ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
GAZ QUVURLARINI KORROZIYADAN HIMOYA QILISH VA UNING ILMIY
ASOSLARI
Mamatova Farangiz Qodir qizi
Jizzax politexnika instituti magistranti
Xakberdiyev Shuxrat Mahramovich
Jizzax politexnika instituti dotsenti
E-mail:
Annotatsiya:
Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilish – bu ularning ishlash muddatini oshirish,
xavfsizlikni ta’minlash va ekologik ofatlarning oldini olish uchun muhim jarayon. Korroziya
natijasida quvurlarning buzilishi yirik iqtisodiy yo‘qotishlar va ekologik falokatlargur olib kelishi
mumkin. Ushbu maqolada gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilishning asosiy usullari va
ularning ilmiy asoslari ko‘rib chiqiladi. Katodik himoya, korroziyaga qarshi qoplashlar,
inhibitorlardan foydalanish, materiallarning korroziyaga chidamliligini oshirish, shuningdek,
zamonaviy monitoring tizimlari va dizayn yechimlari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Gaz quvurlari, korroziyadan himoya, katodik himoya, qurbangor anod, polimer
qoplama, korroziya inhibitorlari, korroziyaga chidamli materiallar, monitoring
tizimlari,nanokompozit qoplashlar.
Gaz quvurlari neft-kimyo, energetika va kommunal sohalarda muhim transport vositasidir.
Korroziya (yemirilish) gaz quvurlarining ishlash muddatini qisqartirib, xavfli holatlarga olib
kelishi mumkin. Shu sababli, korroziyadan himoya qilishning samarali usullarini qo‘llash zarur.
Ushbu maqolada gaz quvurlarida korroziyaning paydo bo‘lish sabablari, himoya usullari va
ularning ilmiy asoslari muhokama qilinadi.
Gaz quvurlarida korroziya quyidagi turlarga bo‘linadi
№
Korroziya turlari
Kelib chiqish sabablari
1
Kimyoviy korroziya
Atrof-muhitdagi kimyoviy moddalar (kislorod, sulfatlar,
karbonatlar) bilan metallarning reaksiyasi natijasida yuzaga
keladi.
2
Elektrokimyoviy
korroziya
Namlik va elektrolitlar mavjudligida galvanik hujayralar
hosil bo‘lishi natijasida ro‘y beradi. Bu eng ko‘p uchraydigan
korroziya turidir.
3
Mikrobiologik korroziya Mikroorganizmlar (masalan, sulfatqaytaruvchi bakteriyalar)
metall sirtida zararli kimyoviy birikmalar hosil qiladi.
Kimyoviy korroziya – metall va atrof-muhitdagi kimyoviy reagentlar (kislorod, sulfidlar, kislotalar,
sho‘rlar) o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri reaksiya natijasida yuzaga keladigan yemirilish jarayoni.
Gaz quvurlarida bu turdagi korroziya asosan quvurlarning tashqi yoki ichki yuzasiga atmosfera,
tuproq yoki tashilayotgan gaz tarkibidagi agressiv moddalar ta’sir etganda ro‘y beradi.
Kimyoviy korroziya quyidagi asosiy reaksiyalar orqali sodir bo‘ladi:
Kislorod bilan oksidlanish (Oksidlovchi muhitda korroziya)
Metallar kislorod bilan reaksiyaga kirishib, oksid qatlami hosil qiladi. Misollar:
Temirning zanglash reaksiyasi:
4Fe+3O
2
→2Fe
2
O
3
(temiroksidi)
Misning oksidlanishi:
2Cu+O
2
→2CuO (misoksidi)
Agar hosil bo‘lgan oksid qatlami zich va metallga yaxshi yopishsa (masalan,
alyuminiyda Al
2
O
3
), u himoya vazifasini o‘taydi. Aks holda (masalan, Fe2 O3 bo‘sh va
poroshoksimon bo‘lsa), korroziya tezlashadi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Kislotali yoki ishqoriy muhitda korroziya
Gaz quvurlarida tashilayotgan tabiiy gaz tarkibida H
2
S, CO
2
, suv bug‘i kabi moddalar bo‘lishi
metallarni kimyoviy yo‘l bilan yemirishiga olib keladi.
Karbonat kislota ta’siri (
CO
2
+H
2
O
):
Fe+H
2
CO
3
→FeCO
3
+H
2
(temirkarbonati)
Vodorod sulfidi (
H
2
S
) ta’siri:
Fe+H
2
S→FeS+H
2
(temirsulfidi)
Yuqori haroratda korroziya
Quvurlar qizdirilganda yoki yuqori haroratli muhitda ishlatilganda, metallarning oksidlanish tezligi
ortadi. Masalan, neft-gaz qazib olish jarayonida quvurlar 200−400°C haroratga duchor bo‘lishi
mumkin.
Kimyoviy korroziyaga qarshi quyidagi usullar qo‘llaniladi: Qoplamalar bilan himoyalash polimer
qoplamalar (polietilen, epoksid) –kimyoviy reagentlarning metallga yetib borishini to‘sadi. Metall
qoplamalar (sink, alyuminiy) – katodik himoya beradi va oksidlanishni sekinlashtiradi.
Inhibitorlar gaz oqimiga korroziyaga qarshi moddalar (organik aminlar, fosfatlar) qo‘shiladi. Ular
metall yuzasida himoya qatlami hosil qiladi va muhitni nazoratga olinadi. Natijada
O
2
, H
2
S, CO
2
konsentrasiyasini kamaytirishga erishiladi.
