Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
228
XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARINING KOMPOZITSION O‘ZIGA
XOSLIGI
MATYOQUBOVA GO’ZAL SALIYEVNA
O‘zbekiston davlat drama teatri adabiy bo‘lim boshlig‘i
Annotatsiya. Ushbu maqolada Xayriddin Sulton hikoyalarida detalning
badiiy-funktsional ahamiyati tahlil qilinadi. Muallif hikoyalarida detal — syujetni
harakatga keltiruvchi, g‘oya va mazmunni ochuvchi markaziy vosita sifatida
qo‘llaniladi. “Plastinka”, “Uch tup xurmo”, “Onamning yurti” kabi hikoyalar
misolida detallar voqealar rivoji va qahramonlar ruhiy kechinmalari bilan
chambarchas bog‘langan. Portret, peyzaj va lirik chekinishlar yordamida
yozuvchi inson ruhiyati, jamiyatdagi axloqiy muammolar va insoniy qadriyatlarni
badiiy mushohada qiladi.
Kalit so‘zlar: Xayriddin Sulton, hikoya, detal, badiiy tafakkur,
kompozitsiya, lirik chekinish, portret, peyzaj, syujet, axloqiy muammo, inson
ruhiyati, zamonaviy o‘zbek nasri.
Abstract. This article analyzes the artistic and functional significance of
detail in the stories of Khayriddin Sultan. In the author's stories, detail is used as
a central tool that sets the plot in motion, reveals the idea and content. In the
example of stories such as "Plastinka", "Uch tup khurmo", "Onaming yurt"
(Mother's Land), details are closely connected with the development of events and
the spiritual experiences of the characters. With the help of portraits, landscapes
and lyrical digressions, the writer artistically observes the human psyche, moral
problems in society and human values.
Keywords: Khayriddin Sultan, story, detail, artistic thought, composition,
lyrical digression, portrait, landscape, plot, moral problem, human psyche,
modern Uzbek prose.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
229
Xayriddin Sulton hikoyalarining kompozitsion o‘ziga xosligini belgilovchi
asosiy jihat – bu asarning mazmuni va shakli o‘rtasidagi uyg‘unlik, syujetning
hayotiy haqiqatga asoslangan holda badiiy vositalar orqali ifodalanishidir. Uning
hikoyalarida voqealar rivoji, obrazlar tizimi va til unsurlari bir-biri bilan uzviy
bog‘langan bo‘lib, kompozitsion yaxlitlikni ta’minlaydi. Adib hikoya yozishda
klassik an’analarni saqlagan holda, zamonaviy badiiy izlanishlarni ham qo‘llaydi.
Asarlardagi voqealar ketma-ketligi ko‘pincha xronologik tartibda emas, balki
ichki psixologik holat, xarakter o‘zgarishi, muhit ta’siri kabi omillarga qarab
shakllanadi. Bu esa hikoya kompozitsiyasining ichki dinamikasini kuchaytiradi.
Xayriddin Sulton hikoyalarida ekspozitsiya, rivojlanish, avj nuqtasi va
yakun an’anaviy shaklda mavjud bo‘lsa-da, bu qismlar har doim qat’iy tartibda
emas, balki hikoya mazmuniga mos holda o‘zgartirilgan bo‘ladi. Hikoyaning
boshlanishidayoq asosiy konflikt yuzaga chiqadi va bu o‘quvchini darhol asarga
jalb etadi. Ba’zan hikoya yakunida aniq xulosa berilmaydi, natijada o‘quvchi
o‘zicha mulohaza yuritishga undaladi. Ayniqsa, psixologik kechinmalar orqali
voqeani berish usuli Xayriddin Sultonga xos uslubdir. U tashqi tasvirdan ko‘ra,
ichki holatni aks ettirishga urg‘u beradi. Shuningdek, xarakterlar yaratishda har
bir obrazning hikoyadagi vazifasi aniq belgilangan bo‘lib, ularning harakati,
so‘zlari va ichki holati umumiy g‘oyani ochishda xizmat qiladi.
