ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
O‘QUVCHILARDA MULOQOT MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA
AKSEOLOGIK YONDASHUVNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI
Jumanov Alisher Tolibjonovich
Buxorodagi "Osiyo xalqaro universiteti" magistraturasi.
Ta’lim yo‘nalishi – Pedagogika
Annotatsiya
: Mazkur maqolada akseologik yondashuv asosida o‘quvchilarda muloqot
madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishning nazariy-metodik asoslari yoritilgan. Muallif
muloqot madaniyatini faqat til vositasidagi faoliyat emas, balki axloqiy-estetik qadriyatlar tizimi
sifatida ko‘rib chiqadi. Yondashuv asosida ijtimoiy va madaniy qadriyatlar kontekstida shaxsning
kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, umumta’lim
maktablari sharoitida muloqot madaniyatini rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar
: akseologik yondashuv muloqot madaniyati qadriyatlar kommunikativ ko‘nikma
ta’lim jarayoni shaxs rivoji
Kirish qismi
Bugungi globallashuv va raqamli axborotlashuv davrida insonlar o‘rtasidagi muloqotning sifati va
mazmuni tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, yosh avlod vakillarida muloqot
madaniyatini shakllantirish zamonaviy ta’lim tizimining dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
O‘quvchilarning kommunikativ salohiyatini rivojlantirish nafaqat ularning ijtimoiy faolligini
oshiradi, balki ular orasida sog‘lom psixologik muhitni ta’minlashda ham muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, muloqot madaniyatini akseologik yondashuv
asosida tahlil qilish va takomillashtirish bu sohadagi muhim ilmiy va amaliy vazifalardan biridir.
Akseologiya – bu qadriyatlar haqidagi ta’limot bo‘lib, u orqali shaxsiy hamda ijtimoiy ongda
shakllanadigan muloqot madaniyati elementlarini chuqur o‘rganish va tahlil qilish mumkin bo‘ladi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, o‘quvchilarda muloqot madaniyatini shakllantirishda faqat til
vositalaridan foydalanish yetarli emas. Bu jarayonda hissiy-intellektual muhit, axloqiy-psixologik
tarbiya, estetik idrok va tanqidiy fikrlashning o‘zaro uyg‘unligi muhim ahamiyat kasb etadi.
Akseologik yondashuv o‘quvchilarni muloqot jarayonida nafaqat axborot almashishga, balki
muloqot orqali insoniy qadriyatlarni anglashga, o‘zgalarning hissiyotlarini tushunishga, empatiya
asosida fikr yuritishga o‘rgatadi. Bu esa kommunikativ savodxonlikning yuqori bosqichidir.
Shuningdek, maktabdagi barcha fanlar orqali muloqot madaniyatini rivojlantirish mumkin.
Masalan, adabiyot darslarida badiiy obrazlar vositasida axloqiy qarorlar muhokamasi, tarix
darslarida turli madaniyat va qarashlarga nisbatan hurmatni rivojlantirish, biologiya va texnologiya
darslarida guruhlarda ishlash orqali fikr almashishni yo‘lga qo‘yish orqali muloqotning mazmuni
boyitiladi. Akseologik yondashuvda o‘quvchi shunchaki bilim oluvchi emas, balki faol qadriyat
egasi sifatida shakllanadi. Muloqot madaniyatini rivojlantirishda psixologik jihatlar ham muhim
o‘rin egallaydi. O‘quvchilarning o‘zini anglash darajasi, o‘z fikrini ifodalashdagi ishonchi, ijtimoiy
muhitdagi o‘zini tutish qoidalarini tushunishi – bularning barchasi muloqot jarayonining sifatini
belgilaydi. Shu nuqtai nazardan, akseologik yondashuv asosida o‘quvchilarning ichki dunyosi,
hissiy holati va shaxsiy qadriyatlariga e’tibor qaratish ta’limning muvaffaqiyatli kechishini
ta’minlaydi. O‘quvchining ichki motivatsiyasi faqat bilim olishga emas, balki o‘z shaxsiy
qadriyatlarini anglash va namoyon etishga yo‘naltirilsa, u muloqotga ongli va mas’uliyatli
yondashishni o‘rganadi.
