Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
123
SHAYXZODA ASARLARINING TARBIYAVIY AHAMIYATI
Ikramova Feruza Xayrullayevna
(Toshkent Davlat Transport Universiteti dotsenti)
feruza.ikromova71@gmail.com
Imomova Mohidil Furqat qizi
(Toshkent Davlat Transport Universiteti
YMAE-7r guruhi talabasi)
mohidilimomova05@gmail.com
Annotatsiya: Maqsud Shayxzoda “Inson umri cheklangan muhlatli daftar”,
demak, bu daftarni foydali, ezgu ishlar – “yozuvlar” bilan to‘ldirish lozim deydi.
Darhaqiqat, bu cheklangan, sargardonlikka to‘lgan umrni, ya’ni muhlatli
daftarini ezgulik satrlari bilan to‘ldirgan adibning har satri qatlarida olamcha
ma’no, hikmatlar mujassam. Maqolada shu xususda fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar, ayovsiz, yovuz, go‘r kabi
sovuq, tanbal qo‘llar, qo‘llar yurakning navkarlaridir.
Annotation: Maqsud says that Prince's "notebook with a limited period of
human life" means that this notebook should be filled with useful, noble deeds -
"records". Indeed, this limited, wandering life, that is, every line of the writer who
filled his timeless notebook with lines of goodness, has universal meaning and
wisdom. The article discusses this.
Keywords: very compassionate, lively hands, ruthless, evil, cold, lazy
"hands", hands are the navkars of the heart..
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
124
Tafakkur va fikrlashlarimiz milliy g‘oya asosida takomillashayotgan bir
davrda o‘z davri ijodkorlarining san’at hisoblangan badiiy asarlari tilini endilikda
tadqiq etish ishlari yangicha uslubda boshlandi. Maqsud Shayxzoda ijodiga
munosabat, asarlari mazmuni va mohiyatini tushunish har bir asarning o‘ziga xos
serjilo, purma’no, emotsionallikka boy jihatlari kabi qirralarini ochishga asosdir.
Ozarboyjon va O‘zbekistonning mohir so‘z san’atkori Maqsud Shayxzoda
merosini uning nazmiy va nasriy asarlarn kabi yetuk mutafakkirlar hayoti hamda
ijodi ularning ilmiy, tarixiy, falsafiy, diniy, axloqiy qarashlari, g‘oyalariga ilmiy
munosabati kabi masalalar o‘rganilishi nihoyatda zarur ekanligiga ishoratdir.
Ona tilini puxta o‘rganish g‘oyaviy-tarbiyaviy ishlar orasida eng asosiy
masalalardan hisoblanadi. O‘z navbatida milliy tilni chuqur o‘zlashtirish, uning
adabiy manbalari tilini maxsus tadqiq etish tilshunoslik fanining asosiy
vazifalaridan biridir.
Maqsud Shayxzodaning badiiy asarlarida hayotning turli jabhalariga
taalluqli bo‘lgan so‘z va atamalar ijodkor uslubiga xos o‘z badiiy ifodasini
topgan. Bu esa, albatta, so‘z san’atkorining dunyoqarashi binlan bog‘liq
kuzatuvchanlnk, turli sohalarga bo‘lgan qiziquvchanlik, ayniqsa, gumanistik
g‘oyalar bilan yo‘g‘rilgan ijtimoiy, tabiiy sohalarga nisbatan chuqur
mulohazakorligidan darak beradi.Shayxzoda o‘z asarlarini “O‘n besh yillik
daftari” yoki “Chorak asr devoni” deb nomlashi ham bejiz emasdir. Shoir
ta’kidlaganidek, “Inson umri cheklangan muhlatli daftar”, demak bu daftarni
foydali, ezgu ishlar – “yozuvlar” bilan to‘ldirish lozim deydi. Darhaqiqat, bu
cheklangan, sargardonlikka to‘lgan umrini, ya’ni muhlatli daftarini ezgulik
satrlari bilan to‘ldirgan adibning har satri qatlarida olamcha ma’no, hikmatlar
mujassam.
Uning ijodida alohida o‘rin egallagan “Qo‘llar» she’rida qo‘llarda insonning
borlig‘ini, uning ichki olamining muhrini ko‘radi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
125
Shayxzoda ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan “Jaloliddin Manguberdi”
(1944) tragediyasida ona yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo‘g‘ul
istilochilariga qarshi kurashgan so‘nggi Xorazm shohining jangovar jasoratini
tarixan aniq dalillar asosida haqqoniy tasvirlagan. Ulug‘ adib bilan bir safda
turgan adiblarimizdan Oybek bilan G‘afur G‘ulom ham o‘sha vaqtda asarga juda
yuqori baho berishib, uning o‘zbek kitobxonlari uchun naqadar qimmatli ekanini
ta’kidlagan: “Asar tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini, uning ichki
ma’nosini” ochib bergan, “Kompozitsiyasi pishiq, dramatik to‘qnashuvlarga boy
bir asar» deb ta’riflashgan.
