ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
SAVOD O‘RGATISH DAVRIDA TOVUSH VA HARF TUSHUNCHALARINI
SHAKLLANTIRISHNING BOSQICHLARI
Yashinova Shahzoda To’lqin qizi
Nizomiy nomidagi O’zbekiston Milliy Pedagogika universtit
Boshlang’ich ta’lim fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinfda savod o‘rgatish jarayonida tovush va harf
tushunchalarini shakllantirish bosqichlari yoritib berilgan. Tayyorlov bosqichi, tovush va harflarni
o‘rgatish, o‘qish va yozuvga o‘tish kabi muhim etaplar tahlil qilingan. Har bir bosqichning
o‘quvchilar savodxonligini shakllantirishdagi ahamiyati, unga qo‘llaniladigan metod va mashqlar
namunalar asosida ko‘rsatib berilgan. Maqolada tovush-harf munosabatlarini o‘rgatishning nazariy
va amaliy jihatlari yoritilib, o‘qituvchilarga samarali metodik tavsiyalar berilgan.
Kalit soʻzlar:
savod o‘rgatish, tovush tushunchasi, harf tushunchasi, boshlang‘ich sinf, fonetik
tahlil, o‘qish va yozish, tayyorlov bosqichi, metodika, nutq rivoji, pedagogik jarayon.
ЭТАПЫ ФОРМИРОВАНИЯ ПОНЯТИЙ ЗВУКА И БУКВЫ В ПРОЦЕССЕ
ОБУЧЕНИЯ ГРАМОТЕ
Аннотация:
В данной статье раскрыты этапы формирования понятий звука и буквы в
процессе обучения грамоте в начальных классах. Рассматриваются подготовительный этап,
обучение звукам и буквам, переход к чтению и письму. Показано значение каждого этапа в
формировании грамотности учащихся, приведены методы и упражнения на примерах. В
статье освещены теоретические и практические аспекты изучения звуко-буквенных
соотношений и даны методические рекомендации для учителей.
Ключевые слова:
обучение грамоте, понятие звука, понятие буквы, начальные классы,
фонетический анализ, чтение и письмо, подготовительный этап, методика, развитие речи,
педагогический процесс
.
STAGES OF DEVELOPING SOUND AND LETTER CONCEPTS IN THE PROCESS OF
LITERACY INSTRUCTION
Annotation:
This article explores the stages of forming the concepts of sounds and letters during
literacy instruction in primary school. It discusses the preparatory stage, the teaching of sounds and
letters, and the transition to reading and writing. The importance of each stage in the development
of students' literacy is analyzed, along with examples of relevant methods and exercises. The
article presents both theoretical and practical aspects of teaching sound-letter relationships and
offers methodological recommendations for educators.
Key words
: literacy instruction, sound concept, letter concept, primary grades, phonetic analysis,
reading and writing, preparatory stage, methodology, speech development, pedagogical process.
Boshlangʻich taʼlim tizimida o‘quvchilarni savodli qilish – bu ularni hayotiy faoliyatga tayyorlash
yoʻlidagi birinchi qadamdir. Savod o‘rgatish jarayoni o‘z mohiyatiga ko‘ra murakkab, lekin zarur
pedagogik bosqichlardan tashkil topgan. Ayniqsa, tovush va harf tushunchalarini shakllantirish
jarayoni bu bosqichlarning poydevori bo‘lib xizmat qiladi. Zero, tovush va harf o‘rtasidagi farqni
anglay olmagan, ularning talaffuzi va yozuvdagi ifodasini tushunmagan o‘quvchi keyinchalik
o‘qish va yozishda, imlo qoidalarini o‘zlashtirishda jiddiy qiyinchiliklarga duch keladi. Shu sababli
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
tovush va harf tushunchalarini shakllantirish bosqichma-bosqich, puxta metodik yondashuv
asosida olib borilishi lozim.
Savod o‘rgatish jarayonida tovush va harf tushunchalarini shakllantirish avvalo bolani tildagi
tovushlarga e’tibor qaratishga undaydi. Tovush bu – og‘zaki nutq birligi, ya’ni so‘zlarni tashkil
etuvchi eng kichik bo‘lakdir. Harf esa tovushning yozuvdagi ifodasi bo‘lib, grafik belgidir.
Dastlabki bosqichlarda o‘quvchilar uchun bu ikki tushuncha juda chalkash tuyulishi mumkin.