Adib hikoya yaratishda badiiy tahlilga, ruhiy holatlarni teran ochishga katta
e’tibor beradi. Hayotiy haqiqat voqealar orqali emas, balki obrazlar dunyosi,
tafakkur tarzi va ularning ichki tortinchoqlari, iztiroblari, orzulari orqali beriladi.
Shu boisdan ham Xayriddin Sulton hikoyalarida syujetdan ko‘ra badiiy muhit,
ichki holat ustuvorlik kasb etadi. U o‘z hikoyalarida hayotni to‘qimasiz, bo‘yoqsiz
aks ettirishga intiladi, ammo bu aks ettirish oddiy kuzatuv emas, balki
san’atkorona tasvir orqali beriladi. Kompozitsiyaning bunday shakllanishi
yozuvchining adabiy mahoratini, badiiy tafakkurini va uslubiy yondashuvini
namoyon etadi. Shu bois Xayriddin Sulton hikoyalarini o‘rganishda
kompozitsiyaning nafaqat tashqi tuzilishi, balki ichki garmoniyasi ham alohida
ahamiyat kasb etadi[1.58].
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
230
Muallifning «Uch tup xurmo» hikoyasi kompozitsiyasini shu nuqtai
nazardan kо‘zdan kechiraylik. Hikoya birgina voqeaga asoslangandek tuyulsa-da,
syujet rivoji davomida u ancha murakkablashib, boshqa hodisalar, tugunlar va
ziddiyatlar hosil qiladi. Hikoyada barcha badiiy syujet va kompozitsiya unsurlari
— ekspozitsiya, tugun, yechim, ziddiyatlar, portret, peyzaj, detal tasviri о‘rni-
о‘rnida qо‘llangan bо‘lib, asosiy g‘oyaning ochilishiga xizmat qilgan.
Hammasi ochiq-oshkor kо‘rinib turgan pyesaning bir pulga qimmat ekanini
ta’kidlagan edi buyuk K.Stanislavskiy. Buni hikoya janriga nisbatan ham aytish
mumkin.
«Uch tup xurmo» hikoyasini о‘qish jarayonida kitobxon har xil
jumboqlarga duch keladi va ular birin-ketin yechila boradi; voqealar rivoji
asnosida qahramonning qalb sirlari, shuning barobarida esa badiiy g‘oya —
muallifning ijodiy niyati ham oydinlashadi[5.69].
Hikoya Fayzulla — hikoyachi-qahramonning о‘zi bilan bog‘liq ayrim
tafsilotlarni bayon etishi bilan boshlanadi. Muxtasar ekspozitsiyadan uning
tushlik chog‘i uch-tо‘rt hamkasbi bilan shahar tashqarisiga kabobxо‘rlikka
chiqqani ma’lum bо‘ladi. Ishxonaga kelganida unga direktor yо‘qlatganini
aytishadi. Shosha-pisha boshliq huzuriga kirgan Fayzullaga uning hech bir izohsiz
«Siz besh-о‘n kun о‘ynab keling, о‘g‘lim», deydi. Dabdurust?dan aytilgan bu
gapga tushunolmay u turfa о‘ylar girdobida qoladi. Fayzullaga qо‘shilib
kitobxonning ham qiziqishi ortadi. Hikoya mazkur tugun bilan boshlanadi.
