Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
30
OʻYINLAR ORQALI BOLALARGA TAʼLIM-TARBIYA BERISH
MASALASI
Jakbarova Oyazimxon Mutalipovna
Qo`qon universiteti Andijon filiali "Pedagogika, psixologiya va
filologiya" kafedrasi o`qituvchisi.
Annotatsiya: Mazkur tezisda bolalar tarbiyasida o‘yinlarning tutgan o‘rni,
taʼlimiy va tarbiyaviy jarayonlarda ularning samaradorligi tahlil qilinadi.
O‘yinlar yordamida bolalarning tafakkuri, nutqi, ijtimoiy ko‘nikmalari va axloqiy
qarashlarini
shakllantirish
imkoniyatlari
yoritiladi.
Tadqiqotda o‘yin
faoliyatining pedagogik ahamiyati, metodik jihatlari va amaliy misollar asosida
tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar: o‘yinlar, taʼlim-tarbiya, maktabgacha yosh, interfaol
metodlar, ijtimoiy ko‘nikmalar, axloqiy tarbiya.
KIRISH
Bolalar uchun o‘yin nafaqat ko‘ngilochar faoliyat, balki taʼlim-tarbiya
vositasi hamdir. Ular orqali bola atrof-muhitni o‘rganadi, o‘zini anglaydi va
ijtimoiy rollarni egallaydi. Maktabgacha yosh davrida bola uchun o‘yin – bu
asosiy faoliyat turi bo‘lib, uning har tomonlama rivojlanishida muhim rol
o‘ynaydi. Shu sababli, o‘yinlardan samarali foydalanish – pedagogning asosiy
vazifalaridan biridir.
Oʻyinlar orqali bolalarga taʼlim-tarbiya berish nafaqat samarali, balki
bolalarning oʻsishi va rivojlanishi uchun tabiiy va qiziqarli usuldir. Oʻyin
bolaning asosiy faoliyati boʻlib, u orqali ular dunyoni kashf etadi, yangi bilim va
koʻnikmalarni egallaydi, shuningdek, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar bilan
tanishadi. Quyida ushbu mavzu boʻyicha batafsil maʼlumot, afzalliklar,
qoʻllaniladigan usullar, eʼtibor berilishi kerak boʻlgan jihatlar va amaliy
maslahatlar keltiriladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
31
Oʻyinlarning taʼlim-tarbiyadagi oʻrni
Oʻyin bolalar uchun oʻquv jarayonini qiziqarli va samarali qiladi, chunki u
ularning tabiiy qiziqish va faolligiga asoslanadi. Oʻyinlar quyidagi yoʻnalishlarda
taʼlim va tarbiyaga hissa qoʻshadi:
- Kognitiv rivojlanish: Oʻyinlar bolalarning mantiqiy fikrlash,
muammolarni hal qilish, xotira va diqqatni jamlash qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Masalan, boshqotirmalar, matematik oʻyinlar yoki hikoyali oʻyinlar aqliy
faoliyatni ragʻbatlantiradi.
- Ijtimoiy koʻnikmalar: Guruhli oʻyinlar bolalarga hamkorlik, oʻzaro
hurmat, navbat kutish va konfliktlarni hal qilishni oʻrgatadi.
- Emotsional rivojlanish: Oʻyinlar orqali bolalar oʻz his-tuygʻularini ifoda
etishni, stressni boshqarishni va oʻziga ishonchni oshirishni oʻrganadi.
- Axloqiy tarbiya: Oʻyinlar adolat, halollik, masʼuliyat va empatiya kabi
qadriyatlarning shakllanishiga yordam beradi.
- Jismoniy rivojlanish: Harakatli oʻyinlar bolalarning motorik
koʻnikmalarini, muvozanat va jismoniy chidamliligini oshiradi.
Taʼlim-tarbiyada qoʻllaniladigan oʻyin turlari
Oʻyinlarning turlari bolaning yoshi, qiziqishlari va taʼlim maqsadlariga
qarab tanlanadi. Quyida asosiy turlari va ularning xususiyatlari keltiriladi:
Didaktik oʻyinlar
- Maqsadi: Muayyan bilimlarni oʻrgatish (masalan, harflar, raqamlar,
ranglar, shakllar).
- Misollar:
- Harflarni tanish oʻyinlari (kartochkalar yordamida soʻzlarni yigʻish).
- Matematik oʻyinlar (raqamlarni qoʻshish yoki ayirishni oʻrgatuvchi
oʻyinlar).
- “Ranglarni top” yoki “Shakllarni moslashtir” kabi oʻyinlar.
- Afzalliklari: Bolalar oʻquv materialini oson va qiziqarli tarzda
oʻzlashtiradi.
Rolli oʻyinlar
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
32
- Maqsadi: Bolalarga turli ijtimoiy rollarni sinab koʻrish va hayotiy
vaziyatlarni oʻrganish imkonini beradi.
- Misollar:
- “Doktor”, “Oʻqituvchi” yoki “Doʻkonchi” oʻyinlari.
- Ertak qahramonlari sifatida oʻynash.
- Afzalliklari: Bolalarning tasavvurini rivojlantiradi, ijtimoiy koʻnikmalarni
oshiradi va empatiyani oʻrgatadi.
Jismoniy oʻyinlar
- Maqsadi: Jismoniy faollikni oshirish, motorik koʻnikmalarni rivojlantirish
va jamoaviy ruhni mustahkamlash.
- Misollar:
- Oʻzbek xalq oʻyinlari: “Quvgʻinmachoq”, “Koʻrshapalak”, “Alpomish”.
- Sport oʻyinlari: futbol, estafeta, sakrash oʻyinlari.
