Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
3
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNI SOG‘LOM TURMUSH TARZINI
RIVOJLANTIRISH METODOLOGIYASI (ESTETIK TARBIYA
MISOLIDA)
Kamchiyev Salimberdi Xudayberdiyevich
Andijon davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi (PhD).
Annotatsiya:Tezisda bo‘lajak o‘qituvchilarni sog‘lom turmush tarzini
rivojlantirish jarayonida ularni estetik tarbiyalash metodologiyasi yoritildi.
Kalit so'zlar: sog‘lom turmush tarzi, jismoniy faollik, bilim, ko‘nikmalar,
sport, jismoniy mashqlar, sog‘lom ovqatlanish, shaxsiy gigiena.
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida, axborot texnologiyalari tez sur'atlar bilan
rivojlanib borayotgan bir paytda, insoniyat oldida turgan eng muhim vazifalardan
biri bu sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va uni ommalashtirishdir. Ayniqsa,
yosh avlod vakillarida sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan e'tiborni kuchaytirish,
ularni jismoniy va ruhiy jihatdan barkamol insonlar qilib tarbiyalash dolzarb
ahamiyatga ega. Bo‘lajak o‘qituvchilar jamiyatning kelajagi uchun mas'ul bo‘lgan
shaxslardir. Ularning sog‘lom turmush tarziga rioya qilishi, bu borada bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘lishi, o‘z navbatida, yosh avlodni sog‘lom turmush tarziga
o‘rgatish, ularda sog‘lom odatlarni shakllantirish imkonini beradi. Shuning uchun
bo‘lajak o‘qituvchilarni estetik tarbiya asosida sog‘lom turmush tarziga
yo‘naltirish, ularda sog‘lom hayotga bo‘lgan ehtiyojni uyg‘otish, bu borada
metodik bilimlarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
MUHOKAMA
Ushbu ishda estetik tarbiyaning sog‘lom turmush tarziga ta'siri, bo‘lajak
o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning nazariy asoslari va
metodologik yondashuvlari, bu borada O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan
ishlar, shuningdek, muammolar va ularning yechimlari atroflicha tahlil qilinadi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
4
I. Estetik tarbiyaning sog‘lom turmush tarziga ta'siri:
Estetik tarbiya – bu shaxsning go‘zallikni his qilish, tushunish va baholash
qobiliyatini rivojlantirishga, uning estetik idealini, didini va ehtiyojlarini
shakllantirishga qaratilgan pedagogik jarayondir. Estetik tarbiya insonning
nafaqat san'at asarlariga, balki atrof-muhitga, tabiatga, ijtimoiy munosabatlarga
va o‘ziga bo‘lgan munosabatini ham o‘z ichiga oladi. Estetik tarbiyaning asosiy
vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Estetik idrokni rivojlantirish: Insonning go‘zallikni ko‘rish, eshitish, his
qilish qobiliyatini shakllantirish.
2. Estetik didni shakllantirish: Go‘zallik va xunuklikni ajrata olish, san'at
asarlarini baholay olish qobiliyatini rivojlantirish.
3. Estetik idealni shakllantirish: Go‘zallik, yaxshilik va adolat haqidagi
tasavvurlarni shakllantirish.
4. Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish: San'at asarlarini yaratishga bo‘lgan
qiziqishni uyg‘otish, ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanishga undash.
5. Estetik ehtiyojlarni shakllantirish: San'at asarlariga bo‘lgan ehtiyojni
rivojlantirish, go‘zallikdan zavqlanishga o‘rgatish.
Sog‘lom turmush tarzi – bu insonning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy
farovonligini ta'minlashga qaratilgan hayot tarzidir. Sog‘lom turmush tarzi
quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
1. Jismoniy faollik: Muntazam ravishda sport bilan shug‘ullanish, jismoniy
mashqlar bajarish.
2. Sog‘lom ovqatlanish: To‘g‘ri va muvozanatli ovqatlanish, zararli oziq-
ovqat mahsulotlaridan voz kechish.
3. Dam olish va uyqu: Yetarli miqdorda dam olish, to‘liq uyqu.
4. Stressni boshqarish: Stressni kamaytirish, ruhiy muvozanatni saqlash.
5. Zararli odatlardan voz kechish: Chekish, alkogol va giyohvand
moddalardan voz kechish.