Shundan sо‘ng asosiy qahramon Mallayev paydo bо‘lib, ilk tugun yechiladi,
ammo voqealar mobaynida boshqa tugunlar yuz kо‘rsata boradi. Kitobxon
nazdida Mallayev qanchalik sir-sinoatli odam sifatida gavdalansa, Fayzulla uchun
ham u xuddi shunday jumboq. Yozuvchi bu sirni oydinlashtirishga shoshilmaydi,
buni shart deb ham hisoblamaydi. Dastlab kulgiliroq, dali-g‘uli odamdek
taassurot uyg‘otgan Mallayev о‘zini tutishi, ba’zi xatti-harakatlari, gap-sо‘zi bilan
kitobxon kо‘z о‘ngida о‘zgarib boradi: goh jiddiylashadi, goh avvalgi holiga
qaytadi, goh ayanch ahvolga tushadi. Shu tariqa voqealar silsilasida Mallayevning
aslida boshqacha odam ekani, tabiatan о‘zgaruvchanligi ayon bо‘ladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
231
Hikoyada voqealarning dinamik tarzda rivojlanishi kuzatiladi: dastlab bir
oz kulgili, maroqli tasvirlar bilan boshlangan hodisa ba’zi о‘rinlarda dramatik
vaziyatlarga joy bо‘shatadi. О‘rni kelganda yozuvchi kinoyadan, goho satiradan
ham foydalanadi; qо‘yilgan muammoni, hayotdagi ayrim illatlarni, kishilarning
salbiy fe’l-atvorini ochishda bu usul ayniqsa qо‘l keladi. Lekin yozuvchi vaziyatni
butunlay kulgili yoki dramatik yо‘sinda aks ettirmaydi, balki qahramonga xos
bо‘lgan jihatlarning ham, vaziyatning ham kulgili va qayg‘uli (tragik) tomonlarini
yonma-yon, deyarli uyg‘un tarzda tasvirlaydi. Aynan shu xususiyatlar
yozuvchining N.Gogol, A.Chexov, A.Qahhor kabi hikoya ustalari ijodidan
bahramandligini kо‘rsatadi[2.86].
Mallayevning tashqi qiyofasi birgina sо‘z — «xomsemiz» degan ta’rif bilan
chiziladi, «qora kostyumining yaltirab ketgani, hansirab turishi» ham u haqdagi
tasavvurni tо‘ldirishga yordam beradi. Yozuvchi qahramon portretiga alohida
tо‘xtalmaydi. Unga oid sifatlarni о‘rni kelganda bir-ikki jumla orqali ifodalab
(muallifning boshqa hikoyalarida ham shu usul kuzatiladi), yо‘l-yо‘lakay
tasvirlab ketadi. Masalan, Mallayevning «siyrak, sarg‘ish kipriklarini pirpiratib»
kulib turishi uni beg‘araz qilib kо‘rsatsa, «bamaylixotir lapanglab mashinadan»
tushishi, «qozondek shlyapasini boshidan olib, yarg‘oq kallasini siypab»
qо‘yishiyu «halpillagan shimini yuqori» tortib, «orqa о‘rindiqqa savlat bilan»
о‘tirishi uning tashqi qiyofasinigina emas, tabiatiga xos boshqa jihatlarni ham
ifodalaydi. Ya’ni, Mallayev о‘rni kelganda uddaburon, vaziyatdan chiqib ketishga
usta odam. Bu hol yо‘lda militsiya xodimi bilan bо‘lgan uchrashuvda, ayniqsa,
yaqqol kо‘rinadi. «Rо‘paradagi kо‘zguchadan asta razm soldimu hayron qoldim
— orqada Mallayev yо‘q, uning о‘rnida vajohatli, qovog‘i soliq bir arbob
о‘tirardi! Militsionerga qarab indamay yelka qisdim[4.93].
— Kechirasizlar-da endi, — deb jilmaydi militsioner, — xizmatchilik...
Mallayevning olamshumul ma’no bilan chimirilgan baroq qoshlari past-baland
bо‘lib ketdi.
— Nima? E, uka, qiziq ekansiz-ku! Yo bizning gapimizga ishonmayapsizmi?
— Ishonamizu, lekin...
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
232
— Iya! Bu qanday gap! Axir, bizning gapimizga el ishonadi, xalq ishonadi, siz
nega ishonmaysiz? Sizniki xizmatchilik bо‘lsa, biz ammamizning chorbog‘iga
anjir yegani ketayotganimiz yо‘q, bizniki ham xizmatchilik! Qani, ketdik!