Adabiyot olamida taniqli adabiyotshunos Naim Karimovning fikriga ko‘ra,
ikkinchi jahon urushi yillarida hukumat vakillari yozuvchilarni o‘tmishdagi
mashhur sarkardalar, qahramonlar haqida asar yozishga da’vat etishgan. Ular
bunday asarlar xalq va armiyani o‘tmishdagi jasur sarkardalardan, xalq
qahramonlaridan ibrat olishga da’vat etishi, ularni bu mashhur shaxslarning
vatanparvarlik fazilatlari ruhida tarbiyalashi mumkin degan qarashda bo‘lishgan.
Shunday ijodiy buyurtmani olgan Shayxzoda o‘zbek xalqining jasur
farzandlaridan biri Jaloliddin Manguberdi haqida sahna asari yozishga kirishgan.
Respublikaning o‘sha paytlardagi rahbari Usmon Yusupov shoirning asarini
tezroq yakunlashi uchun uni yurtimizning xushmanzara, bahavo maksanlaridan
biri Farg‘ona viloyatiga yuboradi. “Boshqa ishlar bilan xayolingni bo‘lma. Xalq
sendan Jaloliddin to‘g‘risidagi asarni intizorlik bilan kutmoqda. Vodilga borib,
uni tezroq tugallab qayt!” deya rahbar shoirni ruhlantiradi. Shunday qilib,
Maqsud Shayxzoda rafiqasi Sakinaxonim bilan Farg‘onaga borib, olti oy ichida
tarixiy dramani yozadi.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, bunday tarixiy-qahramonlik asarlari o‘sha
davr tuzumi, hukumat o‘ylagandek bo‘lib chiqmadi. Bu asarlar xalqda o‘zligini
anglash, millati bilan g‘ururlanish ruhini uyg‘ota boshladi. Shundan so‘ng garchi
buyurtma asosida yozdirilgan bo‘lsa-da, bunday asarlar mualliflari chetlashtirila
boshlandi. jumladan Maqsud Shayxzodani ham o‘tmishni ideallashtirishda
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
126
ayblab qamoqqa olishdi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng 1946 yilgacha
“Jaloliddin Manguberdi” dramasidan ayrim parchalar “Armug‘on” to‘plamida
bosilgan edi. Afsuski, millatimiz o‘zligi, tarixi, madaniyati toptalayotgan bir
davrda tabiiyki boshqa nodir asarlarimiz “taqdiriga bitilgani”dek, undan keyin 43
yil davomida asar tilga olinmadi va dunyo yuzini ko‘rmadi. Asar sahnadan
olingandan keyin ko‘p o‘tmay Shayxzoda qamaldi. Bu asarga o‘tmish
ideallashtirilgan degan siyosiy ayb qo‘yildi. Tarixdan ma’lumki, musodara
etilgan buyumlar ichida dramaning qo‘lyozmasi ham bor edi. Bunday qismat
barcha buyuk ijodkorlarimiz, ziyolilarimiz asarlariga ravo ko‘rilgan “siylov” edi.
Muallif oqlanib, qaytib kelganidan keyin muayyan tashkilotlar “yo‘qoldi” degan
bahonalar bilan qo‘lyozmani qaytarib bermadilar. Shayxzoda uni bir necha yil
qidirishga majbur bo‘ldi va nihoyat, teatrning sobiq suflyorlaridan uning bir
nusxasini topishga muvaffaq bo‘ldi. Lekin shunda ham asarning matni e’lon
qilinmay qolaverdi.
Xalqimizning juda topib aytgan naqli bor: Haqiqat egiladi, ammo sinmaydi.
Taqdir charxpalagi aylanib, kelajak avlod ajdodining kim bo‘lganini ko‘rsatgan,
tarixning qonli qo‘llarida shafqatsizlarcha toptalib, olmosdek o‘z egasiga qaytgan
bu asarning chop etilganini adib ko‘rmay olamdan ko‘z yumdi. “Jaloliddin
Manguberdi”ning to‘la matni birinchi marta Bokuda ozarbayjon tilida
Shayxzodaning ikki jildlik saylanmasida bosilib chiqarildi. Faqatgina 1988
yildagina Jaloliddin Manguberdi” birinchi marta o‘zbek tilida yozuvchining
“Boqiy dunyo” degan kitobida to‘la bosilib chiqarildi. Xalqimiz qo‘liga yetib
bordi. Odamlar qalbida vatanparvarlik tuyg‘usini jo‘sh urdiruvchi, qahramonlik
ruhidagi bu asar bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Oradan ko‘p yillar
o‘tsa ham Shayxzoda domla asarlari o‘z kuch-qudratini namoyon etib kelmoqda.
Maqsud Shayxzodaning xalqimiz tarixiga, jumladan, Jaloliddin Manguberdi
taqdiri va kurashiga odilona yondashganligi, haqiqatni himoya qilganligi o‘z
isbotini topdi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
127
Adabiyotlar
1.
M. Shayxzoda. Xiyobon: She’rlar/ M. Shayxzoda Toshkent: G‘afur
G‘ulom, 1967.
2.
Haqiqat va go‘zallik navkari: [Maqsud Shayxzoda tavalludining 75
yilligi oldidan] // O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. – 1983.
3.
M.Shayxzoda. Jaloliddin Manguberdi. T.: 1944.
4.
M. Shayxzoda. Dunyo boqiy: She’rlar, dostonlar, dramalar / M.
Shayxzoda. - Toshkent: G‘afur G‘ulom. 1988.