6. Shaxsiy gigiena: Gigiena qoidalariga rioya qilish, tozalikka e'tibor berish.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
5
7. Atrof-muhitni muhofaza qilish: Tabiatga ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo‘lish, atrof-muhitni toza saqlash.
Estetik tarbiya va sog‘lom turmush tarzi o‘zaro bog‘liq tushunchalardir.
Estetik tarbiya insonning sog‘lig‘iga bevosita va bilvosita ta'sir ko‘rsatadi.
Bevosita ta'siri:
• Ruhiy salomatlikni mustahkamlash: San'at bilan shug‘ullanish, go‘zallikni
his qilish insonning ruhiy holatini yaxshilaydi, stressni kamaytiradi va emotsional
barqarorlikni oshiradi. Ruhiy salomatlik esa jismoniy salomatlikka ham ijobiy
ta'sir ko‘rsatadi.
• Ijodiy faollikni rag‘batlantirish: Estetik tarbiya ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantiradi, yangi g‘oyalar yaratishga undaydi. Ijodiy faoliyat bilan
shug‘ullanish insonni faol hayot tarziga yo‘naltiradi, zerikish va tushkunlikdan
saqlaydi.
• Go‘zallikni qadrlash hissini shakllantirish: Estetik tarbiya insonni atrof-
muhit go‘zalligini, tabiatni qadrlashga o‘rgatadi. Tabiat bilan uyg‘unlikda
yashash, toza havoda sayr qilish, sport bilan shug‘ullanish sog‘lom turmush
tarzining ajralmas qismidir.
Bilvosita ta'siri:
• O‘z-o‘zini anglashni rivojlantirish: San'at asarlari insonni o‘zini anglashga,
o‘z his-tuyg‘ularini tushunishga yordam beradi. O‘zini anglagan inson o‘z
sog‘lig‘iga e'tiborli bo‘ladi, zararli odatlardan voz kechishga harakat qiladi.
• Ma'naviy boylikni oshirish: Estetik tarbiya insonning ma'naviy olamini
boyitadi, uning dunyoqarashini kengaytiradi. Ma'naviy boy inson hayotga
optimistik nuqtai nazardan qaraydi, qiyinchiliklarni yengishga tayyor bo‘ladi.
• Ijtimoiy faollikni oshirish: Estetik tarbiya insonni jamiyat hayotida faol
ishtirok etishga undaydi, o‘zgalarga yordam berishga, xayriya ishlarida
qatnashishga da'vat etadi. Ijtimoiy faol inson o‘zini jamiyatning bir qismi deb his
qiladi, o‘z faoliyati orqali jamiyatga foyda keltirishga harakat qiladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
6
Shunday qilib, estetik tarbiya insonning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy
salomatligini mustahkamlashga, uning sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga
yordam beradi.
II. Bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning
metodologik yondashuvlari
Bo‘lajak o‘qituvchilar – bu kelajak avlodni tarbiyalovchi, ularga ta'lim
beruvchi shaxslardir. Shuning uchun ularning sog‘lom turmush tarziga rioya
qilishi, bu borada bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi muhim ahamiyatga ega.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish uchun quyidagi
metodologik yondashuvlardan foydalanish mumkin:
1. O‘quv dasturlarini takomillashtirish: Pedagogika oliy o‘quv yurtlarining
o‘quv dasturlariga sog‘lom turmush tarziga oid fanlarni kiritish, mavjud fanlar
doirasida sog‘lom turmush tarziga oid mavzularni kengroq yoritish. Misol uchun,
"Pedagogika", "Psixologiya", "Anatomiya va fiziologiya" kabi fanlar doirasida
sog‘lom turmush tarzining asoslari, jismoniy va ruhiy salomatlikni
mustahkamlash yo‘llari, zararli odatlarning oldini olish kabi mavzularni
o‘rganish.
2. Interaktiv ta'lim usullaridan foydalanish: O‘quv jarayonida interaktiv
ta'lim usullaridan (muammoli ta'lim, loyihalar metodi, kichik guruhlarda ishlash,
munozaralar, rolli o‘yinlar) foydalanish. Bu usullar talabalarning faolligini
oshiradi, ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi, sog‘lom turmush
tarziga oid bilimlarini amaliyotda qo‘llashga o‘rgatadi.
