ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
XURSHID DAVRONNING BADIIY MAHORATI BORASIDA BA’ZI MULOHAZALAR
To‘rayeva Sadoqat Qahramon qizi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Filologiya va san’at fakulteti o‘zbek
tili ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri — Xurshid Davronning
badiiy mahorati xususida fikr yuritiladi. Uning she’riyati va nasriy asarlarida aks etgan poetik
tasvirlar, badiiy ifoda vositalari, tarixiy va zamonaviylik uyg‘unligi, hamda milliy ruhning talqini
tahlil etiladi. Muallifning ijodiy individual uslubi, obraz yaratish san’ati, ramziy ifoda va falsafiy
teranlik bilan sug‘orilgan satrlar asosida Xurshid Davronning adabiy makonidagi o‘rni ochib
beriladi.
Kalit so‘zlar:
Badiiy mahorat, o‘zbek she’riyati, poetik tasvir, milliy ruh, tarixiylik, zamonaviylik,
ramziy ifoda, adabiy tahlil.
Kirish.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos poetik yo‘nalish va falsafiy qarashlari bilan
ajralib turuvchi adiblardan biri — Xurshid Davrondir. Uning she’rlari, esselari va tarixiy hikoyalari
orqali bugungi o‘zbek adabiyotining ruhiy, estetik va badiiy olami yuksak pog‘onaga ko‘tarilganini
ko‘rish mumkin. Shoir asarlarida qadimiylik va zamonaviylik uyg‘unligi, tarixiy xotira va milliy
g‘urur, ruhiy kechinma va falsafiy teranlik o‘zaro chambarchas bog‘liq. Shoir ijodida adabiyot
alohida o‘rin kasb etadi. Buyuk shoir va yozuvchimiz Oybek aytganidek, “Adabiyot — bu yurakda
kechgan tuyg‘ularning so‘zga aylangan shaklidir. Shoir qalbidan chiqqan har bir satr — xalqning
ichki olamidan darak beradi”.
Xurshid Davron o‘z ijodida faqatgina go‘zal so‘zlar bilan o‘ynashmaydi, balki u orqali xalqning
ruhiy holati, tarixiy ongi, madaniy merosi va bugungi zamon muammolarini poetik tasvirga olib
kiradi. Shoir she’riyatida hayotning nozik qatlamlari, inson ruhiyati, vaqt va makon tushunchalari
o‘z badiiy ifodasini topgan.
Mazkur maqolada Xurshid Davronning badiiy mahorati, ya’ni uning she’riy obrazlar yaratishdagi
o‘ziga xosligi, tarixiy ongni badiiy ifodalash mahorati, til va uslubdagi yangilanishlar borasida
ayrim mulohazalar bildiriladi. Shu orqali adibning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni, ijodiy tamoyillari va
estetik qarashlari chuqur tahlil qilinadi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili.
Xurshid Davron ijodi bo‘yicha olib borilgan ilmiy
tadqiqotlar va adabiy tahlillar adabiyotshunoslikda muhim o‘rin egallaydi. Uning badiiy mahorati,
asarlaridagi tarixiylik, poetik tafakkur, obraz yaratish san’ati hamda ramziy tasvirlar ko‘plab
adabiy manbalarda keng yoritilgan. Xususan, adabiyotshunos olima G.G‘ulomovaning
tadqiqotlarida Xurshid Davronning tarixiy obrazlarni zamonaviy fikr bilan uyg‘unlashtira olganligi
alohida e’tirof etiladi.
Shoir ijodidagi badiiy teranlik, milliy g‘urur va ma’naviy poklik timsoli bo‘lgan she’rlar ustida
professor A.Nazarov, D.Sodiqova kabi olimlarning maqolalarida tahliliy yondashuvlar mavjud. Bu
tadqiqotlarda shoirning g‘oya va mazmun uyg‘unligini saqlagan holda, badiiy vositalarni mohirlik
bilan qo‘llagani ta’kidlanadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolani yozishda adabiy-tahliliy, solishtirma hamda tarixiy
yondashuv usullari asos qilib olindi. Xurshid Davronning badiiy mahoratini yoritishda, eng avvalo,
uning adabiy merosi — she’riy va nasriy asarlari tahlil qilindi. Asarlardagi poetik ifoda vositalari,
ramziy obrazlar, tarixiy va falsafiy qatlamlar adabiy-nazariy mezonlar asosida o‘rganildi.
Tahlil va natijalar.
Xurshid Davron o‘zining she’riy va nasriy ijodi orqali o‘zbek adabiyotiga
badiiy yuksaklik, ramziy teranlik va milliy-falsafiy ruh olib kirgan adibdir. Uning asarlarida tarixiy
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
xotira, shaxsiy kechinma va umumxalq ruhiyatining uyg‘unligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Shoirning
badiiy mahoratini tahlil qilishda, birinchi navbatda, uning obraz yaratish san’ati, ramzlardan
foydalanish uslubi va poetik tafakkuriga e’tibor qaratish lozim.
