ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
ABDULLA QAHHOR NASRIDA IRONIK KONTEKST YARATISHDA GRAMMATIK
VOSITALARNING ROLI
Ergasheva Zebo Odiljon qizi
Termiz davlat pedagogika instituti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi Abdulla Qahhor
nasrida ironik kontekst yaratishdagi grammatik vositalarning roli tahlil qilinadi. Adibning
hikoyalarida hazil, kinoya, istehzo orqali ijtimoiy-tanqidiy g‘oya berilishi kuzatiladi va bu holat
aynan tilning grammatik tuzilmalari orqali kuchaytiriladi. Qahhor dialog va muallif nutqida turli
sintaktik qurilmalar, zamon shakllari, majhul nisbat, inkor shakllar va bog‘lovchilar vositasida ikki
ma'nolilik, kinoya va kulgili paradokslar yaratadi. Maqolada Qahhor ijodidan olingan aniq misollar
orqali ironiyani kuchaytiruvchi grammatika vositalari turlari o‘rganiladi: fe’l zamonlarining
almashuvi, inkor va ijobiy gaplarning ziddiy uyg‘unligi, parallel tuzilma va ifodaviy ziddiyat,
ironik ohang hosil qiluvchi yordamchi birliklar. Shuningdek, ironiyaning pragmatik vazifalari –
tanqid, ijtimoiy fikr ifodasi, obrazni fosh etish, ijtimoiy-hayotiy muammolarni yengil kulgu
orqaligina emas, balki grammatik shakllar orqali teran berish xususiyatlari yoritiladi. Maqola
grammatik-stilistik tahlil metodlari asosida yozilgan bo‘lib, Abdulla Qahhor ijodining stilistik
poetikasini chuqur anglashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Abdulla Qahhor, ironik kontekst, grammatika vositalari, fe’l zamonlari, inkor
shakllar, majhul nisbat, sintaksis, badiiy uslub, o‘zbek nasri, tanqidiy ohang, stilistika, dialog,
istehzo.
Abdulla Qahhor nasrida grammatika vositalari faqatgina ifoda vositasi sifatida emas, balki badiiy-
estetik ma’no yaratish, ayniqsa, ironiyani yuzaga chiqarishda samarali ishlatilgan vosita sifatida
namoyon bo‘ladi. Qahhor o‘z hikoyalarida tilning sintaktik, morfologik va intonatsion
imkoniyatlarini chuqur his etgan holda, oddiy grammatik shakllar orqali teran mazmun, nozik
kinoya va hazil-istehzo uyg‘unligini yaratishga erishadi. Ironik kontekstlarning samarali ta’siri
aynan muallifning grammatik vositalarni badiiy niyatga muvofiq ravishda ishlatganligidadir.
Qahhorning “Sinchalak”, “Og‘riq”, “Tabib” kabi hikoyalarida ironiyaning tabiiy va o‘tkir chiqishi,
ko‘p jihatdan, sintaktik qurilishlar va intonatsion ohang bilan chambarchas bog‘liq. Jumladan,
gapdagi bo‘laklarning tartibini o‘zgartirish, takroriy sintaktik qurilmalar, leksik-funksional
ziddiyatlar ironiyani kuchaytiradi. Masalan, bir xil grammatik konstruksiyalarda ikki xil ma’no
talqini berish orqali Qahhor kulgili, ammo ijtimoiy tanqidiy ohang hosil qiladi. Bu usul ko‘pincha
muallifning tanqidiy pozitsiyasini, jamiyatdagi sun’iylik, zohiriy madaniyat, riyo va
ikkiyuzlamachilikni fosh qilishda ishlatiladi.
Qahhor ironiyasi odatda to‘g‘ridan-to‘g‘ri kinoya emas, balki grammatika orqali bilinar-bilinmas
ko‘rinishda vujudga keladi. Shuningdek, fe’l zamonlarining ustalik bilan almashinuvi, ayniqsa,
hozirgi zamon shaklida aytilgan gaplar orqali kelajakdagi nomaqbul oqibatlar tasvirlanib,
o‘quvchida kinoyaviy ohang uyg‘otiladi. Bunda ayniqsa, majhul nisbatdagi fe’llar, nisbat shakllari,
inkor gaplar orqali mavjud holat bilan aytilayotgan fikr o‘rtasidagi zidlikni ochish muhim rol
o‘ynaydi.