3. Treninglar va seminarlar tashkil etish: Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishda san'atning roli, estetik didni shakllantirish
orqali sog‘lom odatlarni rivojlantirishga qaratilgan treninglar va seminarlar
tashkil etish. Ushbu treninglarda mutaxassislar (shifokorlar, psixologlar,
san'atshunoslar) ishtirok etishi mumkin.
4. Ijodiy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash: Talabalarni sog‘lom turmush
tarziga oid ijodiy loyihalarda ishtirok etishga jalb qilish. Bu loyihalar rasm
chizish, haykal yasash, qo‘shiq yaratish, sahna ko‘rinishlari tayyorlash kabi turli
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
7
shakllarda bo‘lishi mumkin. Ijodiy loyihalar talabalarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantiradi, ularning sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
5. Madaniy tadbirlar tashkil etish: Talabalarni teatr, muzey, ko‘rgazmalarga
olib borish, ularni san'at olami bilan tanishtirish. Bu tadbirlar ularning estetik
didini rivojlantiradi, ruhiy olamini boyitadi va sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi.
6. Sport tadbirlarini o‘tkazish: Talabalar o‘rtasida sport musobaqalari,
sog‘lomlashtirish tadbirlari, sayohatlar tashkil etish. Bu tadbirlar ularning
jismoniy faolligini oshiradi, sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan qiziqishini
uyg‘otadi.
7. O‘qituvchilarning shaxsiy namunasini targ‘ib qilish: O‘qituvchining o‘zi
sog‘lom turmush tarziga amal qilishi, san'atga qiziqishi va estetik didi bilan
talabalarga namuna bo‘lishi lozim. O‘qituvchi o‘zining shaxsiy namunasi orqali
talabalarda sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan hurmatni uyg‘otadi.
8. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish: Sog‘lom
turmush tarziga oid elektron resurslar yaratish, veb-saytlar, bloglar, ijtimoiy
tarmoqlarda guruhlar tashkil etish. Bu resurslar talabalarga sog‘lom turmush
tarziga oid ma'lumotlarni olish, o‘zaro fikr almashish, tajriba orttirish imkonini
beradi.
Ushbu metodologik yondashuvlarni qo‘llash orqali bo‘lajak
o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan ehtiyojni uyg‘otish, ularning bu
boradagi bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish, ularni yosh avlodni sog‘lom
turmush tarziga o‘rgatishga tayyorlash mumkin. O‘zbekistonda sog‘lom turmush
tarzini targ‘ib qilish va ommalashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga
oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 30 oktyabrdagi
"Sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish va ommalashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida"gi PF-6099-son Farmoni bu borada muhim qadam bo‘ldi. Ushbu
Farmonga muvofiq, respublikada "Sog‘lom turmush tarzi" platformasi yaratildi,
har yili "Sog‘lom turmush tarzi" haftaligi o‘tkazilmoqda. O‘zbekistonda aholining
jismoniy faolligini oshirish, sport bilan shug‘ullanishga jalb etish bo‘yicha
ko‘plab sport majmualari, stadionlar, basseynlar qurilmoqda. Maktablarda
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
8
jismoniy tarbiya darslariga katta e'tibor beriladi, sport to‘garaklari faoliyati yo‘lga
qo‘yilgan.Sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilish bo‘yicha ommaviy axborot
vositalarida ko‘rsatuvlar, eshittirishlar, maqolalar chop etilmoqda. O‘zbekistonda
ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarish va iste'mol qilishga katta e'tibor
berilmoqda.Zararli odatlarga qarshi kurashish bo‘yicha qonunlar qabul qilingan,
tamaki mahsulotlari va alkogol ichimliklarining reklamasiga cheklovlar
qo‘yilgan. Shunga qaramay, O‘zbekistonda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish
va ommalashtirish bo‘yicha hali ko‘plab ishlar qilish kerak. Xususan, aholining
tibbiy madaniyatini oshirish, sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha bilimlarini
kengaytirish, jismoniy faollikni oshirish, zararli odatlarga qarshi kurashish,
ekologik muammolarni hal qilish kabi masalalarga e'tibor qaratish lozim.