Shoirlarin o‘ldirganda xalq,
Bo‘lar ekan o‘zi qonga g‘arq.
Xurshid Davronning “1937-yil” nomli she’ridagi ushbu ikki misra qisqa, ammo favqulodda teran
ma’no anglatadi. She’rda 1937-yilda yuz bergan xalqning ma’naviy qatli, ijod erkinligining
bo‘g‘ilishi, va eng achinarlisi — bu fojeada xalqning o‘zi ham befarq guvoh, ba’zan esa bevosita
qatnashchi bo‘lib qolganini ayanchli, ammo halol poetik ifoda bilan tasvirlaydi.
“Shoirlarin o‘ldirganda xalq” — bu satrda “xalq” subyekti aslida ijodkorni ko‘tara olmagan
jamiyat timsolida ko‘rsatiladi. Shoir, yozuvchi, ziyolining o‘ldirilishi — bu nafaqat jismoniy qatl,
balki xalqning madaniyati, tafakkuri, ruhiyati ustidan amalga oshirilgan hujumdir. Shoir bu yerda
xalqni qoralamaydi, aksincha, ayanchli haqiqatni ochib beradi: shoirning o‘limi — xalqning o‘zini
yo‘qotishidir.
“Bo‘lar ekan o‘zi qonga g‘arq” — bu ikkinchi misra birinchi satrdagi fikrni kuchaytiradi va
oqibatni ko‘rsatadi: shoirni o‘ldirgan xalq — o‘zini qonga belagan xalqdir. Bu “qon” — faqat
jismoniy emas, balki ma’naviy halokat, ruhiy zulmat, vijdon azobi belgisi sifatida metaforik
ma’noga ega. Shoir bu yerda tarixiy xotira orqali zamonaviy o‘quvchini ogohlantiradi: ziyolilarni
yo‘qotish — xalqning o‘zini yo‘qotishidir.
Shoir – bayroq, jang qilar oni,
Shoir qoni erur xalq qoni…
Bu band Xurshid Davron ijodining markazida turgan eng muhim g‘oya — shoirning mas’uliyati,
xalq oldidagi qarzdorligi va uning jangchi sifatidagi obrazini yorqin ifodalaydi. She’r repressiya
yillari fonida yozilgan bo‘lsa-da, bu ikki misra orqali shoir faqat tarixiy bir davrni emas,
ijodkorlikning doimiy mohiyatini tasvirlaydi.
1. Shoir – bayroq: obraz va ramzning uyg‘unligi
“Shoir – bayroq, jang qilar oni, shoir bu yerda metafora sifatida “bayroq” timsolini ishlatadi.
Bayroq — bu ideya, maqsad, xalqning ruhi timsoli bo‘lib, jang maydonida oldinda yuradi, el-
yurtni birlashtiradi. Shoirning o‘zini “bayroq” deb atashi — bu ijodkor faqat kuzatuvchi emas,
balki jamiyat oldidagi kurashning boshida turadigan shaxs ekanini bildiradi.
“Jang qilar oni” — bu jumla shoirning so‘z bilan, haqiqat bilan, vijdon bilan olib boradigan
kurashiga ishora. Bu jang – qurol bilan emas, fikr bilan, qalb bilan, adolat bilan olib boriladigan
kurashdir.
2. Shoir va xalq qonining birligi
“Shoir qoni erur xalq qoni…”
Bu satr — xalq va shoir orasidagi uzviy bog‘liqlikni ramziy va chuqur tarzda ifodalaydi. “Shoir
qoni” – bu shunchaki shaxsiy qismat emas, balki umumxalq taqdiri, milliy iztirob timsolidir. Shoir
o‘ldirilsa, aslida xalqning o‘zi qon yo‘qotadi, degan chuqur falsafiy xulosa bu satrda mujassam.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Bunday yondashuv Xurshid Davron ijodining yetakchi g‘oyasi – shoirning xalq bilan bir jism, bir
ruh, bir taqdir ekanligi g‘oyasiga asoslanadi. Bu esa uning badiiy mahoratining chuqurligini,
ijtimoiy mas’uliyatini va tarixiy ongini ifodalaydi.
Qog‘ozning qorlarini
Eritaman nafasim bilan,
Unib ko‘zga ko‘rina boshlar
Qora rangli chechaklar birdan.