Muloqot madaniyatini shakllantirishda sinf jamoasining roli ham beqiyosdir. O‘quvchilar o‘rtasida
ijobiy muhit yaratish, o‘zaro hurmat, tenglik, ochiqlik tamoyillarini amaliyotga tadbiq etish orqali
muloqot jarayoni erkin, tabiiy va samimiy tus oladi. Akseologik yondashuv aynan jamoaviy
qadriyatlarga tayangan holda har bir a’zoni jamiyatdagi o‘rni va mas’uliyatini anglashga undaydi.
Shu orqali o‘quvchi muloqotni shaxsiy ehtiyoj emas, balki ijtimoiy va madaniy zarurat sifatida
qabul qila boshlaydi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Zamonaviy ta’lim texnologiyalari – loyiha asosida o‘qitish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish,
kollaborativ (hamkorlikdagi) ta’lim usullari muloqot madaniyatini shakllantirishda samarali vosita
bo‘la oladi. Masalan, “fikrlar doirasi”, “rolli muloqot”, “ixtilofli holatlarda qaror qabul qilish” kabi
usullar orqali o‘quvchilar o‘z fikrini asoslash, boshqalarning fikrini inobatga olish, bahs qilish
madaniyatini o‘zlashtiradilar. Bu faollik jarayonida akseologik yondashuv muloqotni nafaqat
mantiqiy, balki ma’naviy va axloqiy asosda olib borishga yo‘naltiradi.
Milliy qadriyatlar kontekstida olib borilgan muloqot madaniyatining rivoji ham alohida
o‘rganishga arzigulik yo‘nalishdir. O‘zbek xalqining tarixiy madaniy merosi, odob-axloq
me’yorlari, mehmondo‘stlik, kattalarga hurmat, murosaga moyillik kabi qadriyatlar yoshlar ongiga
singdirilsa, ular bu qadriyatlarni kundalik muloqotda ham amaliyotga tatbiq etishni o‘rganadilar.
Bu jarayonda folklor namunalaridan, maqollardan, tarixiy shaxslar hayotidagi muloqot madaniyati
bilan bog‘liq voqealardan foydalanish juda samarali bo‘ladi.
Yosh avlodni globallashuv sharoitida o‘z milliy qadriyatlariga sodiq, lekin shu bilan birga ochiq,
tolerant va zamonaviy muloqotga qodir shaxs sifatida tarbiyalashda akseologik yondashuvning roli
benihoya kattadir. Muloqotni faqat aloqa vositasi sifatida emas, balki shaxsiy va ijtimoiy
taraqqiyotga olib boruvchi omil sifatida baholash orqali o‘quvchilar madaniyatli, ma’noli, samimiy
va samara beruvchi kommunikatsiya yuritishni o‘rganadilar.
Yana bir muhim jihat – bu ijtimoiy tarmoqlarning, virtual makonning yoshlar muloqotiga ta’siri.
Raqamli kommunikatsiya shakllari ba’zida madaniy muloqot me’yorlarini zaiflashtirishi mumkin.
Shu sababli, akseologik yondashuv asosida o‘quvchilarga internet madaniyati, onlayn etikasi,
raqamli empatiya kabi tushunchalarni singdirish muhimdir. Bu borada mediamadaniyatni o‘rgatish
va axborot madaniyatiga oid mashg‘ulotlar o‘tkazish foydali bo‘ladi.
Amaliy jihatdan qaraganda, maktabda muloqot madaniyatini rivojlantirish uchun "Muloqot
darslari", "Bahs va muhokama klublari", "Qadriyatlar haftaligi", "Dialogga asoslangan loyiha
ishlari" kabi shakllar joriy etilishi mumkin. Ushbu faoliyatlar orqali o‘quvchilar turli ijtimoiy
mavzularda ochiq fikr yuritish, o‘z pozitsiyasini madaniyatli ifoda etish, boshqalarning fikrini
hurmat qilish, umumiy qarorga kelish kabi muhim kommunikativ qobiliyatlarni rivojlantiradilar.