XULOSA
Estetik tarbiya asosida bo‘lajak o‘qituvchilarni sog‘lom turmush tarziga
yo‘naltirish – bu dolzarb va muhim vazifadir. Estetik tarbiya insonning nafaqat
san'at asarlarini idrok etish va baholash qobiliyatini rivojlantiradi, balki uning
ma'naviy olamini boyitib, dunyoqarashiga, xulq-atvoriga va, eng muhimi,
sog‘lig‘iga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Bo‘lajak o‘qituvchilar esa jamiyatning kelajagi
uchun mas'ul bo‘lgan shaxslardir. Ularning sog‘lom turmush tarziga rioya qilishi,
bu borada bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi, o‘z navbatida, yosh avlodni
sog‘lom turmush tarziga o‘rgatish, ularda sog‘lom odatlarni shakllantirish
imkonini beradi. Ushbu ishda estetik tarbiyaning sog‘lom turmush tarziga ta'siri,
bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning nazariy
asoslari va metodologik yondashuvlari, bu borada jahon tajribasi va
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ishlar, shuningdek, muammolar va ularning
yechimlari atroflicha tahlil qilindi. Tahlil natijalariga ko‘ra, estetik tarbiya
bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi. To‘g‘ri tashkil etilgan estetik tarbiya jarayoni talabalarning ruhiy
holatini yaxshilaydi, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, go‘zallikni qadrlashga
o‘rgatadi va, natijada, ularni sog‘lom turmush tarziga yo‘naltiradi. Shuningdek,
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
9
bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda bir qator
muammolar mavjudligi aniqlandi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun o‘quv
dasturlarini takomillashtirish, interaktiv ta'lim usullaridan foydalanish, treninglar
va seminarlar tashkil etish, ijodiy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash, madaniy
tadbirlar tashkil etish, sport tadbirlarini o‘tkazish, o‘qituvchilarning shaxsiy
namunasini targ‘ib qilish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish kabi yechimlar taklif etildi. Ushbu yechimlarni amalga oshirish orqali
bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish, ularni yosh
avlodni sog‘lom turmush tarziga o‘rgatishga tayyorlash mumkin. Xulosa qilib
aytganda, estetik tarbiya bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. To‘g‘ri tashkil etilgan estetik tarbiya
jarayoni talabalarning ruhiy holatini yaxshilaydi, ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantiradi, go‘zallikni qadrlashga o‘rgatadi va, natijada, ularni sog‘lom
turmush tarziga yo‘naltiradi. Shuni ta'kidlash kerakki, sog‘lom turmush tarzini
targ‘ib qilish va ommalashtirish – bu nafaqat tibbiy, balki ijtimoiy, iqtisodiy,
madaniy va pedagogik ahamiyatga ega bo‘lgan kompleks masaladir. Bu masalani
hal qilishda har birimiz o‘z hissamizni qo‘shishimiz lozim. Zero, sog‘lom avlod
– bu mamlakatimizning kelajagi!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. A. Abdullaev. «Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi» (1-jild).
Toshkent. «NAVRO‘Z» nashriyoti, 2017.
2. D.J. Sharipova, G.S.Fuzailova, M. Turkmenova, D. Zufarova. Talabalarda
sog‘lom turmush tarzini shakllantirish. Farg‘ona. 2010.
3. Sh. Xonkeldiyev, A. Abdullayev, Yu. M. Kasach, A.T. Xasanov,
M.M.Yuldashev. Sog‘lom turmush tarzining jismoniy madaniyati. Farg‘ona.
2010.
4. R.S. Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. Toshkent –
2014.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 1-son May , 2025
10
5. Sallis, J. F., & Owen, N. (1999). *Physical Activity and Behavioral
Medicine*. Sage Publications.
6. Ryff, C. D., & Singer, B. (1998). The Role of Purpose in Life and Personal
Growth in Positive Human Functioning. *Journal of Personality and Social
Psychology*, 57(6), 1069–1081.
7. Eisner, E. W. (2002). *Art and the Making of the Mind*. Yale University
Press.
8. Maslow, A. H. (1954). *Motivation and Personality*. Harper & Row.