Endi esa yuqoridagi “She’r yozganda…” deb nomlangan misralarini tahlilga tortamiz. She’rning
ilk misrasidayoq Xurshid Davron o‘ziga xos poetik manzara yaratadi:
“Qog‘ozning qorlarini eritaman nafasim bilan” — bu misra, bir tomondan, qog‘ozdagi oppoq
bo‘shliqni, boshqa tomondan esa shoir nafasining (ilhomining) harorati bilan u yerni “eritishi”ni
tasvirlaydi. Bu — ijodning tug‘ilish lahzasi. Oddiy so‘zlar bilan aytganda, shoir bu yerda: “qog‘oz
— muzdek, jimjit, beg‘araz holatda turadi, ammo men — ilhomim, qalb haroratim bilan uni
jonlantiraman”, degan mazmunni beradi.
Bu yerda “qor” — bo‘shlik, jimjitlik, “nafas” esa — ilhom, ruhiy kuch timsolida ishlatilgan. Juda
kuchli kontrast: muzdek qog‘oz — tirik nafas.
Unib ko‘zga ko‘rina boshlar
Qora rangli chechaklar birdan.
Bu misralarda esa shoirning ijodiy mahsuli — ya’ni, yozilgan harflar, satrlar, butun she’r — “qora
rangli chechaklar” timsolida gavdalanadi. “Qora chechaklar” — bu qora siyoh bilan yozilgan
so‘zlar, ammo ular tirik, o‘sayotgan, jonli obrazga ega. Bu orqali Xurshid Davron she’r yozish
jarayonini biologik jarayon, ya’ni o‘suvchi, jonlanayotgan, ildiz otayotgan jarayon sifatida talqin
qiladi.
Xulosa.
Xurshid Davron zamonaviy o‘zbek adabiyotining eng nufuzli va betakror shoirlaridan biri
bo‘lib, uning ijodi o‘zbek poeziyasida ma’naviy yuksalish, tarixiy xotira va ruhiy uyg‘onish ruhida
shakllangan yuksak badiiy namunadir. Ushbu maqolada Xurshid Davronning badiiy mahorati,
asosan, uning she’rlari asosida tahlil qilinar ekan, shoirning obraz yaratishdagi noan’anaviylik,
ramz va metaforalardan foydalanish mahorati, fikr va hissiyot uyg‘unligi, falsafiy teranlik kabi
jihatlari alohida ajralib turishi isbotlandi.
“1937-yil”, “Yana o‘sha kunlar qaytar”, “She’r yozganda” kabi she’rlarida shoir xalq taqdirini,
tarixiy adolatsizliklarni, shoirning jamiyatdagi mas’ul rolini va ijodiy azob-u shavqni chuqur
poetik ifoda bilan yoritadi. Ayniqsa, “Shoir — bayroq, jang qilar oni” kabi satrlar orqali shoir
o‘zini xalqning dardi bilan yashovchi, fidoyi ijodkor sifatida tasvirlaydi. “She’r yozganda”
she’ridagi obrazlar esa uning so‘zga bo‘lgan ruhiy munosabatini, ijod jarayonining go‘zallik va
iztirob bilan yo‘g‘rilganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, shoir o‘z she’rlarida milliy g‘urur, tarixiy xotira, vijdon va erkinlik kabi mavzularni
badiiy yuksaklikda talqin etib, o‘zbek she’riyatining ruhiy-ma’naviy salohiyatini yangi bosqichga
olib chiqishga hissa qo‘shgan.
Shu tariqa, Xurshid Davronning badiiy mahoratini o‘rganish — nafaqat uning ijodini tahlil qilish,
balki butun bir davr poetikasini, zamonaviy o‘zbek adabiyotining badiiy tendensiyalarini anglash
uchun ham muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Davron, X. (2000). Qaqnus. Toshkent: Sharq nashriyoti.
2. Davron, X. (1996). Jannatga yo‘l. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
3. Quronov, D. (2008). She’riyat saboqlari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
4. Shoabdurahmonov, N. (2003). O‘zbek adabiyoti tarixi. 3-jild. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti.
5. Normurodov, A. (2018). Xurshid Davron she’riyati poetikasi. – “Adabiyot ta’limi” ilmiy-
metodik jurnal, 1-son.
6. Rasulov, B. (2010). “Xurshid Davron poetikasining zamonaviyligi” // Filologiya masalalari, 2-
son.
7. Usmonov, I. (2006). Adabiy tanqid asoslari. Toshkent: O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi
nashriyoti.
8. G‘aniyeva, M. (2019). Ijodkor shaxs va zamon ruhiyati: Xurshid Davron ijodi misolida. –
“O‘zbek tili va adabiyoti” jurnali, 5-son.
9. Axmedov, H. (2015). O‘zbek poeziyasi poetikasi. Toshkent: Fan va texnologiya.
10. Oybek. Adabiyot va hayot. — Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1970. — 210 b.
