Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
21
BOLALARNI SPORTGA TANLASHNING ZAMONAVIY METODLARI
Jalolova Zarnigor Sulaymonovna-
oqituvchi, Jizzax davlat pedagogika universiteti
Abdullayeva Nodira Ma’rupovna -
Jizzax davlat pedagogika universiteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada bolalarni sportga tanlash jarayonining
zamonaviy metodlari, texnologik yondashuvlari va ularning afzalliklari tahlil
qilingan. An’anaviy jismoniy testlar bilan bir qatorda psixologik baholash,
antropometrik ko‘rsatkichlar, sun’iy intellekt, videoanaliz va VR/AR
texnologiyalar kabi yangi uslublarning seleksiya jarayonidagi o‘rni ko‘rib
chiqiladi. O‘zbekiston amaliy tajribasi asosida sport maktablari va seleksiya
markazlarida olib borilayotgan ishlar misol tariqasida keltirilib, yosh
sportchilarning iqtidorini erta aniqlash va to‘g‘ri yo‘naltirishning ahamiyati
yoritilgan. Maqola trenerlar, sport seleksiya mutaxassislari va ilmiy
tadqiqotchilar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: sport seleksiyasi, bolalarni sportga tanlash, zamonaviy tanlov
metodikasi, jismoniy testlar,antropometrik ko‘rsatkichlar, psixologik baholash,
sun’iy intellekt sportda, sportda innovatsiya, o‘zbekistonda sport seleksiyasi, yosh
sportchilar, talent identifikatsiyasi, vr va ar sport texnologiyalari, sport
maktablari seleksiyasi, sport salohiyatini baholash.
Sport inson salomatligini mustahkamlash, irodaviy sifatlarni rivojlantirish va
sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning eng samarali vositasidir. Ayniqsa,
bolalar yoshida sportga bo‘lgan to‘g‘ri yondashuv ularning kelgusidagi
muvaffaqiyatlari uchun asos yaratadi. Bolalarni sportga tanlash jarayoni yillar
davomida rivojlanib, hozirda zamonaviy metodlar bilan boyitilmoqda.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
22
Zamonaviy metodlarning asosiy turlari
Bolalarning sport salohiyati ko‘pincha ularning jismoniy xususiyatlariga
bog‘liq bo‘ladi. Maxsus testlar orqali tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik, reaksiya
va muvozanat baholanadi.
Antropometrik va biologik ko‘rsatkichlar
Bo‘y, tana og`irligi, tana hayotiy indeksi, qo‘l-oyoq anatomik tuzilishi, yurak
urish chastotasi kabi ko‘rsatkichlar aniqlanadi.
Psixologik testlar
Bolalarni sportga tanlashda
psixologik barqarorlik
va
shaxsiy sifatlar
ham
jismoniy imkoniyatlar qatori muhim o‘rin tutadi. Har bir sport turi o‘ziga xos
ruhiy tayyorgarlik, muvozanat va motivatsiyani talab qiladi. Shu sababli, tanlov
jarayonida
psixologik testlar
orqali bolalarning sportga yaroqliligi ruhiy nuqtayi
nazardan baholanadi.
Psixologik testlarning asosiy yo‘nalishlari:
Motivatsiya darajasi:
Sport bilan shug‘ullanishga bo‘lgan ichki istak va intilish
darajasi, "Nima uchun sportga qiziqasiz?" degan savolga asoslangan suhbatlar va
so‘rovnomalar.
Stressga chidamlilik:
Musobaqa holatlarida yoki yutqazish paytida qanday
reaksiya bildirishi, "Test Stroopa", "Lüscher testi" kabi maxsus sinovlar orqali
baholanadi.
Liderlik va jamoada ishlash qobiliyati:
Komanda sport turlari uchun ayniqsa
muhim. Jamoaviylikni tushunishi, boshqalarga yo‘l qo‘yishi yoki etakchilik qilish
qobiliyati.
Emotsional barqarorlik:
Asabiylik darajasi, muammolarga munosabati,
muvozanatliligi.
Kognitiv qobiliyatlar:
Diqqat, fikrlash tezligi, qaror qabul qilish qobiliyati —
ayniqsa tennis, shaxmat, jangovar sport turlari uchun zarur.
2023-yilda Toshkentdagi bir nechta sport maktablarida sinov tariqasida quyidagi
psixologik testlar joriy etilgan:
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
23
"Kichik sportchi testlari"
– bola 5-10 daqiqa davomida berilgan topshiriqlar
orqali sportga munosabatini ifodalaydi.
Ranglar testlari (Lüscher)
– bolaning psixik holati rang tanlash orqali
aniqlanadi.
"Stressga bardoshlilik sinovi"
– vaqt bosimi ostida harakat qilish testlari orqali
o‘lchanadi.
Natijalarga ko‘ra:
•
65% bola yuqori motivatsiyaga ega deb topildi,
•
30% bola jamoaviy sportlarga ko‘proq moyilligi bilan ajralib turdi,
•
12% bola individual sportlar uchun ruhiy tayyorgarlikda sustlik kuzatildi.
