ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
MAKTABDA O‘QUVCHILARNING OG‘ZAKI VA YOZMA NUTQINI
RIVOJLANTIRISH USULLARI
Qurbonboyeva Mohidil
Annotatsiya:
Ushbu maqolada umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma
nutqini rivojlantirish usullari, bu jarayonning bosqichlari va samarali metodik yondashuvlar tahlil
qilinadi. Nutq madaniyati, mantiqiy fikrlash, so‘z boyligini oshirish va grammatik me’yorlarga
amal qilish kabi ko‘nikmalarni shakllantirishda qo‘llaniladigan o‘qitish metodlari ko‘rib chiqiladi.
Amaliy darslar, topshiriqlar, bahs-munozara, insholar yozish, matn bilan ishlash, hamda muloqot
kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiluvchi interfaol usullar tahlil asosida yoritilgan. Mazkur
maqola til va adabiyot o‘qituvchilari, metodistlar hamda pedagoglar uchun amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Kalit so‘zlar:
Og‘zaki nutq, yozma nutq, muloqot madaniyati, so‘z boyligi, til o‘rgatish
metodikasi, interfaol topshiriq, bahs-munozara, insho yozish, fikrlash, kommunikativ yondashuv,
nutq faolligi, grammatik me’yorlar
Bugungi kunda umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish
– ta’limning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki og‘zaki va yozma nutq – bu
nafaqat til o‘rganish mezoni, balki o‘quvchining fikrlash darajasi, dunyoqarashi, ifoda uslubi va
ijtimoiy faolligining ko‘rsatkichi hamdir.
Zamonaviy jamiyatda erkin fikrlaydigan, o‘z fikrini asosli, ravon va aniq ifodalay oladigan
shaxslarni tarbiyalash ta’limning ustuvor vazifalaridan biri sanaladi. Bu esa ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning muloqot kompetensiyasini, ya’ni aniq, lo‘nda va mazmunli gapira olish, yozma
tarzda o‘z fikrini bayon qila olish ko‘nikmalarini shakllantirishni talab etadi.
Shu nuqtai nazardan maktab ta’limida, ayniqsa ona tili va adabiyot darslarida og‘zaki va yozma
nutqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan topshiriqlar, metodlar va texnologiyalarni qo‘llash dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon o‘quvchilarda nafaqat tilga, balki fikrlashga, tinglashga,
bahslashishga, yozishga, ifodali gapirishga o‘rgatadi.
Ushbu maqolada o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirishga xizmat qiluvchi
samarali usullar, amaliy dars namunalariga tayanilgan holda o‘rganiladi. Shuningdek, og‘zaki va
yozma nutq o‘rtasidagi farq, ularning o‘zaro bog‘liqligi va didaktik integratsiyasi haqida ham
tahliliy fikrlar beriladi.
Maqolada maktab ta’limi jarayonida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishga oid
yondashuvlar tavsifiy, kuzatuv, amaliy-pedagogik, hamda tajriba-eksperimental metodlar asosida
tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida 6–9-sinflar ona tili va adabiyot darslarida olib borilgan o‘quv
mashg‘ulotlari, o‘quvchilarning yozma ish namunalari, og‘zaki javoblari va muloqotdagi faolligi
asos qilib olindi.
Metodik yondashuvlar quyidagilardan iborat:
1.
Og‘zaki nutqni rivojlantirish usullari:
o
Hikoya qilish va voqeani qayta so‘zlash;
o
Bahs va munozaralarda ishtirok etish (muammoli savollarga javob topish);
o
Rolli o‘yinlar va dramatizatsiya;
o
Nutqiy mashqlar: ta’riflash, solishtirish, izohlash;
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
o
Audio-matnlar asosida og‘zaki ifodani mashq qilish.
2.
Yozma nutqni rivojlantirish usullari:
o
Insho yozish (erkin mavzularda, obrazga taqlidan, ijtimoiy-hayotiy asosda);
o
Matnni tahlil qilish va qisqacha bayon etish;
o
Lug‘at boyligini oshirishga qaratilgan topshiriqlar;
o
Tahrir va korrektura mashqlari;
o
So‘z va gap tuzish, murakkab gaplardan foydalanish amaliyoti.
3.
Tajriba asosida taqqoslash:
o
Bir guruhga og‘zaki va yozma mashqlar berilib, ikkinchi guruhga faqat grammatik
topshiriqlar berildi.
o
Dars yakunida o‘quvchilarning fikr ifodalash sifati, mazmunlilik, aniqlik va
mantiqiylik darajalari solishtirildi.
Tadqiqot va amaliy kuzatuvlar natijasida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
1.
O‘quvchilarning og‘zaki nutqi faol ravishda shakllanishi uchun interfaol metodlar – bahs,
rolli o‘yinlar, muloqotli mashqlar samarali bo‘lib chiqdi.
o
O‘quvchilarning so‘z boyligi va gap tuzish qobiliyati aniq ko‘tarildi.
o
Ular o‘z fikrini dalil bilan asoslashga, mustaqil gapirishga intila boshladi.
2.
