ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
OʻSIMLIK EKSTRAKTLARIDAN BIOLOGIK FAOL BIRIKMALARNI AJRATIB
OLISHDA YUQORI SAMARALI SUYUQLIK XROMATOGRAFIYA USULINING OʻRNI
Xamidov Sobir Xodiyevich
Jizzax politexnika instituti assistenti
Tishlikboyev Qurbonboy Abdumalik o‘g‘li
Jizzax politexnika instituti guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oʻsimlik ekstraktlarida mavjud boʻlgan biologik faol birikmalarni
tahlil qilishda yuqori samarali suyuqlik xromatografiya (YUSSX) usulidan foydalanish muhokama
qilinadi.
Kalit soʻzlar:
ekstraksiya, ekstrakt, detektor, filtrat, mass-spektrometriya, eluyent
Annotatsiya:
V dannoy statye rassmatrivayetsya ispolzovaniye vыsokoeffektivnogo metoda
jidkostnoy xromatografii (VEJX) pri analize biologicheski aktivnыx soyedineniy, soderjaщixsya v
rastitelnыx ekstraktax.
Klyuchevыe slova:
ekstraksiya, ekstrakt, detektor, filtrat, mass-spektrometriya, elyuyent
Abstract:
This article discusses the use of the method of high-performance liquid chromatography
(HPLC) in the analysis of biologically active compounds contained in plant extracts.
Keywords:
extraction, extract, detector, filtrate, mass spectrometry, eluent
Sof birikmalar shaklida ham, standartlashtirilgan ekstraktlar shaklida ham dorivor oʻsimliklardan
olingan tabiiy mahsulotlar kimyoviy tarkibi xilma-xilligi tufayli yangi dorilarni ishlab chiqarish
uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Butun dunyoda tabiiy mahsulotlardan terapevtik dori-
darmonlarni izlashga, ayniqsa, isteʼmol qilinuvchi dorivor oʻsimliklarga boʻlgan qiziqish oʻsdi.
Tibbiyotda foydalaniladigan oʻsimlik va oʻsimlik preparatlari turli xil biologik faol birikmalarni oʻz
ichiga oladi. Oʻsimlik va oʻsimlik preparatlarida mavjud boʻlgan tarkibiy qismlarni tahlil qilishda
ekstraksiya eng muhim usul hisoblanadi.
Bugungi kunda yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi fan va texnologiyaning turli sohalarida
keng qoʻllaniladigan usul hisoblanib, uning ahamiyati, ayniqsa, molekulyar biologiya, ifloslanishni
nazorat qilish, shuningdek, kimyo, neft-kimyo, oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida juda katta.
Yuqori samarali suyuqlik xromatografiya (YUSSX) – (High performance liquid chromatography
(HPLC), Vыsokoeffektivnaya jidkostnaya xromatografiya (VEJX) tabiiy mahsulotlarni ajratish
uchun universal, ishonchli va keng qoʻllaniladigan usuldir. Hozirda yuqori samarali suyuqlik
xromatografiyasi rivojlanish tezligi boʻyicha instrumental usullar orasida birinchi oʻrinni egallab,
hatto gaz xromatograąyasidan ham oshib ketdi. Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasining gaz
xromatografiyasiga nisbatan eng muhim afzalligi shundaki, deyarli har qanday obyektni ularning
fizik-kimyoviy xususiyatlariga, masalan, qaynash nuqtalariga yoki molekulyar ogʻirligiga hech
qanday cheklovlarsiz oʻrganish mumkinligida hisoblanadi.
Moddalarning ajralish mexanizmiga koʻra yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasining quyidagi
variantlari farqlanadi: asosiy namoyon boʻladigan molekulalararo oʻzaro taʼsirlarning tabiatiga
muvofiq adsorbsion, boʻlinish, ion almashinish, chiqarib tashlash, xiral va boshqalar. YUSSX ining
boshqa variantlari mavjud. Koʻpincha ajratish mobil va statsionar fazalarning turiga, shuningdek,
aniqlanayotgan birikmaning tabiatiga qarab bir emas, balki bir vaqtning oʻzida bir nechta
mexanizmlar bilan amalga oshiriladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Hozirgi vaqtda ushbu usul oʻsimliklar sifatini tadqiqida turli xil analitik usullardan afzal hisoblanadi.
Tabiiy mahsulotlar koʻpincha faol moddani toʻliq tavsiflash uchun biologik tahlilda nisbatan
ekstraktni baholashdan soʻng ajratiladi. Biologik faol moddalar koʻpincha ekstraktda faqat
ikkilamchi komponent sifatida mavjud boʻlib, yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi bunday
koʻpkomponentli namunalarni analitik tahlil qilish uchun juda mos keladi.
Kimyoviy ajratishni yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yordamida amalga oshirilishi
mumkin, chunki maʼlum bir birikmalar maʼlum bir ustun va koʻchma fazani hisobga olgan holda
turli xil koʻchish darajalariga ega. Ajratish darajasi asosan turgʻun faza va mobil fazani tanlash bilan
belgilanadi. Odatda, fitokimyoviy moddalarni aniqlash va ajratish izokratik tizim yordamida (bitta
oʻzgarmas mobil fazali tizim yordamida) amalga oshirilishi mumkin. Organik erituvchining suvga
nisbati vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turadigan gradiyentli elutsiya, ishlatilgan sharoitda ushlab turilishi
bilan bir-biridan sezilarli farq qiladigan namunaning bir nechta tarkibiy qismi tekshirilsa maqsadga
muvofiq boʻlishi mumkin.
Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yordamida maʼlum birikmani tozalash yoki birikmani
boshqa birikmalardan yoki ifloslantiruvchi moddalardan ajratish yoki ajratib olish jarayonini amalga
oshirish mumkin. Har bir birikma maʼlum xromatografik sharoitlarda xarakterli choʻqqiga ega
boʻlishi kerak. Nimani ajratish kerakligiga va namunalarning qanchalik chambarchas bogʻliqligiga
qarab, xromatograf optimal ajratishni olish uchun tegishli mobil faza, oqim tezligi, mos detektorlar
va ustunlar kabi shartlarni tanlashi mumkin.
Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi yordamida har qanday birikmani aniqlash uchun avval
detektorni tanlanadi va optimal aniqlash sozlamalari uchun sozlanganidan soʻng, ajratish tahlilini
ishlab chiqish kerak. Ushbu tahlilning koʻrsatkichlari shunday boʻlishi kerakki, xromatografda
maʼlum namunaning sof choʻqqisi kuzatilishi kerak. Aniqlash choʻqqisi maʼlum ushlab turish
vaqtiga ega boʻlishi va tahlil qilinadigan aniqlash darajalarida begona choʻqqilardan yaxshi ajralib
turishi kerak. Yuqori sezuvchanlikka ega boʻlganligi uchun ham ultrabinafsha detektorlari barcha
detektorlar orasida mashhurdirUvni aniqlashning yuqori sezgirligi, agar qiziqish birikmasi
namunada faqat oz miqdorda boʻlsa, afzallikdir. Ultrabinafsha nurlanishdan tashqari, moddalarni
fitokimyoviy aniqlash uchun boshqa aniqlash usullari ham qoʻllaniladi, masalan, diodli qator
detektori (DAD) mass-spektrometriya (MS) bilan birgalikda suyuqlik xromatografiyasi (LC/MS)
bilan birlashtirilgan suyuq xromatografiya ham murakkab oʻsimlik ekstraktlarini tahlil qilishning
kuchli usuli hisoblanadi. Ayniqsa sof standart mavjud boʻlmaganda yuqori samarali suyuqlik
xromatografiyasi va mass-spektrometriya birlashmasi dorivor oʻsimliklardagi kimyoviy birikmalarni
tez va aniq aniqlashni osonlashtiradi.
Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi tahlili uchun mos namunani olish uchun xom
boshlangʻich materialni qayta ishlash, shuningdek namunani tiklash uchun hal qiluvchi tanlash
tabiiy mahsulotni izolyatsiyalashning umumiy muvaffaqiyatiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Boshlangʻich material, masalan, quritilgan kukunli oʻsimlik, dastlab kerakli birikmani eritmaga
samarali chiqarilishini taʼminlaydigan tarzda organik erituvchi (masalan, metanol, xloroform)
dastlabki ekstraktant sifatida ishlatilishi mumkin va makeratsiya davridan keyin qattiq material
ekstraktni filtrlash yoʻli bilan dekantlash orqali olib tashlanadi. Keyin filtrat konsentratsiyalanadi va
ajratish uchun yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasiga yuboriladi. Xom ekstraktni tahlil
qilishda himoya ustunlaridan foydalanish zarur. Tabiiy mahsulotlarning koʻplab materiallarida
xlorofill va boshqa endogen materiallar kabi kuchli bogʻlovchi tarkibiy qismlarning sezilarli
darajalari mavjud boʻlib, ular uzoq muddatda analitik ustunlarning ishlashiga putur yetkazishi
mumkin. Shunday qilib, himoya ustunlari analitik ustunlarning ishlash muddatini sezilarli darajada
oshiradi.
Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi sintetik polimerlar, dorilar, yuvish vositalari, oqsillar,
gormonlar va boshqa biologik muhim birikmalarni tahlil qilish, ajratish va tozalash uchun ishlatiladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Yuqori sezgir detektorlardan foydalanish juda oz miqdordagi moddalar (10
-11
- 10
-9
g) bilan
ishlashga imkon beradi, bu biologik tadqiqotlarda juda muhimdir. Yuqori samarali suyuqlik
xromatografiyasi usuli turli xil suyuq xromatograflarda amalga oshiriladi. Zamonaviy suyuq
xromatograflar moddalarning murakkab aralashmalarini alohida komponentlarga ajratish va
ajratilayotgan aralashmaning tarkibiy qismlarini sifat va miqdoriy tahlil qilish uchun moʻljallangan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Krichkovskaya L.V., Chernenkaya L.A. // Xromatografiyani oziq-ovqat, mikrobiologiya va
tibbiyot sanoatida qoʻllash: Mat. Vses. Konf. - Gelendjik, 1990 yil 8-12 oktyabr, M., 1990.
2. Hamidov S. X., Mullajonova Z. S. Q., Xakberdiev Sh M. Gossypol complex and spectral analysis
of silver //Science and Education. – 2021. – T. 2. – №. 2.
3. Kreshkov A.P. Analitik kimyo asoslari. Nazariy asos. Sifatli tahlil, Birinchi kitob, 4-nashr, rev.
M., "Kimyo", 1976
4. Sakodinskiy K.I., Orexov B.I. Fan va texnikada xromatografiya. - M.: Bilim, 1982
