Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
54
СОПОСТАВИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ПАДЕЖНОЙ СИСТЕМЫ В
РУССКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
RUS VA O‘ZBEK TILLARIDAGI KELISHIK TIZIMINING
TAQQOSLAMALI TAHLILI
COMPARATIVE ANALYSIS OF THE CASE SYSTEM IN RUSSIAN
AND UZBEK LANGUAGES
Farg’ona davlat universiteti, rus tili metodikasi kafedrasi o’qituvchisi
Xamidova Maxbuba Kaharovna
Farg’ona davlat universiteti, chet tillari fakulteti, filologiya va tillarni
o’qitish:ingliz tili yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Alijonova Barnoxon Valijon qizi
Аннотация: В данной статье проведён сравнительный анализ
падежной системы русского и узбекского языков. Рассмотрены количество
падежей, их грамматические функции, синтаксические особенности, а
также морфологические средства выражения. Особое внимание уделено
различиям в аналитическом и синтетическом способах выражения
падежных значений. Работа также включает анализ трудностей перевода
падежных конструкций с одного языка на другой.
Abstract: This article presents a comparative analysis of the case systems in
Russian and Uzbek. It examines the number of cases, their grammatical functions,
syntactic features, and morphological expression. Special attention is paid to the
contrast between analytical and synthetic ways of expressing case meanings. The
paper also analyzes the challenges of translating case constructions between the
two languages.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
55
Annotatsiya: Ushbu maqolada rus va o‘zbek tillaridagi kelishik tizimi
taqqosiy tahlil qilinadi. Kelishiklarning soni, grammatik funksiyalari, sintaktik
xususiyatlari va morfologik ifodalanish vositalari ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa,
kelishik ma’nolarining analitik va sintetik ifodalanishi o‘rtasidagi farqlar tahlil
qilinadi. Shuningdek, bu ikki til o‘rtasida kelishik konstruktsiyalarini tarjima
qilishdagi muammolar ham yoritiladi.
Ключевые слова. падеж, грамматика, морфология, синтаксис,
сравнение
Keywords. Case, grammar, morphology, syntax, comparison
Kalit so‘zlar. Kelishik, grammatika, morfologiya, sintaksis, taqqoslash
Kirish
Kelishiklar, ya'ni otlar va olmoshlarning boshqa so‘zlarga bog‘lanishini
ifodalaydigan grammatik kategoriya, o‘zbek va rus tillarida asosiy sintaktik
vositalardan biri hisoblanadi. Har ikkala til ham ergashuvchi birliklar o‘rtasidagi
grammatik aloqani ifodalash uchun kelishik tizimiga ega bo‘lsa-da, ularning
shakllanishi, vazifasi va ishlatilish uslublarida keskin farqlar mavjud.
Maqolaning asosiy maqsadi — rus va o‘zbek tillaridagi kelishiklarni
grammatik, morfologik va sintaktik jihatdan taqqoslab tahlil qilish hamda tarjima
jarayonida yuzaga keladigan muammolarni ochib berish.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Mazkur maqolani tayyorlash jarayonida rus va o‘zbek tillaridagi kelishiklar
tizimi bo‘yicha mavjud grammatik manbalar va ilmiy tadqiqotlar o‘rganildi.
O‘zbek tilshunosligida S. Mirtojiyev, N. Mahmudov, A. Jo‘rayev kabi
olimlarning asarlari asos qilib olindi. Rus tili bo‘yicha esa V.V. Vinogradov, A.I.
Smirnitskiy, N.Y. Shvedova singari tilshunoslarning ishlari tahlil qilindi. Ushbu
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
56
manbalar yordamida har ikkala tilning kelishik tizimi morfologik va sintaktik
jihatdan solishtirildi.
Tadqiqotda kontrastiv tahlil usuli qo‘llanilib, rus va o‘zbek tillaridagi
kelishiklarning o‘xshash va farqli jihatlari aniqlashtirildi. Shuningdek, tasviriy va
tahliliy yondashuvlar orqali misollar asosida til birliklarining funksional
xususiyatlari yoritildi.