Akseologik yondashuv orqali ta’lim jarayonida muloqot madaniyatini rivojlantirish uchun
o‘qituvchilar avvalo o‘z pedagogik faoliyatida qadriyatga asoslangan yondashuvni ustuvor
qilishlari lozim. Bu yondashuv o‘quvchini insoniylik, hurmat, adolat, halollik, sabr, bag‘rikenglik
kabi ijtimoiy qadriyatlarga yo‘naltiradi. O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki qadriyat
targ‘ibotchisi, madaniy muhit yaratuvchisi sifatida faoliyat yuritadi. U har bir darsda, hatto
mavzusi aniq ilmiy bo‘lsa ham, insoniy munosabat, axloqiy pozitsiya, madaniy yondashuvni aks
ettiruvchi muhit yaratishga intilishi zarur.
Yoshlar bilan muloqotda eng muhim jihatlardan biri – bu ularning shaxsiy fikriga, qiziqishlariga va
hissiyotlariga hurmat bilan yondashishdir. Akseologik yondashuvda o‘quvchi shunchaki bilim
oluvchi emas, balki mustaqil fikrlovchi, qadriyatlar asosida harakat qiluvchi shaxs sifatida qaraladi.
Shu sababli, muloqot jarayonida o‘quvchining nutqiy faolligini qo‘llab-quvvatlash, unga savollar
berish, muhokamalarga jalb qilish, kichik guruhlarda bahs-munozaralarni tashkil etish orqali
ularning ichki dunyosini ochishga yordam berish kerak bo‘ladi.
Yana bir muhim jihat – bu til va muloqot vositalarining madaniy kontekstda qo‘llanilishidir.
O‘quvchilarda adabiy tilga hurmatni oshirish, so‘z tanlash madaniyatini rivojlantirish, og‘zaki va
yozma nutqda odob me’yorlariga amal qilishni targ‘ib qilish muloqot madaniyatining muhim
tarkibiy qismlaridandir. Shu bilan birga, og‘zaki muloqot bilan bir qatorda emotsional madaniyat,
tana harakatlari (mimika, gestures), ovoz ohangi kabi noverbal muloqot elementlarini to‘g‘ri va
madaniy asosda ishlatishga ham alohida e’tibor berish lozim.
Bugungi kunda interaktiv texnologiyalardan foydalanish orqali ham muloqot madaniyatini
rivojlantirish mumkin. Misol uchun, multimedia vositalari, videoroliklar, simulyatsion muloqot
sahnalari, rolli o‘yinlar, virtual dialoglar orqali o‘quvchilar real hayotga yaqin sharoitda
kommunikativ ko‘nikmalarni amaliyotda sinab ko‘rishlari mumkin. Bunday faoliyatlarda
o‘quvchilar muloqot davomida yuzaga keladigan muammolarni tahlil qilish, murosali yechim
topish va konstruktiv fikr bildirish ko‘nikmalarini shakllantiradilar.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Pedagogik amaliyotda akseologik yondashuv asosida muloqot madaniyatini rivojlantirishda ota-
onalar bilan hamkorlik ham muhim ahamiyatga ega. Oila muhitida shakllangan qadriyatlar,
bolalarning muloqotga bo‘lgan dastlabki munosabatini belgilaydi. Shu bois maktabda
o‘tkaziladigan seminar-treninglar, ochiq suhbatlar, ota-onalar bilan ishlash bo‘yicha metodik
qo‘llanmalar orqali oilada ham muloqot madaniyatiga e’tibor qaratilishiga erishish mumkin.
Akseologik yondashuvning yadro nuqtasi bu – shaxsning axloqiy kamoloti va qadriyatga
asoslangan o‘zini anglash darajasidir. Shu asosda ta’lim berilsa, o‘quvchilar nafaqat muloqot
madaniyatiga ega bo‘lishadi, balki ijtimoiy mas’uliyatli, tolerant va bag‘rikeng shaxs sifatida
voyaga yetadilar.