Kimyoviy korroziya gaz quvurlarining ishlash muddatini qisqartiruvchi asosiy omillardan biridir.
Uni nazorat qilish uchun qoplamalar, inhibitorlar va muhitni optimallashtirish kabi kompleks
usullar qo‘llaniladi. Kelajakda yangi materiallar (nanokompozitlar, o‘ta chidamli polimerlar)
korroziyaga qarshi kurashda muhim rol o‘ynashi kutilmoqda.
Kimyoviy korroziya quvurlarda quyidagi muammolarga olib keladi:
Yallig‘lanish va tirqishlanish – Oksidlar va sulfidlar qatlami ostida lokal yemirilish paydo
bo‘lishi.
Quvur qalinligining kamayishi – Doimiy reaksiyalar natijasida metall qatlami
ingichkalashib, quvurning mexanik mustahkamligi pasayadi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Mahsulot ifloslanishi – Korroziya mahsulotlari (masalan, FeS) gaz oqimiga aralashib,
sifatiy xususiyatlarini buzishi mumkin.
Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilishning asosiy usullari quyidagilardan iborat:
1. Passiv himoya (izolyatsiya qoplamalari):
Quvurlarga polimer (epoksid, polietilen) yoki metall
(sink, alyuminiy) qoplamalar qo‘llaniladi. Bu usul quvurlarni namlik va kimyoviy moddalardan
himoya qiladi. Qoplamalar korroziya agentlarining metall sirtiga yetib borishini oldini oladi.
Polimer qatlamlar yuqori elektr qarshiligiga ega bo‘lib, elektrokimyoviy korroziyani sezilarli
darajada kamaytiradi.
2. Aktiv himoya (katodik himoya):
Katodik himoya quvurlarga tashqi tok ta’sir ettirib,
korroziyaga uchragan joylarni elektrokimyoviy tarzda qaytarish usulidir. Bunda quyidagi tizimlar
qo‘llaniladi:
Qurbon elektrodli katodik himoya – Sink yoki magniy elektrodlari quvurga ulanib, ular
korroziyaga uchrab, quvurni himoya qiladi.
Tashqi tok manbalari bilan himoya – Tashqi tok manbai (masalan, katodik stansiya) orqali
quvurga doimiy manfiy potentsial beriladi.
Katodik himoya Nernst tenglamasi va Faraday qonunlariga asoslanadi. Quvur manfiy potentsialga
ega bo‘lganda, uning yuzasida katodik reaksiyalar (masalan, vodorodning qaytarilishi) ro‘y beradi,
bu esa anodik jarayonlarni (metallning erishi) to‘xtatadi.
3. Inhibitorlardan foydalanish:
Korroziyaga qarshi moddalar (inhibitorlar) gaz oqimiga
qo‘shiladi yoki quvur ichki qismiga yotqiziladi. Ular metall sirtida himoya qatlami hosil qilib,
korroziyani sekinlashtiradi.
Inhibitorlar adsorbsiya orqali metall yuzasini qoplab, elektrokimyoviy reaksiyalarni bloklaydi.
Masalan, aminli birikmalar metallga yopishib, uning kimyoviy faolligini pasaytiradi.
4. Tuproq korroziyasiga qarshi chora-tadbirlar:
Quvurlarni korroziyadan himoya qilish uchun
tuproqning pH darajasi, namligi va tarkibi nazorat qilinadi. Tuproqda korroziyaga qarshi
qo‘shimchalar (masalan, ohak) ishlatilishi mumkin.
Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilish kompleks yondashuvni talab qiladi. Passiv himoya
(qoplamalar), katodik himoya, inhibitorlar va tuproqni optimallashtirish kabi usullar birgalikda
quvurlarning uzoq muddatli xavfsiz ishlashini ta’minlaydi. Bu usullarning samaradorligi
elektrokimyo, materialshunoslik va kimyo fanlarining yutuqlariga asoslanadi. Korroziyaga qarshi
kurashning yangi usullarini ishlab chiqish va mavjud texnologiyalarni takomillashtirish gaz
tarmoqlarining barqarorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilish muhim texnologik jarayon bo‘lib, quvurlarning ishlash
muddatini uzaytirish va xavfsizlikni ta’minlash uchun zarurdir.
Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilish kompleks yondashuvni talab qiladi. Uni samarali
amalga oshirish uchun materialshunoslik, elektrokimyo va monitoring texnologiyalarini
uyg‘unlashtirish kerak. Yangi tadqiqotlar, ayniqsa nanotexnologiyalar va smart tizimlar,
korroziyaga qarshi kurashda muhim rol o‘ynaydi.
ADABIYOTLAR:
1.
Peadiv, A.W. Control of Pipeline Corrosion. NACE International, 2001.
2.
Roberge, P.R. Handbook of Corrosion Engineering. McGraw-Hill, 2012.
3.
Baeckmann, W. Cathodic Corrosion Protection. Gulf Publishing, 1997.
1.
Fontana, M.G. Corrosion Engineering. McGraw-Hill, 1986.
2.
Revie, R.W. Uhlig's Corrosion Handbook. Wiley, 2011.
3.
API RP 1160 Managing System Integrity for Hazardous Liquid Pipelines.
