ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
76
BO‘LAJAK MATEMATIKA FANI O‘QITUVCHILARIGA DIALOGLI
TEXNOLOGIYANI O‘RGATISH
Mamadiyorov Jamol Baxodirovich
Oriental universiteti dotsenti
G‘ofurov Jamoliddin Xusnuddinovich
Oriental universiteti o‘qituvchisi
Abdurazzoqov O‘ktam Abduqayumovich
Oriental universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo„lg„usi matematika o„qituvchilariga dialogli texnologiyani
o„rgatishda o„quv masalalaridan foydalanish haqida fikr yuritamiz.
Kalit so‘zlar:
matematika ta‟limi, o„quv dialogi, dialogli texnologiya
Аннотация:
В данной статье обсуждается вопрос об использовании учебных задач при
обучении диалоговой технологии будущих учителей математики.
Ключевые слова:
математическое образование, обучающий диалог, диалоговая
технология.
Annotation:
This article discusses the use of educational tasks in teaching dialogue technology to
future mathematics teachers.
Keywords:
mathematical education, educational dialogue, dialogue technology.
So„ngi yillarda Respublika ta‟lim tizimida tub o „zgarishlar sodir bo „layapti. Xususan matematika
ta‟limi mazmuni zamon talabiga mos yangilanib, yangi o„quv adabiyaotlari yaratilmoqda. Ta‟lim
tizimi oldiga qoyilayotgan maqsadlarga erishish uchun yangicha fikrlaydigan, yangi ilg„or
metodika va texnologiyalarni o„z o„qituvchilik faoliyatiga qo„llashga qodir bo„lgan o„qituvchilar
zarur. Shuning uchun matematika o„qituvchilarini tayyorlaydigan oily ta‟lim muassasalarida
bo„lajak matematika o„qituvchilarini metodik tayyorlash mazmunini ham zamonga mos isloh qilish
lozim bo„ladi. Ushbu maqolada “Matematika o„qitish metodikasi” fanini o„qitishda talabalarga
dialogli texnologiyani o„rgatishda o„quv masalalaridan foydalanish ahamiyati haqidafikr yuritamiz.
Ta'lim jarayonida o„quv dialogidan, shu jumladan, kognitiv-nazariy dialogdan foydalanish uchun
mos ko„nikmalarni shakllantirishga yordam beradigan ba'zi bir o„quv masalalari namunalari.
Kognitiv-nazariy dialog – bu yangi materialni o„rganish bosqichida olib boriladigan va xarakteriga
ko„ra muammoli bo„lgan o„quv dialogi. Ushbu dialogning asosiy maqsadi o„quvchilarni faol
muhokamaga jalb qilish, yuzaga keladigan muammoli vaziyatlarni o„zligicha hal qilishga undash,
ularning bilimga bo„lgan qiziqishini rag„batlantirishni rivojlantirishdir. Kognitiv-nazariy dialogni
qurish jarayonida o„qituvchi muammoli masalalar va o„quv masalalari yordamida o„quvchilarni
o„z-o„zini qidirish faoliyatiga undaydigan muammoli vaziyatlarni yaratadi [1-4].
Biz talabalarga kognitiv-nazariy dialogni qurish uchun quyidagi qoidalarni taklif qilamiz:
• savollar tizimi mantiqiy ketma-ketlikda tuzilishi, ya'ni har bir keying savol oldingisiga berilgan
javobning mantiqiy davomi bo„lishi kerak;
• savollar muammoli, ammo o„quvchilar hal qiladigan darajada bo„lishi kerak;
• o„quvchilarning savollarga javoblari to„liq va asosli bo„lishi kerak;
• agar o„quvchi savollarga javob bera olmasa, unga javobga olib keladigan qo„shimcha savol
berilishi kerak;
• o„quvchini javobini to„liq eshitish muhim, bunda uni javobini to„xtatish, izoh berish yoki unga
qo„shimcha savollar berish taqiqlanadi.