1. Kelishik tushunchasi va umumiy xususiyatlar
1.1. Kelishik nima?
Kelishik — bu so‘zlarning gapdagi boshqa birliklarga bo‘lgan munosabatini
ifodalovchi grammatik kategoriya. U asosan otlar, olmoshlar va ularning turdosh
so‘zlariga xosdir.
1.2. Kelishiklarning ahamiyati
Gap tuzilmasida otlarning roli va joylashuvini belgilaydi
So‘zlar orasidagi sintaktik bog‘liqlikni ko‘rsatadi
Tarjimada ma’no noaniqligini bartaraf etadi
2. Rus tilidagi kelishiklar
Rus tilida 6 ta asosiy kelishik mavjud:
1. Именительный (nominativ) – Кто? Что? → подлежащее
2. Родительный (genitiv) – Кого? Чего? → принадлежность, отрицание
3. Дательный (dativ) – Кому? Чему? → адресат действия
4. Винительный (akkusativ) – Кого? Что? → прямое дополнение
5. Творительный (instrumental) – Кем? Чем? → орудие действия
6. Предложный (prepositional) – О ком? О чём? → местоположение,
тема разговора
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
57
Har bir kelishik maxsus morfologik qo‘shimchalar bilan ifodalanadi va
ko‘pincha predloglar (предлоги) bilan birga qo‘llanadi: в, на, о, с, и т.д.
3. O‘zbek tilidagi kelishiklar
O‘zbek tilida 6 ta asosiy kelishik mavjud:
1. Bosh kelishik – so‘zning lug‘aviy shakli, otning nomini bildiradi
2. Qaratqich kelishigi – -ning → egaga yoki egalikka tegishli
3. Tushum kelishigi – -ni → to‘g‘ridan-to‘g‘ri ob’yekt
4. Jo‘nalish kelishigi – -ga → yo‘nalish yoki manzil
5. O‘rin-payt kelishigi – -da → joy yoki vaqt ifodasi
6.
Chiqlik
kelishigi
– -dan → harakat yo‘nalishi, sabab
O‘zbek tilidagi kelishiklar, asosan, suffiks (qo‘shimcha) yordamida ifodalanadi.
Predloglar o‘rniga postpozitsiyalar ishlatilmaydi — bu rus tilidan farqli jihat.
4. Grammatik va sintaktik farqlar
5. Tarjimadagi qiyinchiliklar
Predlogli ifodalar:
Rus tilida "в школу", "на работу" singari ifodalarni o‘zbekchada
"maktabga", "ishga" tarzida tarjima qilinadi. Bu yerda predlog + kelishik →
o‘zbek tilidagi birgina qo‘shimchaga tenglashtiriladi.
Ma’no tafovutlari:
"С книгой" (tvoritelniy) = "kitob bilan", lekin bu har doim ham faqat
vositani anglatmaydi, balki birga harakat ham bo‘lishi mumkin.
O‘rin-payt tafovutlari:
Ruscha "в 2022 году" – o‘zbekchada "2022-yilda" — o‘zbek tilida bu
tushuncha bir qo‘shimcha bilan beriladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
58
Rus va o‘zbek tillaridagi kelishik tizimining taqqoslamali tahlili
Comparative Analysis of the Case System in Russian and Uzbek Languages
Natija va muhokama
Oʻzbek va rus tillaridagi kelishiklar tizimi har ikkala tilning grammatik
qurilishi va sintaktik tuzilmalari uchun muhim ahamiyatga ega. Tahlillar shuni
koʻrsatdiki, oʻzbek tilida oltita asosiy kelishik mavjud boʻlib, ular soʻzlar
orasidagi munosabatlarni koʻrsatish uchun xizmat qiladi: egalik (nominativ),
qoʻshma (genitiv), tushum (akkuzativ), chiqish (ablativ), oʻrin-payt (lokativ) va
yoʻnalish (dativ). Rus tilida esa oltita asosiy kelishik mavjud: именительный,
родительный, дательный, винительный, творительный и предложный
падежи. Ularning har biri alohida morfologik koʻrsatkichlar orqali ifodalanadi.
