Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
278
MAKTAB OʻQUVCHILARIDA RUHIY BARQARORLIKNI
SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK USULLARI
Tillaboyeva Dilshodaxon Abdujalilovna
Rishton tumani MMTB ga qarashli I-IDUM psixologi
ANNOTATSIYA : Ushbu maqolada maktab yosh davrida ruxiy faollikni
shakllantirishning psixologik muommolari haqida bayon etilgan.
Kalit so’zlar: maktab yosh davri psixologik, ruhiy faollik, psixik rivojlanish,
kompleks, sotsiogenetika.
KIRISH
O’zbekiston Respublikasida 21-asrda ta’lim tarbiyani rivojlantirishda
ulkan islohatlar olib borilmoqda, ta’limning xar bir bosqichida ta’lim
oluvchilarning manfaatlari uchun ularning intelektual salohiyatini oshirish
mqsadida jadal rivojlanish bosqichlari shakllantirilmoqda. Yurtimiz kelajagi
bo’lgan o’quvchi yoshlarni yuqori bilimli, jismonan baquvvat qilib tarbiyalashga,
har tomonlama kamol topgan shaxs sifatida shakllantirishga alohida ahamiyat
berilmoqda. O’zbekiston Respublikasining Ta’lim to’g’risidagi qonunining 55-
moddasida “Jismoniy ,aqliy va ruhiy nuqsoni bo’lgan ‘ bolalarni maxus
maktablarda o’qitish to’g’risida qayd etilgan. Avallambor bolalrni xar
tomonlama qo’llab quvvatlash ta’lim beruvchi va ota- onalarning muhim vazifasi
hisoblanadi. Ruxiy faollik esa tashqi muhit tasirida ro’y beradi.Maktab yosh
davrda ruhiy faollikni shakillantirshning psixologik muammolari bolaning o’nib
o’sadigan oiladan boshlanadi. Oiladagi sog’lom muhutning qanchalik darajada
yuqori cho’qqida turishi bilan maktab yoshidagi bolalardagi ruhiy faollik
alomatlari ijobiy jihatlari bilan namoyon etila boshlaydi, bunda ota-onaning aka-
ukalarning,
opa-singillarning
bola
rivojlanishidagi
ta’sirlari
bilan
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
279
izohlanadi.Bolada ruhiy faollikni shakillantirish bosqichlari sekin astalik bilan
etapma etap amalga oshiriladi.
Har qanday bolaning ruhiy rivojlanishida uning psixologik muommalli
vaziyatlari vujudga kelishi mumkin.Oilada ota-onaning farzandlariga,
atrofdagilarga bo’lgan munosabatidan kichik yoshdagi bolalarda ruhiyatining
rivojlanishi psixologok ta’sir kuchlarining ijobiy yoki salbiy tomonlarini
ko’rishimiz mumkin bo’ladi.Maktab yosh davrida ruhiy faollikni shakillantirshda
bolani aqliy taffakurida kechadigan ruhiy kechinmalar psixologik jarayonlar
muhum o’rin tutadi.Bu davrda bolalar tomonidan atrof olamga bo’lgan e’tibor
jumboqli vaziyatlar va ushbu jumboqli vaziyatlarda bolaning ruhiyatiga
bo’ladigan ta’sirlarni to’g’ri yo’nalishga solish va ularning psixologik jihatdan
qo’llab quvvatlash ota-ona yoki aka-opalari tomonidan to’gri tashkil etilishi kerak
bo’ladi.Boladagi ruhiy faollik holatlari psixologik jihatdan muammoli
vaziyatlarni yuzaga keltirishi mumkin.Masalan oilada ota-ona,akaopalarning yoki
bo’lmasa oilaga qarindoshchiligi bo’lgan kimsalar tomonidan turli vaziyatlardagi
(turmush
tashvishlarda)
uchraydigan
vaziyatlar salbiy ta’sir qilishi
mumkin.Bunday holatlarda bolaning ruhiy rivojlanishiga va psixikasiga salbiy
ta’sir qilmasligi uchun mavjud muammolli vaziyatlarni yosh bolalarning yonida
yoki oldida gapirmaslik muhum sanaladi.Yosh bolaning ruhiy holatidagi
o’zgarishlar uning kelajakda qanday xarakterdagi inson bo’lib rivojlanishida katta
ta’sir kuchiga ega deb hisoblasak mubolag’a bo’lmaydi.Bolada jismoniy
rivojlanish bilan birga shaxs xususiyatlari,intizom, javobgarlik,ma’suliyat va
atrofdagilarga bo’lgan hurmat kabi tuyg’ular shakillana boshlaydi. 7-12 yoshli
bolalarda tashabbus tuy’gusi ma’lum bir qandaydir ishlarni amalga oshirish
atrofdagi o’zidan kattalarga nisbatan muloqat tuyg’usi, bolaning o’z xayolot
dunyosi shakillanadi va shu bilan birga ruhiy psixologik jarayonlar kechadi.
