XORAZMIY VA UNING “MUHABBATNOMA “ASARI

Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy

ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari

5-To’plam 1-son May , 2025

166

XORAZMIY VA UNING “MUHABBATNOMA “ASARI

Qo’qon universiteti Andijon filiali Ijtimoiy - gumanitar fanlar fakulteti

Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalish

Mirzamahmudova Rahnamo Anvarjon qizi

Email:islombektoyirjonov@gmail.com

Tel:+998

94 579 11 01

Annotatsiya: Ushbu maqolada Xorazmiy qalamiga mansub “Muhabbatnoma”

asarining adabiy – estetik xususiyatlari ,janr tabiati, va o’zbek mumtoz adabiyoti

taraqqiyoti dagi o’rni tahlil etiladi . Asar epistoylar lirik janrda yozilgan bo’lib ,unda

shoirning sof muhabbat,sadoqat, vafodorlik kabi umuminsoniy qadriyatlarga

munosabatli poetic shaklda ifoda topgan.”Muhabbatnoma” o’zining falsafiy

teranligi,badiiy obrazlilik darajasi,til va uslub jihatidan o’z davrining ilg’or

yodgorliklaridan biti sifatida e’tirof etiladi. Tadqiqot davomida asarning poetik

strukturasiga ,obrazlar tizimiga hamda uning o’zbek adabiy tilining shakllanishiga

qo’shgan hissasiga alohida e’tibor qaratilgan.

Kalit so’zlar: xorazmiy, Muhabbatnoma, noma, Latofatnoma, Dahnoma,

Taashshuqnoma, Haqiqatnoma, Sadoqatnoma.

Kirish

:Xorazmiyning “ Muhabbatnoma “si o’zbek mumtoz adabiyotidagi

noma janrining ilk yorqin namunasi sanaladi.Albatta “ Muhabbatnoma “ faqat

nomalar yig’indisi emas ,unda g’azal,qit’a, fard kabi kichik lirik janrlarga xos asarlar

ham mavjud .Lekin asardagi o’n bir noma asar tuzilishining bosh xususiyatini

belgilaydi.Shoir shundan kelib chiqib “ noma “ so’zini asar nomiga ham chiqazgan.

Xorazmiyning nomanavislik an’anasini adabiyotimzda Xo’jandiy “ Latofatnoma”

si, Yusuf Amiriy “Dahnoma”si, Said Ahmad “ Taashshuqnoma” si, Sayyid

Qosimiy “ Haqiqatnoma”si va “ Sadoqatnoma” si billan davom ettirdi.

Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy

ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari

5-To’plam 1-son May , 2025

167

“ Muhabbatnoma”da shoirning o’zi qayd etishicha ,Oltin O’rda xoni

Jonibekxonning Sirdaryo muzofotidagi hukmdorlaridan biri Muhammad Xojabek

forsiy tilde she’rlar yozib , mashhur bo’lgan Xorazmiydan: “ Bu qish mening

yonimda yurib , turkiy tilda – bir kitob yozsang “ deb iltimos qiladi:

Ko’ngul bahrinda ko’p gavharlaring bor,

Ochunda porsiy daftarlaring bor.

Muhabbat nardini ko’lardin uttung,

Shakartek til bila olamni tuttung.

Tilarmenkim, bizning til birla paydo

Kitobe aylasang bu qish qotimdo,-

Kim ush eldek kechar ayyomi foniy,

Jahonda qolsa bizdin armug’one.

“ Muhabbatnoma “ shu tariqa milodiy 1353 – yili dunyoga kelgan. Demak,shoir

tojik tilidagi daftarlari , ya’ni to’plamlari “shakartek til “ bilan el orasida ma’lum-

u mashhur bo’lgan.

Muhabbatnoma haqida

Asarda zullisonaynlik qoidasiga oxirigacha amal qilingan .Ya’ni 11 nomadan

ikkitasi to’rtinchi, sakkizinchi nomalar ,asar tuzilishiga asosan ulardan keyingi

masnaviy ,shuningdek dastlabki g’azal forsiy tilda bitilgan.Shoir maxsus ravishda

shunday ish tutgan.