— Mayli, yaxshi boringlar, akalar, — dedi militsioner birdan bо‘shashib» .
Mallayev yolg‘onni kо‘p ishlatadi. Ba’zan hikoyachi-qahramonga u
yolg‘onni qalashtirib tashlayotgandek tuyuladi. U Mallayevni jiddiy qabul
qilmasligi (Uni Mallayevning о‘zi g‘urur bilan ta’kidlashicha, «idoraning yirik
namoyandalaridan biri» sifatida bilishadi, xolos), tо‘g‘rirog‘i, u haqda hech narsa
bilmasligi (buni Fayzullaning о‘zi ham e’tirof etadi) sababli uning uydirmalari
ham, rost gapi ham gо‘yo Shumbolaning «innaykeyin»iga о‘xshaydi. Tabiiyki,
har kuni kо‘rib yurgan odamingiz kо‘z oldingizda turfa qiyofalarga kiraversa, har
xil maqomda gapiraversa, unga ishonish-ishonmaslikka qiynaladi kishi.
Xayriddin Sultonning “Uch tup xurmo” hikoyasi kompozitsion jihatdan
o‘ziga xos badiiy uslubda qurilgan bo‘lib, unda voqealar ketma-ketligi an’anaviy
xronologik tartibdan chekinib, sirli va mushohadaga undovchi tarzda taqdim
etiladi. Dastlab Mallayevning Surxondaryoda zо‘r tantana bilan kutib olinishi,
Berdirahmat bilan bo‘lgan to‘qnashuvi, stansiya bufetidagi ayol va “jingalak
sochlari sarg‘ish yigitcha” tasvirlari kitobxonda chalkashlik uyg‘otadi. Bularning
bari darhol ochiqlanmaydi, yozuvchi muhim tafsilotlarni to‘liq bayon etmasdan,
o‘quvchini mulohaza yuritishga undaydi. Shuning uchun ham hikoya davomida
Mallayev shaxsiga doir savollar — uning asl fe’l-atvori, yolg‘onlari va ichki
iztiroblari kitobxonni qiziqtiradi, unga javoblar esa asar yakuniga boribgina aniq
tus oladi.
Yozuvchi muhim sirni – Mallayevning Surxondaryoda o‘g‘li borligini –
hikoya oxirida oshkor etadi. Ammo bu sir mutlaqo kutilmagan holatda emas,
muallif o‘quvchini bunga ma’lum darajada tayyorlab boradi. Shu tariqa,
hikoyaning asosiy g‘oyasi, ya’ni insonning yolg‘on ustiga qurilgan hayoti uni
iztirobga, ruhiy vayronagarchilikka olib kelishi haqiqatini kompozitsiya
vositasida kuchli ta’sir bilan yetkazadi. Mallayevning: “Bir og‘iz yolg‘on o‘n
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
233
og‘izini boshlab keladi...”[4.184] degan iztirobli iqrorida butun hikoyaning
g‘oyaviy mazmuni jamlangan.
Shuningdek, hikoya kompozitsiyasida “uch tup xurmo” obrazining ramziy
xarakter kasb etgani alohida e’tiborga molik. Voqea aynan xurmo bilan
boshlanadi va ayni shu detal voqealar rivoji bilan syujet ipini bog‘lab turadi.
Xurmo niholi nafaqat voqeani birlashtiruvchi vosita, balki axloqiy-ma’naviy
muammo — insoniy munosabatlar, haqiqat, vijdon, mehr-muhabbat va yolg‘on
oqibatlari haqida chuqur o‘y uyg‘otuvchi ramz sifatida xizmat qiladi.
Muallif Mallayev obrazini avvaliga ijobiy taassurot uyg‘otadigan, ammo
borayotgan sayin yolg‘onlari, ikkiyuzlamachiligi ochiladigan shaxs sifatida
tasvirlaydi. U sobiq tuzumda yuqori lavozimda ishlagan, o‘z vaqtida
Berdirahmatning illatlarini fosh qilgan odam bo‘lsa-da, bu fazilatlar uni insoniy
jihatdan oqlamaydi. Aksincha, hayotiy haqiqatlar va ichki kechinmalar fonida
Mallayevning asl qiyofasi — yolg‘onlar ortiga yashiringan, ruhan sinib qolgan
inson sifatida namoyon bo‘ladi.