Shuningdek, ijobiy ohangda tuzilgan jumlalarning aslida salbiy yoki tanqidiy ma’no anglatishi ham
Qahhor ironiyasining grammatik asoslaridan biridir. “Domla juda yaxshi odam, faqat gapini hech
kim tushunmaydi” kabi konstruksiyalar grammatik jihatdan ijobiy shaklda bo‘lsa-da, semantik
jihatdan salbiy baho beriladi. Bunday uslubik vositalar personaj xarakterini ochishda, ijtimoiy
munosabatlarga tanqidiy munosabat bildirishda o‘ta samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Shuningdek, Qahhor grammatik parallelizmdan foydalanib, kulgili, biroq mazmunan achchiq
haqiqatlarni ironik shaklda ifodalaydi. Jumladan, bir nechta gapni bir xil fe’l shaklida, ammo
mazmunan zid holatlarni ifodalovchi tarzda tuzish orqali dramatik vaziyatlarga kulgili ohang
beradi. Bu uslub Qahhor nasrining o‘ziga xosligiga xizmat qiluvchi kuchli stilistik belgilardan
biridir.
Ironik kontekst yaratishda yordamchi so‘zlar, bog‘lovchilar va ta’kidlovchilarni joyida ishlatish
ham muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, “degan bo‘ldi”, “go‘yoki”, “axir”, “yana ham” kabi vositalar
orqali muallif nutqiga kinoyaviy ohang, ijtimoiy masofani ko‘rsatish, yoki personajni kulgili
holatga tushirish kabi maqsadlar amalga oshiriladi.
Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qahhor ironiyasi faqat leksik darajada emas, balki chuqur
grammatik asosga ega. U har bir gap tuzilishini, fe’l shaklini, bog‘lovchi va yordamchi vositalarni
ehtiyotkorlik bilan tanlab, ularni g‘oyaviy yuklama bilan birlashtiradi. Bu orqali u o‘z asarlarida
nafaqat kulgu uyg‘otadi, balki teran ijtimoiy mazmunni, tanqidiy fikrni, madaniy va ma’naviy
muammolarni ham kinoyaviy tarzda ilgari suradi. Qahhor ijodidagi ironik kuch aynan grammatik
vositalarning badiiy niyat bilan uyg‘unlashganligida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan, u o‘zbek
nasriy stilistikasining chuqur grammatik poetikasini yaratgan yozuvchilardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qahhor, A. (1976). Tanlangan asarlar. 3-jild. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti.
2.
Xudoyberganova, D. (2015). Adabiy til uslublari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti
nashriyoti.
3.
Karimov, I. (2018). “Ironik kontekstda stilistik vositalar: Abdulla Qahhor asarlari
misolida.” // Til va adabiyot ta’limi, №2, 33–40.
4.
G‘aniyeva, M. (2001). O‘zbek badiiy nasrida til va uslub masalalari. Toshkent: Fan.
5.
Rasulov, A. (2019). “Qahhor nasrida ironik kulgi va badiiy nutq vositalari.” // Filologiya
masalalari, №3, 21–26.
6.
Leech, G. (1981). Semantics: The Study of Meaning. London: Penguin Books.
7.
Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge
University Press.
8.
Sayfiddinov, S. (2020). “O‘zbek adabiyotida grammatika vositalari orqali ironiyani
ifodalash usullari.” // Milliy til va jamiyat, №1, 45–52.
9.
Holmes, J. (2013). An Introduction to Sociolinguistics. London: Routledge.
10.
A’zamova, M. (2022). “Qahhor ijodida kinoyaning grammatika orqali ifodalanishi.” //
O‘zbek tili va adabiyoti, №4, 60–66.