Rivojlanish jarayonida faqat bilim va harakat usullarining o‘zgarishi,
murakablashishi sodir bo‘lmaydi. Bolaning psixik rivojlanishi uning butun
shaxsidagi o‘zgarishlar, ya’ni shaxsning umumiy xususiyatlari rivojlanishini o‘z
ichiga oladi. Rivojlanish dinamikasiga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) bola
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
280
shaxsini yo‘naltirishdagi umumiy xususiyatlar (o‘qish, anglash, atrofdagilar bilan
munosabat), 2) faoliyatining psixologik tuzilishi xususiyatlari (motiv, maqsad,
ob’ekt) va 3) anglash mexanizimining rivojlanish darajasi. Shunday qilib,
bolaning butun rivojlanish jarayonini uch qismga bo‘lish mumkin: 1) ta’lim
jarayonida bilim va faoliyat usullarining rivojlanishi, 2) egallangan usullarni
tatbiq etish mexanizmlarining psixologik rivojlanishi, 3) shaxs umumiy
xususiyatlarining rivojlanishi (yo‘naltirilganlik, faoliyatning psixologik tuzilishi,
anglash va fikrlash). Ko‘rsatilgan rivojlanish yo‘llarining har biri o‘ziga xos. Bu
yo‘llarning barchasi o‘zaro bog‘liqlik va faqat birgalikdagina
psixik rivojlanish
deb ataluvchi shaxsdagi o‘zgarishlar jarayonini tashkil etadi. Psixik rivojlanish va
bu o’zgarishlarga sabab bo’ladigan kuchlar o’rtasidagi munosabat qonunlarini
o’rganish yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining muhim
va dolzarb muammolaridan biridir.Inson shaxsining psixik rivojlanishi va uning
shakllanishi murakkab tadqiqot jarayonidir. Zero, uning o’ziga xos xususiyatlari
va qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish, o’quvchi shaxsiga pedagogik jihatdan ta’sir
ko’rsatishning zarur shartidir.
Xo’sh, odam psixikasi va xatti-harakatlarida namoyon bo’ladigan bu
xususiyatlarni nimalar sirasiga kiritish mumkin? Inson psixikasining tabiati
biologik yoki inqilobiy harakterga egami?Inson shaxsining tarkib topishini
tushuntirishga intiluvchi biogenetik oqim XIX asrning ikinchi yarmida maydonga
kelgan.Bola psixik xususiyatlarining tugma tabiati haqidagi ma’lumot shu vaqtga
qadar aksariyat psixologiya maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda.
Mazkur ta’limot inson psixikasining barcha umumiy va individual
xususiyatlari tabiat tomonidan belgilangan, uning biologik tuzilishiga
tenglashtirilgandir, psixik rivojlanish esa, irsiy yo’l bilan azaldan belgilanib, inson
organizmiga joylashtirilgan shu xususiyatlarning maromiga yetilish jarayonidan
iborat deb ta’kidlaydi. Ma’lumki, nasliy xususiyatlar tug’ma yo’l bilan nasldan
naslga tayyor holda beriladi, biroq shunday bo’lishiga qaramay, bu oqim
namoyandalari inson shaxsi va uning barcha xususiyatlari «ichki qonunlar»
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
281
asosida, yani nasliy xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik
omillarga
bog’liqdir,
deb
ta’kidlaydilar.Biogenetik
ta’limot,
inson
qobiliyatlarining rivojlanish darajasi (chunonchi, imkoniyatlarning chegarasi,
uning eng yuksak nuqtasi) taqdir tomonidan belgilanib qo’yilganligini, o’quvchi
imkoniyatlari va qobiliyatlarini maxsus testlar yordamida aniqlab, undan so’ng
ta’lim jarayonini uning irsiyat tomonidan belgilangan taraqqiyot darajasiga
moslashtirish, ularning aqliy iste’dod darajalariga qarab turli mavqedagi
maktablarda tahsil olishga zarur deb ta’kidlashadi.Chunonchi, bu yo’nalish
tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Torndayk o’quvchilarning «tabiyaviy
kuchlari» va «tugma mayllar” psixik rivojlanishning yetakchi omili qilib
ko’rsatib, muhitning, ta’lim-tarbiyaning ta’siri - ikkinchi darajalidir deb aytadi.
Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotini emas,
balki axloqiy rivojlanishi ham nasliy tomondan belgilangandir, deb
ta’kidlaydi.Amerikalik pedagog va psixolog Dj.Dyui-inson tabiatini o’zgartirib
bo’lmaydi, odam irsiyat vositasida hosil qilgan ehtiyojlari va psixik xususiyatlari
bilan tug’iladi. Bu ehtiyojlar va psixik xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon
bo’lib, bazida o’zgarishi, tarbiyaning esa miqdorini belgilab beruvchi mezondir,
deb hisoblaydi.. Z.Freyd, shaxsning faolligini dastavval jinsiy mayllar bilan
boglaydi. Biroq instanktiv mayllar jamiyatda xuddi xayvonot olamidagidek erkin
namoyon bo’lavermaydi. Jamiyatdagi jamoa hayoti odamni, undagi mavjud
instinktiv mayllarni (‘ni, jinsiy mayllarni) juda ko’p jihatdan cheklab qo’yadi.
Oqibatda odam o’zining ko’p instinktlari va mayllarini bosishga, tormozlashga
majbur bo’ladi. Uning ta’limotiga ko’ra, tormozlangan instinkt va mayllar
yo’kolib ketmaydi, balki bizga noma’lum bo’lgan ongsizlik darajasiga o’tkazilib
yuboriladi.
Ongsizlik darajasidagi bunday instinktlar va mayllar har turli «komplekstiv
birlashadilar, go’yo inson shaxsi faolligining haqiqiy sababi ayni shu
«Komplekslar»ni namoyon bo’lishidir. Inson shaxsining tarkib topishini
o’rganish davomida yuzaga kelgan yana bir ta’limot- sosiogenetik konsepsiya
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
282
qobiliyatlarning taraqqiyotini, faqat, tevarak-atrofdagi muhitning ta’siri bilan
tushuntiradi. Bu yo’nalish o’z zamonasi uchun ilg’or hisoblangan XVIII asr
Fransuz olimi K.Gelvesiy ta’limotidan boshlangan. K.Gelvesiyning ta’limotiga
ko’ra, barcha odamlar aqliy va axloqiy rivojlanishi uchun tutilishdanoq mutlaqo
bir xil tabiiy imkoniyatga ega bo’ladilar, shuning uchun odamlarning psixik
xususiyatlaridagi farq, faqatgina muhit va tarbiyaning turlicha ta’sir qilishi bilan
vujudga keladi, deb tushuntiriladi. Bu nazariya odamlarning psixik, ruhiy,
oqibatda ijtimoiy tengsizligi ularning tula xususiyatlari degan taglimotga qarshi
qaratilgan edi. Chunonchi, angaliyalik olim Djon Lokk dunyoga kelgan yangi
chaqaloq bolaning ruhini «top-toza paxtaga» uxshatadi. Uning fikricha, bolaning
«top-toza paxta» tarzidagi ruhiga nimalarni yozish mutlaqo katta odamlar
ixtiyorlaridadir.Shuning uchun bolaning qanday odam bo’lib yetishishi, ya’ni
unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola hayotdan oladigan
tajribaga, o’zgalar bilan muloqot jarayonida oladigan hayotiy tushuncha va
tasavvurlariga bog’liqdir, deb ta’kidlaydi.Kuzatishlar jarayonida shu narsa
ma’lum bo’ldiki, odamdagi tugma, irsiy mexanizmlari uning psixik rivojlanishiga
ta’sir ko’rsatadi-yu, biroq uning mazmunini ham, shaxsiy fazilatlarini ham
belgilab bera olmaydi, Ta’kidlash zarurki, muhit ham bola psixikasivi
rivojlantirishda muayyan rol o’ynaydi. Faqat, buning uchun bolani o’qitayotgan
kishilarning ta’siri natijasida bola ana shu muhitni faol ravishda o’rganib olishi,
tabiiydir.Psixologiya fani zamonaviy ta’limotga asoslangan holda inson
shaxsining tarkib topishini asosan uchta omilning ta’siriga bog’liqlini dalillar
asosida izoxlab beradi. Ulardan;
-
birinchisi - inson tug’ilib voyaga yetadigan tashqi ijtimoiy muhitning
ta’siri;
-
ikkinchisi - odamga uzoq muddat davomida muntazam tarzda
beriladigan ta’lim tarbiyaning ta’siri;
-
uchinchisi - odamga tug’ma ravishda, tayyor holda beriladigan nasliy
xususiyatlarning ta’siridir.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
283
Ma’lumki, har bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan
ijtimoiy muxitda, aniq ijtimoiy munosabatlarda, ya’ni oila, jamoa va jamiyatda,
odamlar orasida yashab ulg’ayadi, shakllanadi.Bu ijtimoiy munosabatlarga odam
jamiyat a’zosi sifatida, ma’lum sinfning, u yoki bu ijtimoiy guruhning
namoyandasi sifatida va nihoyat, Tashqil qilinganlik va uyushqoqlik darajasi
turlicha bo’lgan muayyan jamoalarning faol a’zosi sifatida qatnashadi.Shaxsning
mohiyati o’z tabiati jihatidan ijtimoiy harakterga egadir. Shaxsdagi barcha psixik
xususiyatlari, ruhiy faolligining rivojlaiish manbalari uning tevarak-atrofidagi
ijtimoiy muhitda, jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy bog’liqlikda bo’lib, uning
ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi.