Ayniqsa, tovushlar eshitiladi, harflar esa ko‘rinadi degan farqni tushuntirish uchun o‘qituvchi turli
didaktik vositalardan, ko‘rgazmali materiallardan va interaktiv metodlardan foydalanishi maqsadga
muvofiq.
Tayyorlov bosqichida o‘quvchilar tovushni ajratish, so‘zda nechta tovush borligini aniqlash,
so‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratish kabi mashqlarga jalb qilinadilar. Masalan, “qush” so‘zidagi
tovushlarni aniqlash, bu tovushlarning unli yoki undoshligini ajratish, tovushlar ketma-ketligini
aniqlash orqali bolalarda fonematik eshituv rivojlantiriladi. Bu esa ularda tovushga nisbatan
sezgirlikni kuchaytiradi. Shuningdek, bolalar so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lish orqali talaffuz va
nutqning tabiiy oqimini o‘rganadilar.
Tovush tushunchasi shakllangandan so‘ng o‘quvchilar harflar bilan tanishtiriladi. Harfning nomi,
yozilishi va tovush bilan bog‘liqligi ko‘rgazmali vositalar yordamida o‘rgatiladi. Harf shaklini
eslab qolish, uni daftarda to‘g‘ri yozish, yozuvda o‘qishga mos bog‘lash – bularning barchasi
maxsus mashqlar orqali mustahkamlanadi. Shu bosqichda o‘quvchilarga har bir harfga mos
tovushni to‘g‘ri talaffuz qilish, uni so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida qanday eshitilishi bo‘yicha
misollar keltirish foydali bo‘ladi. Misol uchun: “s” harfi – “suv”, “oson”, “dasturxon” so‘zlarida
qanday eshitilishini taqqoslash.
Shuningdek, tovush va harf ustida ishlashda fonetik tahlil mashqlari alohida o‘rin tutadi. Bu orqali
o‘quvchi tovushlarning ketma-ketligi, unli-undoshligi, og‘iz orqali hosil bo‘lishi kabi fonetik
belgilarni mustahkam o‘zlashtiradi. O‘qituvchi bu jarayonda tovushlar va harflar o‘rtasidagi farqni
oddiy misollar, jonli tasvirlar, o‘yinlar yordamida tushuntiradi. O‘yinli yondashuvlar o‘quvchilarni
darsga jalb qilishda, ularda qiziqish uyg‘otishda samarali vosita sanaladi.
Tovush va harf tushunchalarini shakllantirishda izchil va bosqichma-bosqich ishlash muhim. Har
bir bosqichda avvalgi bosqichda o‘rganilgan bilimlar takrorlanadi, mustahkamlanadi va keyingi
bilimlar bilan bog‘lanadi. Bu jarayonda o‘quvchilarning nutqiy faoliyati ham rivojlanadi. Ular gap
tuzish, matn bilan ishlash, o‘z fikrini ifodalash, o‘qilgan matndan asosiy fikrni ajratish kabi
ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. Shuningdek, tovush va harfni farqlay olish qobiliyati ularda imloviy
savodxonlik, to‘g‘ri yozish, diktant bajarish kabi vazifalarda muhim ahamiyat kasb etadi.
Savod o‘rgatish jarayonida tovush va harf tushunchalarini shakllantirishda o‘qituvchi quyidagi
metodik usullardan foydalanishi maqsadga muvofiq:
Vizual
(ko‘rgazmali) usullar: Harflar shaklini, ularning yozilish tartibini ko‘rsatuvchi plakatlar,
interaktiv doskalar, maketlar.
Audial
(eshitish asosidagi) usullar: Tovushlarni eshittirish, talaffuz ettirish, tovushli diktantlar.
Amaliy mashqlar
: Harflarni yozish, ularni so‘z tarkibida ajratish, tovush-harf analizlari.
O‘yinli mashg‘ulotlar: Tovush topish o‘yini, "qaysi so‘zda bu tovush bor?", “harfni tanla” kabi
qiziqarli topshiriqlar.
So‘z yasash va gap tuzish mashqlari: Berilgan tovushli harflardan so‘z tuzish, so‘zlardan gap
tuzish.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Masalan:
O‘qituvchi “k” tovushi va harfini tushuntirar ekan, “kitob”, “kalit”, “ko‘prik” so‘zlarini misol qilib
keltiradi va bolalardan bu so‘zlarda “k” qayerda joylashganini aytishni so‘raydi.
Harflar shaklini eslab qolish uchun plastilindan harf yasash, qum ustiga yozish, rangli qog‘ozdan
harf kesib olish kabi faoliyatlar tavsiya etiladi.
