ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
PARKINSON KASALLIGINING ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI HAQIDA
Ollanova Shaxnoza Sirliboyevna
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
Parkinson kasalligi - bu asosan harakatlarni nazorat qilishni buzadigan nevrologik kasallik bo'lib,
odatda motor tizimiga ta'sir qiladi. Ushbu kasallikning eng keng tarqalgan alomatlari qo'l va
oyoqlarda titrash (tremor), harakatning sekinlashishi (bradikineziya), mushaklar qattiqligi (rigidlik),
va yurishning notekisligi kabi holatlarni o'z ichiga oladi. Parkinson kasalligining aniq sabablari hali
to'liq o'rganilmagan bo'lsa-da, genetik va atrof-muhit omillari bu kasallikni rivojlanishiga hissa
qo'shishi mumkin. Ushbu maqolada Parkinson kasalligining zamonaviy davolash usullari haqida
so'z boradi. Uning asosiy sabablari va patogenezi to'g'risida quyidagi ma'lumotlar mavjud:
Gipokinesiya — harakatlarning qisqarishi yoki kamayishi, Parkinson kasalligi bilan bog'liq asosiy
simptomlardan biridir. Bu simptomning rivojlanishi dopamin ishlab chiqaradigan neyronlarning
degeneratsiyasiga bog'liqdir. Parkinson kasalligida quyidagi sabablarga asoslangan gipokinesiya
paydo bo'lishi mumkin:
Dopamin yetishmovchiligi: Parkinson kasalligining asosiy sababi dopamin neyronlarining o'limidir,
asosan miya bosh qismidagi substantia nigra nomli sohada. Dopamin miya va mushaklar o'rtasidagi
signal uzatishni ta'minlaydi. Dopamin yetishmovchiligi esa motor harakatlarni boshqarishda
qiyinchiliklar, qaltirash, mushaklarning qattiqligi va gipokinesiyani keltirib chiqaradi.
Dopamin yo'llarining zararlanishi: Dopamin yo'llarining zararlanishi motor harakatlarini boshqarish
jarayonini buzadi, bu gipokinesiyaga olib keladi. Bu zararli o'zgarishlar miya ichidagi neyronlar
o'rtasidagi normal aloqalarni o'zgartiradi.
Patogenez (kasallik rivojlanishining mexanizmi). Parkinson kasalligining patogenezi murakkab va
bir nechta mexanizmlar orqali rivojlanadi. Asosiy jarayonlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1. Neyronal degeneratsiya: Parkinson kasalligida, substantia nigra (miya qismida dopamin ishlab
chiqaradigan hudud) va boshqa miya sohalarida dopamin ishlab chiqaruvchi neyronlar asta-sekin
o'ladi. Bu jarayon kasallikning boshlanishi va rivojlanishiga olib keladi.
2. Lewy tanachalarining shakllanishi: Parkinson kasalligi bilan bog'liq bir necha neyronlarda Lewy
tanachalari paydo bo'ladi. Lewy tanachalari — bu proteinlar (alfa-sinuklein) to'plami bo'lib, ular
neyronlarda to'planib, ularning normal faoliyatini buzadi.
3. Yallig'lanish: Miya sohalarida yallig'lanish jarayonlari ham Parkinson kasalligining
rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Mikrogliya hujayralari va boshqa immun tizimi hujayralari
faollashishi kasallikni kuchaytirishi mumkin.
4. Oksidlovchi stress: Oksidlovchi stress Parkinson kasalligi rivojlanishida muhim omil
hisoblanadi. Oksidlovchi stress — bu erkin radikallarning to'planishi natijasida hujayralar
zararlanishi jarayoni bo'lib, bu miya neyronlarining shikastlanishiga olib keladi.
5. Mitochondrial disfunktsiya: Mitochondrial disfunktsiya, ya'ni hujayralarning energiya ishlab
chiqarish tizimlarining buzilishi, Parkinson kasalligida rivojlanishining boshqa asosiy omili sifatida
qaraladi. Bu holat, neyronlar energiya yetishmasligi sababli o'lishiga olib kelishi mumkin.
Dori-darmonlar bilan davolash. Parkinson kasalligini davolashning eng keng tarqalgan usuli - bu
dori-darmonlar. Ular asosan dopamin darajasini oshirishga yoki dopaminning ta'sirini
kuchaytirishga qaratilgan. Dopamin - bu miya neyrotransmitteridir, va Parkinson kasalligida
dopamin ishlab chiqaruvchi neyronlarning nobud bo'lishi natijasida dopamin miqdori kamayadi.
