ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
IBN SINO FALSAFASIDA TABIIY-ILMIY QARASHLAR MOHIYATI
Omonova Sevinch
Toshkent farmatsevtika instituti, Sanoat farmatsiyasi
yo‘nalishi 1-bosqich talabasi Ilmiy rahbar: Falsafa fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
Inoyatova Saodatxon Joxongir qizi
Email:
Annotatsiya:
Mazkur maqolada buyuk alloma Abu Ali Ibn Sinoning ilmiy va falsafiy merosi,
uning jahon ilm-fani va madaniyatiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Ibn Sino Sharq uyg‘onish
davrining yetuk vakili sifatida tibbiyot, falsafa, matematika, astronomiya, farmakologiya va boshqa
ko‘plab sohalarda inqilobiy ilmiy yutuqlarga erishgan. Uning "Al-Qonun fi-t-Tibb" asari asrlar
davomida Yevropa va Islom olamida asosiy tibbiyot qo‘llanmasi sifatida qo‘llanilgan. Ushbu ishda
uning qarashlarining zamonaviy fanlarga ta’siri va ahamiyati ham ko‘rsatildi.
Kalit so‘zlar:
Ibn Sino, falsafa, ilmiy tafakkur, tabiatshunoslik, sabablilik, unsur nazariyasi,
anatomiya.
Kirish.
Ibn Sino haqida ko‘p eshitganmiz, u Sharqning buyuk allomasi sifatida tanilgan.
Meningcha, uning faqat tabibligi emas, balki tabiat va dunyoni ilmiy asosda tushunishga bo‘lgan
yondashuvi ham juda qimmatli. U o‘z davrida ilm va falsafani birlashtirib, tabiiy jarayonlarni
chuqur o‘rganib, ilmiy asosda tushuntirgan. Shu sababli men ushbu mavzuni tanladim, chunki Ibn
Sinoning ilmiy merosi bugungi kunda ham ahamiyatli.
Asosiy qism.
XXI asrda Ibn Sinoning ilmiy merosidan foydalanish faqat tarixiy ahamiyat kasb
etmay, balki tibbiyot va farmatsevtikaning kelajakdagi rivoji uchun ham mustahkam ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, uning ilmiy yondashuvlari hali-hanuz o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Ibn Sino olam va tabiatni tushunishda an’anaviy fikrlarni yangilagan. Uning asarlarida har bir
hodisaning sababi borligi haqida fikr bor, ya’ni hech narsa tasodifiy sodir bo‘lmaydi. U o‘zining
mashhur "Shifo" kitobida tabiatdagi sabab-oqibat qonunlarini batafsil tushuntirgan.
Shuningdek, Ibn Sino qadimiy unsur nazariyasini chuqur tahlil qilgan. To‘rt unsur – havo, suv,
olov va tuproq – inson organizmida muhim rol o‘ynaydi, deb hisoblagan. Menimcha, bu qarashlar
tabiat bilan inson o‘rtasidagi bog‘liqlikni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. U yurak, jigar va
miya kabi a’zolarni o‘rganib, ularning funktsiyalarini aniq bayon qilgan. Bu esa u davrda
tibbiyotda katta yutuq edi. Ibn Sinoning ilmiy tafakkuri faqat organlar bilan chegaralanmaydi, u
yorug‘lik, tovush, ob-havo o‘zgarishlari va yulduzlar harakatini ham izohlashga harakat qilgan. U
tajriba va aqlni bilim olishning eng muhim vositasi deb bilgan, bu esa hozirgi fan asoslariga juda
o‘xshaydi. Men uning tabiatni yaxlit tizim sifatida ko‘rishini o‘rganib, tabiatdagi barcha jarayonlar
bir-biriga bog‘liq ekanligini angladim. Unga ko‘ra, har bir voqea boshqa voqeaga sabab bo‘ladi, bu
esa ilmiy izlanishlar uchun muhim tamoyil hisoblanadi. Eng mashhur asarlaridan biri – "Al-Qonun
fi-t-Tibb" (Tibbiyot qonunlari) faqat kasalliklarni tavsiflash va ularni davolash usullari haqida
emas, balki dorilarni tayyorlash, ularning ta’sir mexanizmlari va dozalarini ham o‘z ichiga olgan.
Ibn Sino o‘simliklardan tayyorlangan dorilarni sinflarga ajratib, ularning harakat mexanizmlarini
batafsil tavsiflagan. Ayniqsa, u dorivor moddalar va kimyoviy birikmalarning organizmdagi o‘zaro
ta’sirini tushuntirib bergan birinchi olimlardan biri hisoblanadi. Bundan tashqari, uning "Kitob al-
Adviyah al-Qalbiyah" (Yurakka ta’sir qiluvchi dorilar kitobi) nomli asari farmakologiya sohasida
muhim o‘rin tutadi. Ushbu asarda Ibn Sino yurak kasalliklarini davolashda ishlatiladigan tabiiy
dori vositalari va ularning qo‘llanilish usullarini yoritib bergan. Ibn Sino o‘zining "Al-Qonun fi-t-
Tibb" asarida dorilarni tasniflash, ularning organizmga ta’siri, kasalliklarni davolash va oldini olish
metodlarini ilmiy asosda bayon qilgan. Ushbu asar nafaqat tibbiyot, balki farmakologiya va
dorishunoslikning shakllanishida ham muhim rol o‘ynagan. Hozirgi farmatsevtika va tibbiyotda
Ibn Sino g‘oyalari qanday aks etayotgani ushbu maqolaning asosiy tadqiqot mavzusidir.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Xulosa.
Ibn Sinoning tabiiy-ilmiy qarashlari meni juda qiziqtirdi va ularni o‘rganish orqali ko‘p
yangi bilimlarga ega bo‘ldim. Uning tabiiy hodisalarni ilmiy asosda tahlil qilishi va falsafiy
yondashuvi hozirgi tibbiyot va fan rivojida katta ahamiyatga ega. Menimcha, bunday meros
yoshlar uchun ham ilmiy fikrlashni rivojlantirishda yordam beradi. Shu sababli Ibn Sinoning
asarlarini o‘rganish va undan ilhomlanish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ibn Sino. Donishnoma (Kitob an-Najot). – Toshkent: Fan nashriyoti, 1980.
2. Sultonov B. Ibn Sino falsafasining asosiy gʻoyalari. – Toshkent: Oʻqituvchi nashriyoti, 1999.
3. G‘ulomov A. O‘zbek xalq tabobati tarixidan lavhalar. – Toshkent: Sharq nashriyoti, 2004.
4. Axmedov Sh. Sharq allomalari va ularning ilmiy merosi. – Samarqand: Zarafshon nashriyoti,
2018.