- Afzalliklari: Bolalarning sogʻligini mustahkamlaydi, energiyasini ijobiy
yoʻnaltiradi.
Ijodiy oʻyinlar
- Maqsadi: Bolalarning tasavvurini va ijodkorligini rivojlantirish.
- Misollar:
- Rasm chizish, loydan haykalchalar yasash.
- Hikoya yaratish yoki teatr koʻrsatuvlari tashkil qilish.
- Afzalliklari: Bolalarning oʻzini ifoda etish qobiliyatini oshiradi.
Oʻyinlar orqali taʼlim-tarbiya berishning afzalliklari
Oʻyinlarning taʼlim jarayonida oʻziga xos afzalliklari bor, ular bolalarning
oʻrganishini samaraliroq va qiziqarliroq qiladi:
Qiziqish uygʻotadi: Oʻyinlar bolalarni oʻqishga undaydi, chunki ular
jarayondan zavqlanadi. Masalan, raqamlarni oʻrganish uchun “Xazina qidirish”
oʻyinida raqamlarni topish bolani qiziqtiradi.
Stressni kamaytiradi: Anʼanaviy taʼlim usullarida (masalan, sinfdagi qattiq
tartib) bolalar bosimni his qilishi mumkin. Oʻyin esa oʻrganishni qulay va erkin
muhitda amalga oshiradi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
33
Individual yondashuv: Har bir bolaning qobiliyati va qiziqishiga mos
oʻyinlar tanlash mumkin. Masalan, faol bolalar uchun harakatli oʻyinlar, tinch
bolalar uchun boshqotirmalar mos keladi.
4. Tezkor natija: Oʻyinlar orqali bolalar bilimlarni tezroq oʻzlashtiradi,
chunki ular faol ishtirok etadi.
Hayotiy koʻnikmalar: Oʻyinlar bolalarga muammolarni hal qilish, jamoada
ishlash va masʼuliyatni oʻrgatadi, bu ularga keyingi hayotda yordam beradi.
Eʼtibor berilishi kerak boʻlgan jihatlar
Oʻyinlar orqali taʼlim-tarbiya berishda quyidagi omillarga eʼtibor qaratish
lozim:
Yoshga moslik:
- 3-5 yosh: Oddiy didaktik oʻyinlar, ranglar va shakllarni oʻrganish.
- 6-9 yosh: Guruhli oʻyinlar, mantiqiy boshqotirmalar.
- 10-12 yosh: Strategik va ijodiy oʻyinlar.
Muvozanat:
- Oʻyin va jiddiy oʻquv jarayoni oʻrtasida balans boʻlishi kerak. Oʻyinlar
taʼlimning asosiy usuliga aylansa, bolalar darslarga jiddiy yondashmasligi
mumkin.
Xavfsizlik:
- Jismoniy oʻyinlarda xavfsiz muhit (yumshoq zamin, oʻtkir narsalarsiz
joy).
- Raqamli oʻyinlarda kontent sifati va vaqt chegarasi (kuniga 1-2 soat).
Ota-ona va oʻqituvchi ishtiroki:
- Ota-onalar yoki oʻqituvchilar oʻyin jarayonida faol ishtirok etsa, bolalar
koʻproq ragʻbatlanadi.
Madaniy moslik:
- Oʻyinlar bolaning madaniy muhiti va qadriyatlariga mos boʻlishi kerak.
Oʻzbek oilalarida milliy oʻyinlar va anʼanalarga eʼtibor berish muhim.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
34
XULOSA
Oʻyinlar orqali bolalarga taʼlim-tarbiya berish – bu bolalarning aqliy,
jismoniy, ijtimoiy va emotsional rivojlanishiga yordam beradigan eng samarali
usullardan biridir. Oʻyinlar bolalarni oʻqishga undaydi, ularning qiziqishini
uygʻotadi va hayotiy koʻnikmalarni oʻrgatadi. Oʻzbekistonda bu jarayonda milliy
anʼanalar va zamonaviy taʼlim usullarini uygʻunlashtirish orqali yanada yaxshi
natijalarga erishish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, o‘yinlar bolalarga taʼlim-tarbiya berishning samarali
vositasi hisoblanadi. Ular orqali nafaqat bilim berish, balki axloqiy, ijtimoiy,
estetik tarbiya ham beriladi.
Maktabgacha va boshlang‘ich taʼlimda didaktik o‘yinlardan keng
foydalanish uchun metodik qo‘llanmalar yaratilishi zarur.
Tarbiyachilar uchun o‘yin texnologiyalari bo‘yicha maxsus malaka
oshirish kurslari tashkil etilishi lozim.
Milliy qadriyatlarimiz asosida yangi taʼlimiy o‘yinlar yaratilishi, ularni
elektron formatga o‘tkazish ishlari qo‘llab-quvvatlanishi kerak.
Adabiyotlar.
1. “Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi” S.X.Jalilova,
S.M.Aripova Toshkent-2017
2. "Bolalar va o‘smirlar gigiyenasi” S.S.Esonturdiyeva, M.E.Qarshiboyeva
Toshkent -2002
3. www.mdo.uz 05.01.2022-yil 21:35
4. "Maktabgacha Pedagogika" F.R.Qodirova, Toshkent
5. Sherzodovich, A. S. (2020). The rоle оf оnline teaching and innоvative
methоds. Science and education, 1(3), 524-528.
6. Аслонов, Ш. Ш. (2020). КОМПЬЮТЕРНАЯ ЛИНГВИСТИКА И
ФИЛОЛОГИЯ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ. Гуманитарный трактат, (84), 17-
19.