Bu kabi amaliy yondashuvlar o‘quvchilarda tovush va harf tushunchasini mustahkamlash, ularni
faol ishtirokchi sifatida jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar
yordamida harflarni interaktiv tarzda o‘rganish o‘quvchilar uchun ko‘proq qiziqarli va samarali
bo‘ladi.
Savod o‘rgatish davrida tovush va harf tushunchalarini shakllantirish – bu o‘quvchining butun
o‘qish va yozuv ko‘nikmasining negizidir. Bu jarayon bir maromda, bosqichma-bosqich va ongli
ravishda olib borilgandagina yuqori natijaga erishish mumkin. Tovushni eshitish, ajratish,
taqqoslash, harfni tanish, yozish va ularning o‘zaro bog‘liqligini anglash orqali bola o‘z tilini ongli
ravishda o‘zlashtiradi. Har bir bosqichning o‘ziga xos metodik yondashuvi mavjud bo‘lib, ulardan
samarali foydalanish o‘quvchining savodxonlik darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois, boshlang‘ich ta’limda tovush va harf tushunchalarini shakllantirishga alohida e’tibor
qaratish, bu jarayonni turli ko‘rinishdagi mashqlar, o‘yinlar, vizual materiallar bilan boyitish
dolzarb vazifalardan biridir. Har bir o‘quvchi individual tarzda rivojlanishini hisobga olib, mos
yondashuvlar tanlanganda bu jarayon nafaqat samarali, balki qiziqarli ham bo‘ladi.
Nutq va fonematik eshituvni rivojlantirish
Savod o‘rgatishda tovush va harf tushunchalarini shakllantirishdan avval o‘quvchilarning nutqiy
faoliyati va fonematik eshituvini rivojlantirish zarur. Fonematik eshituv — bu tovushlarni alohida-
alohida ajrata olish qobiliyatidir. Bu qobiliyat bo‘lmasa, o‘quvchilar tovushlar va harflarni bog‘lay
olmaydi. Shu bois, savod o‘rgatishdan oldin bolalarda og‘zaki nutqni boyitish, tovushlarni aniq
eshitish va talaffuz qilish ko‘nikmalarini shakllantirish kerak.
Nutq mashqlarida to‘g‘ri talaffuz, ovoz balandligi va ohangga e’tibor beriladi. Misol uchun,
o‘quvchilarga so‘zlarni sekin-asta, aniq talaffuz qilish topshiriladi, ularni bo‘g‘inlarga bo‘lish va
har bir tovushni ajratib eshitishga o‘rgatiladi. Shu jarayonda o‘yinlar va interaktiv mashqlar muhim
o‘rin tutadi.
Tovush va harf o‘rtasidagi farqni anglash
Ko‘p o‘quvchilar uchun tovush og‘zaki, eshitiladigan birlik bo‘lsa, harf esa yozma, ko‘rinar birlik
sifatida qabul qilinadi. Shuning uchun savod o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi ushbu ikki tushuncha
o‘rtasidagi farqni aniq ko‘rsatishi lozim. Misol uchun, o‘qituvchi harflarni kartochkalar yordamida
ko‘rsatadi va har bir harfga mos tovushni og‘zaki tarzda talaffuz qiladi. O‘quvchilar esa, bu harfni
yozib, talaffuz qilgan tovushni eshitish orqali ularni bog‘lashni o‘rganadi.
Fonetik tahlilning o‘rni
Fonetik tahlil savod o‘rgatishning ajralmas qismi hisoblanadi. Bu jarayonda o‘quvchilar so‘zlarni
tovushlarga ajratish, harflarni topish, tovushlarning o‘zgarishi, qo‘shimchalar ta’siri kabi
ko‘nikmalarni o‘zlashtiradilar. Fonetik tahlil mashqlari o‘quvchilarning nutq madaniyatini oshirish,
talaffuz va yozuvdagi xatolarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Metodik vositalar va materiallar
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Zamonaviy pedagogik yondashuvlarda savod o‘rgatishda quyidagi vositalardan foydalanish tavsiya
etiladi:
Interaktiv doskalar va multimedia dasturlar – harflar va tovushlarni jonli ko‘rsatish uchun;
O‘yin-kulgili mashqlar – fonetik tahlilni o‘rgatishda qiziqishni oshiradi;
Kartochkalar va plakatlar – harflar va tovushlarni eslab qolishga yordam beradi;
Audial materiallar – tovushlarni to‘g‘ri eshitish va talaffuz qilish uchun;
Matnlar va she’rlar – nutq madaniyatini oshirish va harflarni amalda qo‘llash uchun.