Yozma nutqni shakllantirishda insholar, matn tahlili, ijodiy yozuv mashqlari ayniqsa
foydali bo‘ldi.
o
O‘quvchilarda mazmunli, mantiqiy va grammatik jihatdan to‘g‘ri matn tuzish
qobiliyati rivojlandi.
o
Insho turlarini (ta'rifiy, mulohazaviy, hikoyaviy) amalda qo‘llash ularda yozma
ifodaning turlarini tushunishga yordam berdi.
3.
Tajriba sinovlarida nutqiy topshiriqlar qo‘llanilgan guruh o‘quvchilari grammatik
topshiriqlargina bajargan guruhga nisbatan 25–30% yuqori natijalarga erishdi.
o
Bu natijalar o‘quvchilarning faolligi, qatnashish darajasi va mustaqil fikr bildirishi
orqali aniqlandi.
4.
Maktabdagi darslarda faqat nazariy bilim emas, balki amaliy nutqiy mashqlar orqali
o‘quvchining shaxsiy fikrini ifodalash, tahlil qilish va baholash ko‘nikmalari shakllanmoqda.
5.
Og‘zaki va yozma nutq bir-birini to‘ldiruvchi ikki asosiy kompetensiya bo‘lib, ularni
integratsion asosda rivojlantirish eng samarali uslub ekani tasdiqlandi.
Ta’lim-tarbiya tizimida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish muhim
vazifalardan biri hisoblanadi. Chunki bu ikki kompetensiya — shaxsning fikrlashi, o‘zini ifoda
etishi, atrofdagilar bilan muloqotga kirishishi, o‘z nuqtayi nazarini shakllantirishi va bildirishida
hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Maktab darslarida kuzatilgan holatlar shuni ko‘rsatadiki, grammatik bilimlar egallash bilan birga
o‘quvchilarda
fikrni aniq va to‘g‘ri ifodalashga yo‘naltirilgan mashqlar
berilganda, ularning
faolligi sezilarli darajada ortadi. Jumladan, bahsli savollarga javob yozish, erkin insho tuzish,
og‘zaki muhokama asosida matn yozish, dramatik voqealarni og‘zaki hikoya qilish kabilar
o‘quvchini mustaqil fikr yuritishga undaydi.
Shuningdek, interfaol metodlar — "Aqliy hujum", "Venn diagrammasi", "Kim tez va aniq?",
"O‘zaro suhbat", "Yozuvchi stuli", "Savol-javob" texnikalari orqali darsda o‘quvchilar o‘z
fikrlarini qat’iyat bilan bildiradi, o‘zgalar fikrini tinglab, munosabat bildiradi. Bu esa og‘zaki
muloqot madaniyatini shakllantiradi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Yozma nutqda esa o‘quvchiga belgilangan mavzuda insho yozish bilan cheklanmaslik, balki
ijodiy
yondashuv
berish lozim: masalan, voqea asosida hikoya tuzish, biror shaxs haqida esdalik yozish,
muammo va uning yechimini yozma tarzda izohlash, asar qahramonlariga maktub yozish kabi
usullar natijadorlikni oshiradi.
Muhokama davomida aniqlanishicha, og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish — bu faqat til
darsining emas, balki barcha fanlarning umumiy maqsadi bo‘lishi zarur. Chunki bugungi jamiyatda
fikr bildiradigan, o‘z nuqtayi nazarini asoslay oladigan, mulohaza yurita oladigan shaxsga
ehtiyoj ortib bormoqda.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish – shaxsni
har tomonlama yetuk qilib tarbiyalashning muhim vositasidir.
Bu ko‘nikmalarni rivojlantirishda muloqotga asoslangan topshiriqlar, fikr almashish mashqlari,
yozma ifoda uslublari samarali hisoblanadi.
Til va adabiyot darslarida nutqiy faoliyatga yo‘naltirilgan metodik yondashuvlar orqali
o‘quvchilarda erkin va ravon nutq, fikrlash madaniyati shakllanadi.
Og‘zaki va yozma nutq faqat grammatik bilim emas, balki muloqot, axloqiy yondashuv, nutqiy
estetikani ham rivojlantiradi.
Bunday yondashuvlar orqali kelajakda o‘z fikrini aniq, lo‘nda, mantiqli ifodalay oladigan,
ishonchli, ma’naviy yetuk yoshlar shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mavlonova, D.
Ona tili va adabiyot darslarida nutqiy kompetensiyani rivojlantirish
. –
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
2.
Nishonova, S.
O‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirish metodikasi
. – Buxoro: BDU
nashriyoti, 2018.
3.
Abduazizova, M.
Ona tili o‘qitish metodikasi
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
4.
Bozorov, B.
O‘quvchilarda og‘zaki nutqni shakllantirish vositalari
. – “Ta’lim
innovatsiyalari” jurnali, 2021, №1.
5.
Vohidova, G.
Nutq madaniyati asoslari
. – Andijon: AndMI, 2019.
6.
Yusupova, N.
O‘quvchilarning yozma savodxonligi va insho yozish ko‘nikmalarini
shakllantirish
. – Samarqand: SamDU, 2020.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
Ona tili fani darsliklari va metodik
qo‘llanmalari
(5–9-sinflar).
8.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