Levodopa (L-dopa). Levodopa Parkinson kasalligini davolashda eng samarali dori hisoblanadi.
Levodopa miya ichida dopamin sifatida ishlaydi, bu esa harakatlarni boshqarishni osonlashtiradi.
Levodopa ko'pincha "carbidopa" bilan birga ishlatiladi, chunki carbidopa levodopani miyaga yetib
borishiga yordam beradi va yon ta'sirlarni kamaytiradi. Biroq, vaqt o'tishi bilan, levodopa
samaradorligi kamayishi mumkin va bemorlarda "motor fluktuatsiyasi" - tez-tez harakatlar
o'zgarishi kuzatiladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Dopamin agonistlari. Dopamin agonistlari - bu dopaminni taqlid qiluvchi dorilar bo'lib, ular miya
receptorlariga ta'sir qiladi va dopaminning yo'qligida ham unga o'xshash ta'sir ko'rsatadi. Ular
levodopaga qo'shimcha ravishda ishlatiladi, lekin ular ko'proq yon ta'sirlar, masalan, uyqusizlik va
gallyutsinatsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin.
MAO-B inhibitori va COMT inhibitori. MAO-B (monoaminoksidaza B) va COMT (katexol-O-
metiltransferaza) inhibitori dorilar dopaminni parchalanishidan saqlaydi, bu esa dopaminning
samarali ta'sirini uzoqroq saqlashga yordam beradi. Bunday dorilarni levodopa bilan birga qo'llash
mumkin, bu esa davolanish samaradorligini oshiradi va motor fluktuatsiyalarni kamaytiradi.
Xirurgik davolash usullari. Ba'zi bemorlarda dori-darmonlar samarali bo'lmasligi mumkin yoki
qo'shimcha davolash usullari zarur bo'ladi. Shuning uchun, zamonaviy tibbiyotda Parkinson
kasalligini davolashda xirurgik usullar ham qo'llaniladi.
Deep Brain Stimulation (DBS). Deep Brain Stimulation (DBS) - bu miya ichiga joylashtirilgan
elektrodlar yordamida nerv tizimiga elektr impulslarini yuborish usulidir. Bu usul Parkinson
kasalligining ba'zi alomatlarini, ayniqsa, titrash va mushaklar qattiqligini kamaytirishga yordam
beradi. DBS jarrohlik yo'li bilan amalga oshiriladi va odatda davolanishga javob bermaydigan
bemorlarga qo'llaniladi.
Palliativ jarrohlik. Agar dopamin agonistlari va levodopa dori-darmonlari samarali bo'lmasa,
palliativ jarrohlik usullari qo'llanilishi mumkin. Bu usulda miya yoki bazal gangliyalarga ta'sir
qiluvchi jarrohlik amaliyotlari o'tkaziladi. Masalan, pallidotomy yoki thalamotomy kabi amaliyotlar
Parkinson kasalligining ayrim simptomlarini yaxshilashga yordam beradi.
Reabilitatsiya va fizioterapiya. Parkinson kasalligi nafaqat motor tizimiga, balki bemorning umumiy
hayot sifatiga ham ta'sir qiladi. Harakatlarning sekinlashishi va mushaklar qattiqligi bemorning
muammolarini yanada chuqurlashtirishi mumkin. Shuning uchun, Parkinson kasalligiga chalingan
bemorlar uchun reabilitatsiya va fizioterapiya muhim davolash usullaridan biri hisoblanadi.
Fizik reabilitatsiya. Fizik terapevtlar tomonidan o‘tkaziladigan mashqlar Parkinson kasalligiga
chalingan bemorlarning mushak kuchini va harakatlar koordinatsiyasini yaxshilashga yordam beradi.
Jismoniy mashqlar, shu jumladan, yurish, cho‘zish va muvozanat mashqlari bemorning harakat
faoliyatini yaxshilaydi va og‘riqlarni kamaytiradi.
Mehnat reabilitatsiyasi. Mehnat terapevtlari bemorlarga kundalik faoliyatlarda mustaqil bo'lishlariga
yordam beradi. Bu, masalan, kiyinish, ovqatlanish va uy ishlarini bajarish kabi oddiy vazifalarni
osonlashtirishni o'z ichiga oladi. Ular shuningdek, uyda xavfsiz va qulay muhit yaratish bo'yicha
maslahatlar berishadi.
Innovatsion davolash usullari-Yaqin yillarda Parkinson kasalligini davolashda yangi yondoshuvlar
va usullar ishlab chiqilmoqda. Ularning ba'zilari quyidagilar:
Gen terapiyasi:- bu Parkinson kasalligini davolashda yangi usul bo'lib, u miya hujayralariga yangi
genlarni kiritishni o'z ichiga oladi. Bu usul orqali dopamin ishlab chiqaruvchi hujayralarning
faoliyatini tiklash yoki kuchaytirish mumkin.