Yozuvchi hikoyaning har bir qismini, obrazlarni, detallarni aniq reja
asosida joylashtiradi. Har bir sahna va obraz umumiy g‘oyaga xizmat qiladi.
Muallifning asosiy maqsadi xarakter, ayniqsa inson ruhiyatining ziddiyatli va
murakkab tomonlarini ochishdan iborat. Hikoya so‘ngidagi ruhiy portret esa bu
badiiy niyatning puxta amalga oshganidan dalolat beradi. Shu jihatdan qaraganda,
“Uch tup xurmo” hikoyasi kompozitsiyasida sirli boshlanish, izchil voqeaviy
o‘sish, kechikkan kulminatsiya va ramziy yakun an’anaviy bo‘lmagan, ammo
zamonaviy adabiyotga xos bo‘lgan mukammal bir tuzilmani hosil qiladi.
Hikoya oxiridagi tabiat tasviri ma’lum ma’noda qahramonlarning о‘sha
damdagi ruhiy holatini ham aks ettiradi: «Osmon tо‘la yulduz, jimir-jimir jilvasi
kо‘ngilga g‘uluv soladi. Poyonsiz dala yо‘li о‘rtasida tо‘xtab yotgan mashinam
derazasidan miltillab xira yog‘du taraladi. Allaqaydan uzoqlab ketayotgan poyezd
tovushi eshitiladi».
Fayzullani band etgan xayollar muallif qarashlari bilan tutashib ketadi:
«Nima uchun u (Mallayev — SH.S.) о‘zi istagandek yashamadi? Aldamay,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
234
aldanmay? Yashay olmadimi? Kim bilsin...» Muallif mulohazaga undovchi
bunday savollarni kitobxon hukmiga havola qiladi.
Yozuvchi hikoyalarida muhim kompozitsion vositalardan qarshi qо‘yish
usuli ham samarali qо‘llangan. Masalan, «Uch yuz oltmish tо‘rt kun», «Qog‘oz
gullar» hikoyalarida personajlar о‘zaro kontrast tasvirlansa, «Yо‘qchilik va
tо‘qchilik» asarida voqealar shunday qarshilantiriladi.
Adabiyotshunos U.Normatov: «Hikoya janri о‘z nomiga xilof о‘laroq,
hikoya qilib berishni uncha xush kо‘rmaydi, u kо‘proq kо‘rsatishni, detallarni
jonli gavdalantirishni yoqtiradi, ayni paytda har bir detal, tafsilot jiddiy
ma’nodorlik kasb etishini talab qiladi»3, deb yozgan edi.
Ushbu matndan ko‘rinib turibdiki, Xayriddin Sulton hikoyalarida detal
markaziy badiiy vosita sifatida muhim o‘rin tutadi. U faqatgina tasvir yoki bezak
emas, balki kompozitsion tuzilmaning tayanch nuqtasi, voqealarni bir-biriga
bog‘lovchi, g‘oya va mazmunni ochib beruvchi vosita sifatida xizmat qiladi.
Bu uslub rus adabiyotining buyuk vakillari Gogol («Shinel»), O‘zbekiston
adabiyotida esa Abdulla Qahhor («Anor») kabi yozuvchilarning an’analarini
davom ettiradi. Ularning asarlarida bitta detall (pо‘stin, anor) butun syujetni
harakatga keltiruvchi, qahramonlar hayoti va ichki kechinmalarini ochib beruvchi
kuchli obrazga aylanadi. Xuddi shunday, X.Sultonning “Plastinka”, “Qog‘oz
gullar”, “Nuqta”, “Uch tup xurmo” kabi hikoyalarida ham detal sarlavhagacha
olib chiqiladi va hikoya mazmunida ramziy, ma’naviy yuk ko‘taradi.