Bu xon uzra saloyi oma qildm ,

Muhabbatnomani o’n noma qildm.

Qiloyin ikki bobin porsiy ham ,

Kim atlas to’n yaroshur bo’lsa ma’lum .

Mazmuni :

Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy

ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari

5-To’plam 1-son May , 2025

168

“ Bu dasturxon uzra umumiy da’va’t qildm,

Muhabbatnomani o’n noma qildm.

Ikki bobini forsiy tilda bitayinki ,

Atlas to’n ham har xil rangda bo’lsa yarashadi.

Xorazmiy g’azal qit’a va fardning XIV asr o’zbek adabiyoti uchun dastlabki

namunalarini ijod qildi.Bu asarlar ana shu jihati bilan ham alohida ahamiyatga ega.

Asar tilida ayrim yulduz va sayyora nomlari,chunonchi forsiy Zuhra ( venera ,

Cho’lpon ) arabiy Atorud Merkuri kabilar ifodalangan . Ma’lumki mumtoz

adabiyotda Zuhra yulduzini shoirlar osmon sozandasi , cholg’uchisi sifatida

tasvirlaganlar. Artoud sayyorasi esa shoirlar homiysi hisoblangan. “ Muhabbatnoma

“ asarida ham ushbu yulduz va sayyora nomlari mazkur majoziy ma’nolarda

qo’llangan.

Misool:

Bu Xorazmiy “ MUhabbatnoma” sini

Atorud ko’rdi , soldi xomasini.

Shoir aytmoqchi, men ushbu asarni boshlaganimda , shoirlar homiysi

hisoblangan Atorud “ xomasi” , ya’ni qalamni yozishga tayyorlab , shay qilib

qo’ydi.

Xulosa

Mazkur asar faqat badiiy ruhda yozilgan asargina bo’lmay balki ,turkiy

xalqlarning urf- odatlari , hayot tarzi, ularning tarixi ijtimoiy hayoti haqida ham

ma’lumot beruvchi asardir. Bu asar orqali biz qadimdan o’zbek tili , umuman

olganda turkiy til naqadar boy va xilma – xil ma’nolarga ega ekanligini bilib

olishimiz mumkin . Ushbu asar O’rta asrlar hukmdorlar hujjatlari, qarorlar hamda

qo’lyozmalari qanday shaklda yozilganligi haqida ma’lumot beradi.

Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy

ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari

5-To’plam 1-son May , 2025

169

Foydalanilgan adabiyotlar

1QODIROV,

A.

(2025).

BADIIY

ASAR

TAHLILI

VA

DIN

INTEGRATSIYASI:(Alisher

Navoiy

ijodi

misolida). Hamkor

konferensiyalar, 1(11), 386-388.

2Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM

KATEGORIYASI SIFATIDA. University Research Base, 857-860.

3Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM

KATEGORIYASI SIFATIDA. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(42),

144-149.

4Qodirov,

A.,

Inomjonova,

M.,

&

Olimova,

X.

(2025).

ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ

USLUBI. Наука и технология в современном мире, 4(5), 36-38.

5O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA

(DILMUROD QURONOV IJODI MISOLIDA). World of Philology, 2(2), 46-50.

6Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy. Asian Journal of Multidimensional

Research, 10(9), 271-276.

7Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-

Ghazali. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL

EDUCATION, 2(4), 173-176.

8Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF

AMIRI'S POETRY SCOPE. In Конференции.

9Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF

FORMING

INTERESTS

IN

VISUAL

ARTS

IN

PRESCHOOL

CHILDREN. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 438-

442.

Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy

ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari

5-To’plam 1-son May , 2025

170

10Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В

АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning

zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,

11Andreyevna,

Jaxongirova

Tamila;

,CURRENT

TRENDS

AND

DEVELOPMENT FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL

TECHNOLOGIES IN EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq

etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,

12Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.

Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-

6101.

13Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN

SCIENTIFIC AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON

TERMINOLOGICAL DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue

34), 178-181.

14Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND

LINGUISTIC FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF

LINGUISTICS. University Research Base, 992-995.