Qahramanovna,
Mirzarahimova Gulnora, Ikromovna, Maratov Temur Gayrat ugli, Kamilov
Bobir Sultanovich. (2020). Psychological aspects of developing creative
personality and the concept of reduction of creativity to intellect. JCR. 7(17):
498-505. doi: 10.31838/jcr.07.17.69
5.
Jabbor Usarov. (2019, June). Using Teaching Methods for Development
Pupil Competencies. International Journal of Progressive Sciences and
Technologies, 15(1), 272-274.
6.
Jabbor Eshbekovich Usarov. (2017). Formation Competence at Pupils as
the Factor of Increase of Education’s Efficiency. Theoretical & Applied Science,
53(9), 79-82.
7. Mukhamedov Gafurdjan Isroilovich, & Usarov Djabbar
Eshbekovich. (2020). Technologies for the Development of Competencies in
Physics in General Secondary Education using Multimedia Resources.
International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering, 9(3),
2677-2684.
8. Usarov Djabbar Eshkulovich, & Suyarov Kusharbay Tashbaevich. (2020).
Developing Pupils’ Learning and Research Skills on the Basis of Physical
Experiments. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24(02),
1337-1346.
9.