O„quv dialogi ta'lim jarayonining murakkab shakli ekanligiga asoslanib, biz talabalarni
tayyorlashning ikki bosqichini ajratamiz. Birinchi bosqich datalabalar tayyorgarlik xarakteriga ega
bo„lgan metodik masalalarni, ikkinchi bosqichda esa umumiy xarakterga ega bo„lgan metodik
masalalarni hal qilishadi. Masalan, matematik tushunchalarni shakllantirish usullarini o„rganishda
biz talabalarga quyidagi metodik masalalar tizimini taklif qilamiz [5-9].
1-masala. Berilgan matematik tushunchani shakllantirishning ma'lum bir bosqichiga savollar
tizimini yarating.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
77
2-masala. Kognitiv-nazariy dialog yordamida matematik tushunchalarni kiritish darsining tavsiya
etilgan qismini tahlil qiling.
3-masala. Matematik tushunchalarni kiritish uchun tavsiya etilgan dars qismi uchun kognitiv-
nazariy dialogni tashkil etishdagi metodik xatolarni toping.
4-masala. Guruhda kognitiv-nazariy dialog yordamida berilgan matematik tushunchani kiritish
darsining qismini ishlab chiqing.
5-masala. Mustaqil ravishda kognitiv-nazariy dialog yordamida berilgan matematik tushunchani
kiritish darsining qismini ishlab chiqing.
5-masalani hal qilish uchun namuna sifatida "Uchburchak tashqi burchagining xossasi"
mavzusidagi 7-sinf geometriya darsining qismini ko„rib chiqamiz, bunda uchburchakning tashqi
burchagining xossalarini o„rganishda kognitiv-nazariy dialogni qo„llash o„rinli bo„ladi. Teoremani
shakllantirish va isbotlashdan oldin, biz o„quvchilarga muammoli vaziyatni yaratishga imkon
beradigan quyidagi amaliy vazifani bajarishni taklif qilamiz. Amaliy vazifa: uzunligi 4 sm bo„lgan
AB kesmada A va B burchaklari mos ravishda
va
ga teng bo„lgan ABC uchburchakni
yasang.
1. С burchakning kattaligini aniqlang.
Kutilayotgan javob:
2. C uchida BCD tashqi burchagini yasang.
3. BCD burchak kattaligini aniqlang.
Kutilayotgan javob:
.
4. ABC uchburchakning A va B burchaklarining yig„indisini toping.
Kutilayotgan javob:
5. BCD burchakg kattaligiva A va B burchaklarning kattaliklari yig„indisini solishtiring.
Kutilayotgan javob: BCD burchagi hamda A va B burchaklar yig„indisi teng.
6. Uchburchakning tashqi burchagi xossasi haqidagi farazni shakllantiring. Farazingizni darslik
bilan taqqoslang. Shundan so„ng, yasalgan ABC uchburchak yordamida uchburchakning tashqi
burchagi xossasi haqidagi teoremani isbotlash mumkin. Isbot quyidagi savollar tizimini o„z ichiga
olishi mumkin.
1. Ushbu uchburchakning burchaklari yig„indisi qanday?
Kutilayotgan javob:
°.
2. Olingan tenglamadan
miqdornii fodalang.
Kutilayotgan javob:
.
3. C uchidagi BCD tashqi burchagining gradus o„lchovini aniqlang.
Kutilayotgan javob:
.
4.
va
∠
BCD burchaklarning kattaliklarini solishtiring.
Kutilayotgan javob:
.
Teorema isbotlagandan so„ng, o„quvchilarga quyidagi savollarga javob berishni taklif qilish o„rinli
bo„ladi:
1. Agar uchburchakning tashqi burchagi ma'lum bo„lsa, uchburchakning qaysi burchaklarini
toppish mumkin?
2. Uchburchakning tashqi burchagi kattaligini bilib, uchburchakning burchaklarini toppish
mumkinmi? Javobingizni asoslang.
Ijodkorlikga oid masalalarni qo„shing.