Tadqiqot davomida ushbu ikki til kelishiklar tizimining farqli va oʻxshash
jihatlari aniqlandi. Eng asosiy farq – oʻzbek tilida soʻzlar ergashuvchi soʻz orqali
bogʻlansa, rus tilida esa soʻzning oʻzidagi morfologik oʻzgarishlar orqali kelishik
ma’nosi beriladi. Masalan, oʻzbek tilida “maktabga borganman” jumlasida "ga"
qo‘shimchasi orqali yo‘nalish ifodalansa, rus tilida bu “Я пошёл в школу”
shaklida ifodalanib, “в школу” birikmasida “школа” soʻzi винительный падеж
shakliga o‘zgaradi.
Bundan tashqari, oʻzbek tilida kelishik qoʻshimchalari aniq va barqaror
qoʻllanilsa, rus tilida esa har bir otning jinsiga, koʻplik-yakkalikka, ohangga
bogʻliq holda turlicha tuslanishi kuzatiladi. Bu esa rus tilida kelishiklarning
morfologik jihatdan murakkaroq tuzilganini koʻrsatadi.
Muhokama jarayonida til oʻrgatuvchilari uchun quyidagi xulosalar muhim
ahamiyat kasb etadi:
1. Oʻxshashliklar: Har ikkala til ham sintaktik munosabatlarni ifodalashda
kelishiklardan foydalanadi. Masalan, egalik, yoʻnalish, tushum kabi kelishiklar
har ikki tilda mavjud.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
59
2. Farqlar: Oʻzbek tilida otlar ko‘proq postpozitsiyalar orqali bog‘lansa, rus
tilida morfologik turlanish asosiy vosita hisoblanadi. Shuningdek, rus tilidagi
kelishiklar nafaqat grammatik, balki uslubiy va semantik yuklamalarga ham ega
boʻlishi mumkin.
3. Til oʻrgatuvchilar uchun tavsiyalar: Har ikki tilning kelishik tizimini
oʻrganishda kontrastiv yondashuv juda foydali. Oʻzbek tilini ona tili sifatida
bilganlar uchun rus tilidagi kelishiklarni oʻzlashtirishda aynan farqli jihatlar, yaʼni
morfologik oʻzgarishlar va jinslarga moslashuvni tushuntirish kerak.
4. Amaliy qo‘llanma: Kelishiklar tizimining farqlari tarjimada ham muhim
rol o‘ynaydi. Tillararo tarjimada otlarning to‘g‘ri tuslanishi va kelishiklarning
mos keladigan shaklini tanlash juda muhimdir.
Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqib aytish mumkinki, rus va oʻzbek
tillaridagi kelishiklar har ikki tilning grammatik tizimida muhim oʻrin tutadi va
ularni solishtirish orqali nafaqat lingvistik nazariyani, balki amaliy til oʻrganish
jarayonini ham samarali qilish mumkin. Keltirilgan farqlar va oʻxshashliklar
kelajakda tilshunoslikda kontrastiv tadqiqotlar olib borishda, tarjima amaliyoti va
til oʻrgatishda katta yordam berishi mumkin.
Xulosa
Rus va o‘zbek tillaridagi kelishik tizimlari o‘xshash son jihatdan, biroq
strukturaviy jihatdan keskin farq qiladi. Rus tili predloglarga va jins/kasr
belgilariga tayanar ekan, o‘zbek tili esa qat’iy morfologik qo‘shimchalarga
asoslanadi. Tarjima jarayonida bu farqlarni inobatga olish zarur, chunki noto‘g‘ri
kelishik mosligi semantik noaniqliklarga olib kelishi mumkin.
Kelgusida kontrastiv tilshunoslik doirasida bu tizimlarni kompyuter
lingvistikasi va avtomatik tarjima vositalari kontekstida o‘rganish istiqbollari
mavjud.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
60
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Баранов А. А. Грамматика современного русского языка. — М.:
Просвещение, 2013.
2. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. — М.:
КомКнига, 2007.
3. Tokhtaboyev M. O‘zbek tilining grammatikasi, 2-qism. — Toshkent: Fan,
1996.
4. Radjabov A. O‘zbek tilshunosligiga kirish. — Toshkent: O‘zbekiston,
2001.
5. Comrie B. The World's Major Languages. — Routledge, 2018.
6. Isaev X. Qiyosiy tilshunoslik asoslari. — Toshkent: TDPU, 2015.
7. Vinogradov V. V. Russkiy yazyk. Grammatika. — M.: Nauka, 1986.