Staminal hujayra terapiyasi- bu Parkinson kasalligini davolashda qo'llaniladigan yana bir umidli
usuldir. Staminal hujayralar yordamida dopamin ishlab chiqaruvchi hujayralarni tiklashga harakat
qilinmoqda. Ushbu sohadagi tadqiqotlar hali boshlang'ich bosqichda bo'lsa-da, kelajakda bu usul
Parkinson kasalligi uchun inqilobiy davolash usuli bo'lishi mumkin.
Nanotexnologiyalar yordamida Parkinson kasalligini davolash uchun yangi dorilar va dori tashuvchi
tizimlar ishlab chiqilmoqda. Nanopartikllar yordamida dori faol moddalarini aniq miya hududlariga
yuborish va samaradorlikni oshirish mumkin.
Xulosa.
Parkinson kasalligi gipokinesiya, qaltirash (tremor), mushaklarning qattiqligi va
harakatlarni boshqarishdagi qiyinchiliklar bilan tavsiflanadi. Kasallikning sabablari asosan dopamin
ishlab chiqaruvchi neyronlarning degeneratsiyasi bilan bog'liq bo'lib, patogenezi oksidlovchi stress,
yallig'lanish, Lewy tanachalari va mitochondrial disfunktsiya kabi jarayonlar orqali yuzaga keladi.
Parkinson kasalligi davolashda yirik yutuqlarga erishilgan bo'lsa-da, hali to'liq shifo topilmagan.
Zamonaviy davolash usullari dori-darmonlar, xirurgik aralashuvlar, fizioterapiya va reabilitatsiyani
o'z ichiga oladi, shuningdek, yangi texnologiyalar va usullarni ishlab chiqish davom etmoqda.
Bemorlarning holatini yaxshilash uchun ko'proq ilmiy tadqiqotlar o'tkazish va yangi davolash
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
usullarini joriy etish zarurdir. Parkinson kasalligi bilan yashashni osonlashtirish uchun, bemorlarga
to'liq reabilitatsiya va kompleks yondashuv zarur. Shuningdek, kasallikni oldini olish va erta tashxis
qo'yish ham muhim ahamiyatga ega.
Parkinson kasalligining erta klinik belgilari va diagnostikasi uning samarali davolashiga olib kelishi
mumkin. Kasallikni erta aniqlash va davolash, bemorning motor va kognitiv funktsiyalarini saqlab
qolish va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Har bir bemorning holati alohida bo'lib,
individual yondashuv zarur. Erta diagnostika va davolashda neyrolojik baholash va zamonaviy
tibbiy usullar muhim rol o'ynaydi.
Fodalanilgan adabiyotlar:
1.
Ollanova Sh.S., Abdullaeva N.N. (2022). Parkinsonizm kasalligiga xos og‘riq sindromi
muammosiga bo‘lgan zamonaviy qarashlar.
2.
Ollanova S.S., Abdullaeva N.N., Mamurova M.M., Igamova S.S. (2020). Pathogenetic
mechanisms of Parkinson's disease.
International Journal of Pharmaceutical Research
, 12(3).
3.
Ollanova Sh.S., Tulkinnovna I.Sh., Mamurova M.M. (2023). Analiz effektivnosti TMS v
otnoshenii nemotornykh rasstroystv pri bolezni Parkinsona.
Miasto Przyszłości
, 36: 101–106.
4.
Eshimova Sh., Ollanova Sh., Hakimova S., Dzhurabekova A. (2016). Otsenka
dvigatel'nykh narusheniy i temp progressirovaniya zabolevaniya u bol'nykh s essentsial'nym
tremorom.
Zhurnal Problemy Biologii i Meditsiny
, (2)87: 147–150.
5.
Sattarova S.Z., Sharipova O.A., Azizova R.B. (2024). Otsenka elektrofiziologicheskikh
narusheniy u patsientov s sindromom Giiyena-Barre.
Modern Science and Research
, 3(12): 305–307.
6.
Ollanova Sh.S., Abdullaeva N.N. (2022). Parkinsonizm kasalligiga xos og‘riq sindromi
muammosiga bo‘lgan zamonaviy qarashlar.
7.
Ollanova S.S., Abdullaeva N.N., Mamurova M.M., Igamova S.S. (2020). Pathogenetic
mechanisms of Parkinson's disease.
International Journal of Pharmaceutical Research
, 12(3).