XULOSA
Mana shu ma’noda shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga
keladigan ijtimoiy tajribani egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida
insonning psixik xususiyatlari, axloqiy fazilatlari, harakteri, irodaviy sifatlari,
qiziqishlari, e’tiqod va dunyoqarashi tarkib topadi.Muhit, ma’lum maqsadga
qaratilgan ta’lim va tarbiya, azaldan berilgan, genotik jihatdan qatiy belgilangan
nimanidir namoyon qilish uchun sharoitgina bo’lib qolmay, balki inson psixik
xususiyatlarini tarkib toptiradi.Bu borada, birinchidan, odam muhit ta’siri ostidagi
passiv obyekt bo’lmay, balki faol mavjudotdir, Shu bois hayot sharoiti, tashqi
ta’sir inson psixikasini belgilamaydi, balki odamning muhit bilan bo’lgan o’zaro
ta’siri orqali, uning muhitdagi faoliyati orqali belgilanadi. Shu sababli muhitning
ta’siri haqida emas, balki odamning tevarak-atrofdagi muhit bilan faol o’zaro
ta’siri haqida gapirish maqsadga muvofiqdir.Ikkinchidan, psixikaning rivojlanishi
pirovard natijada tashqi sharoitlarga, tashqi ta’sirotlarga bog’liqdir. Lekin bu
rivojlanishini bevosita tashqi sharoitdan va tashqi vaziyatdan keltirib chiqarib
bo’lmaydi. Bu sharoitlar hamda vaziyatlar hamisha odamning hayotiy tajribasi,
uning shaxsi, individual psixologik xususiyatlari va psixik qnyofasi orqali ta’sir
qiladi. Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, bola shaxsi faol
mavjudot sifatida o’zi ham ongli ravishda o’z shaxsini o’zgartirishi, ya’ni
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
284
o’zio’zini tarbiyalash bilan shug’ullanishi mumkin, lekin, bu jarayon atrof-
muhitdan ajralgan holda emas, balki muhit bilan moslashgan holda va muhit bilan
o’zaro munosabatda sodir bo’ladi., Odamning (bolaning, o’quvchining) ijtimoiy
tashkil topgan va faol faoliyati uning psixik rivojlanishining asosi, vositasi hamda
shartidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
[1]
«Люмос тадқиқотлари» франсия-1775 йил ( узбек тилидаги
таржимаси
ВАЛИДЖАН
ХАТАМОВ).
«Узбекистон
миллий
энсиклопедияси»(зебунисо-конигил).
ДАВЛАТ
ИЛМИЙ
НАШРИЁТИ ТОШКЕНТ.
[2]
Малика Егамбердиева ( ИЖТИМОИЙ ПСИХОЛОГИЯ)
Тошкент-2019.
По психология- 1994 ( россия федаратсияси).
[3]
Kamarali S.E. Sotsialg’no-psixologicheskie aspektq obo’eniya
(tezisq k dokladu). – Donetsk: DonNU, 2007.- 16 s.
[4]
Kamardina G.G. Psixologicheskie trudnosti obo’eniya: osnovq
psixotexnologii: K
18. Ucheb. posobie. – Ulg’yanovsk, 2000.- 52 s.
[5]
Karimova V., Akramova F. Psixologiya. Mahruzalar matni. –
Toshkent: FTDK, DITAF, 2000.- 171.
[6]
Khatamova, D. A. (2019). Sphere of reception of the term “artistic
image”.
A young scientist. Kazan
,
45
, 283.