Psixologik testlar sport seleksiyasining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bu
testlar yordamida nafaqat bolaning hozirgi holati, balki
kelajakda
muvaffaqiyatga erishish salohiyati
haqida ham ma’lumot olish mumkin. To‘g‘ri
psixologik yondashuv sportchining ruhiy sog‘lomligi va barqaror rivojlanishiga
xizmat qiladi.
Bolaning irodasi, stressga bardoshliligi, motivatsiyasi va jamoaviy ishlashga
moyilligi baholanadi.
Sun’iy intellekt va raqamli tahlil
Test natijalari va ko‘rsatkichlar AI algoritmlari orqali umumlashtirilib, sport
yo‘nalishlari tavsiya qilinadi.
Videotahlil va harakat tahlili
Bolaning harakati videoga olinib, tahlil qilinadi. Koordinatsiya, reaksiya va
texnikalar aniqlanadi.
Virtual simulyatorlar (VR/AR)
Bolalar sport muhitini virtual tarzda his qilishi orqali ularning qiziqishi va
potensiali baholanadi.
1-jadval
Sport turlariga tanlash mezonlari
Sport turi
Asosiy tanlov ko‘rsatkichlari
Yosh oralig‘i
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
24
Futbol
Tezlik,
chidamlilik,
reaksiya,
jamoaviylik
8–10 yosh
Gimnastika
Egiluvchanlik,
muvozanat,
koordinatsiya
5–8 yosh
Boks
Reaksiya, psixologik barqarorlik,
kuch
9–12 yosh
Yengil atletika
Tezlik,
sakrash
kuchi,
yurish/yugurish texnikasi
10–14 yosh
Suzish
Nafas
nazorati,
chidamlilik,
muvozanat
7–11 yosh
Stol tennisi
Reaksiya, tezkor fikrlash, harakat
aniqligi
6–10 yosh
O‘zbekistondagi amaliy tajribalar
Umid nihollari tanlovi (2022–2023)
Maktab o‘quvchilari jismoniy testlar asosida saralab olindi: 30 m yugurish,
to‘p uloqtirish, sakrash va cho‘zilish testlari.
Seleksiya laboratoriyasi' pilot loyihasi (Toshkent, 2023)
AI va avtomatlashtirilgan dasturlar yordamida sportga yo‘naltirish amalga
oshirildi.
Jizzax sport internati (2024)
SportPotensial.uz platformasi orqali testlar asosida sport yo‘nalishlari tavsiya
etildi.
Bolalarni sportga tanlash jarayoni har bir sport turi uchun maxsus mezonlar
va ko‘rsatkichlarni talab etadi. Har bir sport turi o‘ziga xos jismoniy va psixologik
xususiyatlarni, shuningdek, maxsus tanlov ko‘rsatkichlarini talab qiladi. Masalan,
futbol va yengil atletika uchun tezlik va chidamlilik, gimnastika uchun esa
egiluvchanlik va koordinatsiya muhim ahamiyatga ega.
Antropometrik, biologik va psixologik ko‘rsatkichlar asosida tanlash
bolalarning sportga qobiliyatini aniq baholash imkonini beradi. Shu bilan birga,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
25
psixologik holat, stressga chidamlilik, va motivatsiya darajasi ham sportchi
sifatida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim omil hisoblanadi.
Sport turlariga tanlash jarayonida yosh oralig‘i, jismoniy va ruhiy
qobiliyatlar, sportning talablariga mos keladigan xususiyatlar asosiy e'tiborga
olinadi. Shuning uchun, sport maktablari va seleksiya markazlari bolalarning
yuqori iqtidorini erta aniqlash, ularning sportga bo‘lgan munosabatini to‘g‘ri
yo‘naltirishda alohida ahamiyatga ega.
Yosh sportchilarni tanlashda zamonaviy texnologiyalar va psixologik testlar
kabi yondashuvlar, sportchilarning salohiyatini to‘liq ochib berishda muhim
vositalar sifatida qaralmoqda. Har bir bolaga uning qobiliyatiga mos keladigan
sport turi tanlanishi kerak, bu esa o‘z navbatida sportchilarning muvaffaqiyatli va
barqaror rivojlanishiga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Абдуллаев А.Х. (2021). Ёш спортчиларни танлаш ва саралаш методикаси.
Тошкент.
2. Юсупов Ш.Ҳ., Раҳимов Ж.Р. (2020). Жисмоний тарбия ва спортда
инновацион технологиялар.
3. Bompa T., & Buzzichelli, C. (2019). Periodization. Human Kinetics.
4. Malina R. M., & Bouchard, C. (2004). Growth, Maturation, and Physical
Activity.
5. Bailey R. et al. (2010). Talent identification in sport. Sports Coach UK.
6. O‘zbekiston Sport vazirligi (2023). Seleksiya yo‘riqnomasi.
7. International Olympic Committee (2022). Youth Athlete Development
Guidelines.