Masalan, “Plastinka” hikoyasida bolakayning plastinka sindirishi oddiy
voqea bo‘lib tuyulsa-da, aslida bu holat orqali insoniy qadriyatlar, mehr-oqibat,
sabr, tushunish, kechirimlilik kabi masalalar muhokamaga tortiladi. Hikoyachi-
qahramon ana shu voqea orqali ichki monolog, mushohada orqali insoniy qadrni
anglaydi.
Yana bir misol — “Onamning yurti” hikoyasi[5.214]. Bu asarda
kompozitsiya g‘oyaga to‘liq xizmat qiladi: hikoya “Nihoyat, onamning yurtiga
jo‘nar bo‘ldik” degan jumla bilan boshlanadi, ya’ni voqea markazida onaning
bolalik yurti, vatanga bo‘lgan sadoqat tuyg‘usi turadi. Hikoyachi o‘z onasining
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
235
bolalikdagi yo‘qolishi, o‘z ildizlarini unutganligi yoki bilmasligidan ko‘ra,
vatanga bo‘lgan sog‘inchni, ona yurtning ruhini qamrab olishga urinadi. Aynan
shu ruh hikoyaning poetik, lirik ohangini ta’minlaydi.
Portret va peyzaj, lirik chekinishlar ham hikoya tuzilmasiga muvofiq
xizmat qiladi. Onaning ota-onasi haqidagi esdaliklar – bola xotirasiga o‘yilgan
obrazlar orqali aks ettirilgan. Bu tasvirlar faqatgina estetik vazifa bajarmaydi,
balki hikoyaning ruhiy qatlamini to‘ldiradi.
Yozuvchining lirik chekinishlari esa hikoyachining o‘z munosabatini,
dardini, hayot haqidagi qarashlarini ifodalash vositasiga aylanadi. Muallif
bevosita murojaat qilib, o‘quvchining qalbini junbushga keltiradi, mehr-oqibat,
insoniylik haqida mushohadaga chorlaydi. Bu usul asarga shaxsiy intonatsiya,
hayotiy samimiyat beradi.
Hikoyada peyzaj onaning yetti-sakkiz yashar bolalik xotiralari asosida
bunday tasvirlanadi: «...bir jiydazor bog‘ki, boshi-adog‘i yо‘q. Jiyda gullaganda
ichiga kirsang, adashib qolasan. Gullari sap-sariq, gurkirab yotadi, boshlaring
aylanib ketadi...»
Xulosa shuki, X.Sulton hikoyalarida detal syujetning harakatlantiruvchi
kuchi sifatida paydo bo‘ladi va bu orqali inson ruhiyatining nozik jihatlari,
jamiyatdagi axloqiy-ruhiy holatlar, insoniy qadriyatlar, or-nomus, mehr-
muhabbat haqida teran badiiy mushohada yuritiladi. Shu jihatdan uning hikoyalari
zamonaviy o‘zbek nasrining mazmunan chuqur, kompozitsion jihatdan
mukammal namunalaridandir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Adabiyot nazariyasi, Ikki tomlik, II-tom (Adabiy-tarixiy jarayon),
Toshkent: “Fan” nashriyoti, 1979.
2.
Quronov, D., Mamajonov, Z., Sheraliyev, M. (2010),
Adabiyotshunoslik
lug‘ati
, Toshkent: “Akademnashr”.
3.
Sulton, X. (2020),
Odamlardan tinglab hikoya. Hikoyalar
, Toshkent:
“Adabiyot” nashriyoti.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
236
4.
Sulton, X. (2022),
Navoiy – 30. Janri yo‘q kitob
. Toshkent: “Mashhur-
press” nashriyoti.
5.
Sultonov, X. (1983),
Bir oqshom ertagi. Hikoyalar, tarixiy etyudlar, qissa
.
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va sanat nashriyoti.