6-masala. Berilgan o„quv mavzusini tahlil qiling va kognitiv-nazariy dialogni qo„llagan holda
darslarni tayyorlang. Talabalar quyidagi reja asosida o„quv mavzusini tahlil qilishadi:
1) nazariy materialni tahlil qilish va unda dialog yordamida taqdim etilishi mumkin bo„lgan
qismlarni tanlash,
2) yangi materialni o„rganish maqsadini shakllantirish,
3) o„qituvchi o„quvchilarni dialog davomida olib borishi kerak bo„lgan xulosalarni chiqarish;
4) dialog boshlanadigan savolni (yoki vazifani) tanlash;
50
60
180
180
60
50
180
110
70
(
)
C
A
B
180
180
70
110
BCD
C
50
60
110 .
A
B
180
A
B
C
A
B
180
A
B
C
180
BCD
C
A
B
BCD
A
B
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
78
5) suhbatlar o„tkazish uchun savollar va topshiriqlar tayyorlash, shuningdek kutilgan javoblar va
vazifalarni hal qilish yo„llari haqida o„ylash,
6) o„quvchilarda qiyinchiliklar paydo bo„lgan taqdirda yordamchi savollar va yetaklovchi
masalalar tizimini tayyorlash;
7) mavzu bo„yicha dialog o„tkazishning muqobil usullarini ko„rib chiqish.
7-masala. Muayyan o„quv mavzusini tahlil qiling va har xil turdagi sinflar uchun dars qismlarini
tayyorlang.
8-masala. Ushbu " Diagonallari teng va to„g„ri burchak ostida kesib o„tadigan to„rtburchaklar har
doim romb bo„ladimi? " masalalarni yechish jarayonida o„quvchilarning ijodiy faoliyatini tashkil
etishga qaratilgan savollar tizimi haqida o„ylab ko„ring.
Taklif etilayotgan metodik masalala tizimi talabalarda tegishli asosiy kasbiy ko„nikmalarni
shakllantirishga, shuningdek matematika darslarini tashkil etish va o„tkazishga ijodiy yondashishga
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Mamadiyorov J., Rashidova M.
Teacher's use of multimedia resources technology in
teaching mathematics lesson in primary grades //Multidisciplinary Journal of Science and
Technology. – 2025. – Т. 5. – №. 1. – С. 78-81.
2.
Mamadiyorov J., Mirpo‘latova I.
The use of modern innovative educational technologies
in teaching arithmetic operations in elementary school mathematics lessons //Multidisciplinary
Journal of Science and Technology. – 2025. – Т. 5. – №. 1. – С. 75-77.
3.
J.B. Mamadiyorov.
Psychological possibilities of development of creative-practical skills
of future primary class teachers // “Results of modern scientific research” international scientific
and current research conferences. January 30, 2023, USA. P. 149-152.
4.
J.B. Mamadiyorov.
Methodology of Development of creative-practical skills of future
primary class teachers // “Vital issues of modern scientific research” international scientific and
current research conferences. March 20, 2023, USA. P. 128-130.
5.
J.B. Mamadiyorov.
Development of practical activity skills of students in mathematics
in e-learning environment // Academicia An International Multidisciplinary research Journal
2021. – B. 1873-1877.
6.
Taylakov Norbek Isakulovich, Mamadiyorov Jamol Bahodirovich.
Innovative
Approach to Teaching Mathematics in Schools of the Republic of Uzbekistan // ACADEMICIA
An International Multidisciplinary research Journal South Asian Academic Research Journals A
Publication of CDL College of Education, Jagadhri (Affiliated to Kurukshetra University,
Kurukshetra, India) − 2020 yil 20 may 116−121 бетлар.
7.
Ж.Б. Мамадияров
. Методика преподавания математики в общееобразовательном
школе с использованием современных информационных технологий // “Problems of modern
education” Materials of the XI international scientific conferenceon September 10–11, 2020
Praga. –Б. 43−47.
8.
Jamoliddin G. O.
TRANSITION FROM CLASSICAL TO MODERN METHODS OF
TEACHING MATHEMATICS //Multidisciplinary Journal of Science and Technology. – 2025. –
Т. 5. – №. 1. – С. 291-295.
9.
Jamoliddin G. O., SA’DULLAYEVA S.
DARSLARDA ROBOTOTEXNIKA VA
DASTURLASHNI MATEMATIKAGA INTEGRATSIYA QILISH // Multidisciplinary Journal
of Science and Technology. – 2025. – Т. 5. – №. 1. – С. 239-245.