Muloqot madaniyati bu insonlar o‘rtasidagi o‘zaro hurmat, to‘g‘rilik, sabr-toqat, estetik ifoda va
axloqiy mezonlar asosida tashkil etiladigan ijtimoiy-hayotiy jarayondir. Akseologik yondashuvda
muloqot madaniyati inson qadriyatlarini anglash, ularga rioya qilish va ularni ijtimoiy amaliyotda
namoyon qilish jarayoni sifatida talqin etiladi. O‘quvchilarda bu sifatlarni rivojlantirish uchun
ta’lim jarayonida quyidagi yondashuvlarga e’tibor qaratish lozim: shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim,
faol o‘rgatuvchi metodlar, muammoli vaziyatlar asosida muloqot mashqlari, etika va estetika
asosida dars mazmunining boyitilishi.
Mazkur yondashuv orqali o‘quvchilarning o‘z fikrini erkin va madaniyatli ifodalashi, o‘zgalar
fikriga hurmat bilan yondashishi, nizoli vaziyatlarda konstruktiv yondashuvni tanlashi kabi
ko‘nikmalar shakllanadi. Bu esa nafaqat ta’lim jarayonida, balki kundalik hayotda ham ijtimoiy
integratsiyani ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Muloqot madaniyatini rivojlantirishda o‘qituvchining shaxsiy namunasi, darsdagi ijtimoiy-
psixologik muhit, kommunikativ o‘yinlar, nutqiy kompetensiyani shakllantirishga qaratilgan
topshiriqlar va madaniy qadriyatlarga asoslangan materiallar alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, milliy
qadriyatlar asosida axloqiy-estetik tafakkurni rivojlantirish orqali o‘quvchilar ongida muloqotga
bo‘lgan ijobiy munosabat paydo bo‘ladi.
Xulosa
Akseologik yondashuv asosida o‘quvchilarda muloqot madaniyatini rivojlantirish nafaqat bilim
berish, balki shaxsning ichki dunyosini, axloqiy va estetik qarashlarini shakllantirishda muhim
vositadir. Ushbu jarayon ta’limning barcha bosqichlarida izchil olib borilishi kerak. Muloqot
madaniyatini rivojlantirish orqali jamiyatda bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat, murosaga tayyorlik kabi
ijtimoiy qadriyatlar mustahkamlanadi. Shu boisdan, zamonaviy ta’limda akseologik yondashuv
orqali kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishni samarali pedagogik strategiya sifatida ko‘rib
chiqish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Habermas Y. Kommunikativ faoliyat nazariyasi
2.
Xolmurodov A. Shaxs va qadriyatlar: psixologik-pedagogik asoslar
3.
Erkinov Ilkhom Erkin ogli Assistant at the Department of Social and Humanitarian
Sciences, Samarkand State Medical University. Maxmanabieva Madina Mels kizi Student of the
Faculty of Medicine at Samarkand State Medical University “Relevance of the Problem of
Treatment
and
Evacuation
Provision
of
Victims
in
Emergency
Situations”:
https://www.bjisrd.com/index.php/bjisrd/article/view/1699
4.
Erkinov Ilkhom Erkin Ogli. (2023). Life Safety and Civil Protection in Natural
Emergencies. Eurasian Research Bulletin, Volume 17|February, ISSN: 2795-7365, 188-190.
5.
Erkinov Ilkhom Erkin-coals, Lutfillaev Mirzohid Salokhitdinovich Samarkand State
Medical Institute,Samarkand, Uzbekistan. BASIC PRINCIPLES OF THE ORGANIZATION
STUDIES AT THE UNIVERSITY. World Bulletin of Management and Law (WBML) Available
Online at: https://www.scholarexpress.net Volume-7, February-2022 ISSN: 2749-3601. 95- 96 bet.
6.
Эркинов Илхом Эркин ўғли, БДК 2022. ҲАЁТ ФАОЛИЯТИ ХАВФСИЗЛИГИ
АСОСЛАРИ” ҚОИДАЛАРИНИ ЎҚИТИШНИНГ САМАРАДОРЛИГИ ВА АҲАМИЯТИ.
JOURNAL
OF
EXERCISE
PHYSIOLOGY.2(ISSN1097-9751),393-397.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=JO8jN
4QAAAAJ&citation_for_view=JO8jN4QAAAAJ:zYLM7Y9cAGgC
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
7.
Erkinov Ilxom Erkin o'gli: https://www.scholarexpress.net
8.
Erkinov Ilxom Erkin o'gli: https://doi.org/10.5281/zenodo.7213946