Pedagogik kuzatuv va individual yondashuv
Har bir bola savod o‘rganishda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Shuning uchun o‘qituvchi har bir
o‘quvchining individual imkoniyatlarini hisobga olib, ularni qo‘llab-quvvatlashi muhimdir. Ba’zi
o‘quvchilar tovushlarni aniqlashda qiynalishi mumkin, boshqalari esa harflarni yozishda
qiyinchiliklarga duch keladi. Shu bois, qo‘shimcha mashg‘ulotlar, individual konsultatsiyalar va
nazorat testlari yordamida bolaning savodxonlik darajasi muntazam nazorat qilinishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, savod o‘rgatish bosqichida tovush va harf tushunchalarini shakllantirish —
o‘quvchilarning til o‘rganish jarayonining eng muhim va asosiy bosqichlaridan biridir. Zero,
tovush va harf o‘rtasidagi bog‘lanishni to‘g‘ri anglash, ularni eshitish, ajratish va yozuvda
ifodalash ko‘nikmalari, o‘quvchining muvaffaqiyatli o‘qishi, yozishi va nutq madaniyatini
shakllantirish uchun poydevor vazifasini bajaradi. Ushbu jarayon murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib,
o‘qituvchi tomonidan bosqichma-bosqich, izchil va puxta metodik yondashuv asosida amalga
oshirilishi zarur.
Dastlab, o‘quvchilarda tovushni eshitish va uni tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishga alohida
e’tibor qaratiladi. Fonematik eshituv rivojlanmaguncha, o‘quvchilar tovushlarni aniq ajrata
olmaydi, so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘la olmaydi, natijada yozma nutqda xatolarga yo‘l qo‘yadi. Shu
bois, savod o‘rgatish jarayonining boshlanish bosqichida turli eshitish mashqlari, o‘yinlar, so‘zlarni
talaffuz qilish va bo‘g‘inlarga ajratish mashqlari muntazam olib borilishi lozim.
Keyingi bosqichda esa harflar bilan tanishtirish, ularning nomi, shakli va tovush bilan bog‘liqligini
tushuntirish jarayoni boshlanadi. Bu bosqichda o‘quvchilar harflarning yozilishi va talaffuzi
o‘rtasidagi bog‘liqlikni mustahkamlashlari zarur. Harflarni yodlash, yozish ko‘nikmalarini
shakllantirish, ularni so‘z tarkibida ajrata bilish – bularning barchasi o‘quvchining savodxonlik
darajasini oshirishga xizmat qiladi.
Fonetik tahlil mashqlari o‘quvchilarni tovushlarni so‘z tarkibida ajratish, ularning xususiyatlarini
anglashga o‘rgatadi. Shu orqali nafaqat o‘qish va yozish ko‘nikmalari rivojlanadi, balki nutq
madaniyati va imloviy savodxonlik ham mustahkamlanadi. Fonetik tahlilni o‘yinlar, jonli misollar
va amaliy mashqlar bilan boyitish o‘quvchilarda qiziqishni oshiradi va darslarni samaraliroq qiladi.
Shuningdek, o‘qituvchining individual yondashuvi, pedagogik kuzatuv, o‘quvchilarning
qobiliyatlari va ehtiyojlariga moslashuvchanlik o‘quv jarayonining muvaffaqiyat kalitlaridan
biridir. Har bir bola o‘zining til o‘rganish sur’atiga ega, shuning uchun o‘qituvchi har bir
o‘quvchini alohida e’tibor bilan qo‘llab-quvvatlashi lozim. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar, nazorat va
motivatsiya o‘quvchilarning savodxonlik darajasini yanada oshirishga yordam beradi.
ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
1. G‘ulomov S. va boshqalar. O‘qituvchining boshlang‘ich sinfda savod o‘rgatish metodikasi. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2020.
2. Boboxonov Sh. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
3. Azizxo‘jayeva D.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: 2014.
4. Yoqubov R. Fonetik tahlil asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
5. Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim vazirligi metodbirlashmalarining uslubiy ko‘rsatmalari. –
2022.
6.
Mirxamidovna, M. G., & Musinovna, S. H. (2022). Communicative Characteristics of Proverbs
and Languages. International Journal of Formal Education, 1(10), 11-17.
