ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
INSON SKELET TIZIMINING TUZILISHI VA FUNKSIYASI
Ibrohimova Mahliyoxon Ahmadali qizi
ADTI.Fundamental tibbiyot yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Anotatsiya:
Mazkur maqolada inson skelet tizimining tuzilishi, funksional ahamiyati
hamda organizmdagi o‘rni keng qamrovda yoritilgan. Skelet tizimi – bu suyaklardan,
bo‘g‘imlardan va ularni biriktiruvchi to‘qimalardan tashkil topgan murakkab tizim
bo‘lib, u organizmga tayanch bo‘lish, ichki a’zolarni himoya qilish, harakatlarni
amalga oshirish, qon ishlab chiqaruvchi modda (qizil ilik) faoliyatini ta’minlash kabi
ko‘plab muhim funksiyalarni bajaradi. Maqolada bosh skeleti (kranium) va tana
skeleti – ya’ni umurtqa pog‘onasi, ko‘krak qafasi, qo‘l va oyoq suyaklari – anatomik
va funksional jihatdan tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Skelet tizimi, suyaklar, bo‘g‘imlar, suyak tuzilishi, suyaklarning
funksiyasi, qalqonsimon suyak, aksial skelet, appendikulyar skelet.
Kirish.
Inson organizmi juda murakkab va mukammal tuzilgan tizimlardan iborat bo‘lib,
ularning har biri o‘ziga xos ahamiyatga ega. Shulardan eng asosiylaridan biri bu —
skelet tizimidir. Skelet tizimi tanamizga tayanch va shakl beradigan, ichki
a’zolarimizni himoya qiladigan, harakatlanishimizda faol ishtirok etadigan muhim
tuzilma hisoblanadi. Shu bois, bu mavzu haqida chuqurroq bilimga ega bo‘lish har bir
inson uchun foydalidir.
Skelet tizimi faqatgina suyaklardan iborat emas — u suyaklarni bog‘lovchi bo‘g‘imlar,
tog‘ay to‘qimalari va ularni birlashtiruvchi boshqa tuzilmalarni ham o‘z ichiga oladi.
Bu tizim organizmimizning ichki strukturaviy asosini tashkil qiladi. Suyaklar
tanamizning har bir qismini qo‘llab-quvvatlaydi, mushaklar uchun tayanch nuqtasi
bo‘lib xizmat qiladi, qon ishlab chiqarishda ishtirok etadi va muhim minerallarni
zaxiralab turadi.
Mening ushbu mavzuni tanlashimning asosiy sababi — inson tanasining ichki
tuzilishini chuqurroq o‘rganish, ayniqsa skelet tizimi qanday ishlashini va u bizning
hayot faoliyatimizda qanday rol o‘ynashini anglashdir. Bugungi kunda tibbiyot,
biologiya, sport va boshqa ko‘plab sohalarda inson skelet tizimi haqidagi bilimlar
juda muhim ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Shu sababli, ushbu maqolada inson
skelet tizimining asosiy qismlari, ularning tuzilishi va bajaradigan funksiyalari haqida
batafsil to‘xtalib o‘tiladi.
Adabiyotlar tahlili va metod
Inson skelet tizimi organizmning asosiy tayanch va harakat apparati bo‘lib, u
suyaklardan, bo‘g‘imlardan va boshqa bog‘lovchi to‘qimalardan tashkil topgan.
Umuman olganda, kattalar organizmida 206 ta suyak mavjud bo‘lib, ular tananing har
bir qismini qo‘llab-quvvatlashda va harakat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Skelet
tanani shakllantiradi, unga mexanik mustahkamlik beradi hamda ichki organlarni
zararlardan himoya qiladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Skelet tizimi ikki asosiy qismga bo‘linadi: aksial skelet va appendikulyar skelet.
Aksial skelet bosh suyagi, umurtqa pog‘onasi va ko‘krak qafasidan iborat bo‘lib, u
asosan markaziy tayanch vazifasini bajaradi. Appendikulyar skelet esa qo‘l va
oyoqlarning suyaklari, ularni bog‘lovchi bo‘g‘imlar va tog‘aylardan tashkil topgan
bo‘lib, harakatga mas’uldir.Suyaklarning o‘lchami va shakli tananing har bir
qismining vazifasiga mos ravishda farqlanadi. Masalan, bosh suyagi — miyani
himoya qilish uchun qalin va qattiq bo‘lsa, uzun suyaklar (bilak, son suyaklari)
harakatni ta’minlash uchun yengil va mustahkamdir. Skeletning bu o‘ziga xos
tuzilishi harakat va barqarorlikni birgalikda ta’minlaydi.
Asosiy qism.
Aksial skelet tananing o‘rtasidagi asosiy tayanch bo‘lib, bosh suyagi, umurtqa
pog‘onasi va ko‘krak qafasidan tashkil topgan. Bosh suyagi miyani himoya qiladi va
yuzning shakllanishida ishtirok etadi. Umurtqa pog‘onasi esa boshdan dumg‘aza
tomon cho‘zilib, markaziy nerv tizimining uzvlarini — orqa miya va uning so‘nggi
bo‘laklarini — himoya qiladi.Umurtqa pog‘onasi 33 ta umurtkadan iborat bo‘lib, ular
oraliq disklar yordamida bir-biriga bog‘langan. Bu oraliq disklar umurtqalar orasida
egiluvchanlikni ta’minlab, zarbalarni yumshatadi. Umurtqalar o‘zaro moslashuvchan
bo‘g‘imlar orqali biriktirilgan va harakat imkonini beradi.
Ko‘krak qafasi esa 12 juft qovurg‘a va ko‘krak suyaklaridan iborat bo‘lib, yurak va
o‘pkani himoya qiladi. Shu bilan birga, nafas olishda ko‘krak qafasi harakatlanadi, bu
esa o‘pkaning kengayishi va qisqarishiga yordam beradi.Appendikulyar skelet — bu
skelet tizimining harakatga mas’ul bo‘lgan qismi bo‘lib, u yuqori va pastki
ekstremitalarning suyaklaridan iborat. Yuqori ekstremitalar — yelka, bilak va qo‘l
suyaklarini o‘z ichiga oladi; pastki ekstremitalar esa son, tizza va oyoq suyaklaridan
tashkil topgan.
Yelka suyaklari tananing harakat doirasini kengaytiradi va qo‘lning erkin
harakatlanishiga imkon beradi. Bilakdagi va qo‘ldagi suyaklar esa kichik va nozik
harakatlarni ta’minlaydi. Pastki ekstremitalar esa tana og‘irligini ushlab turishda va
yurishda muhim rol o‘ynaydi.Appendikulyar skeletning suyaklari kuchli va
mustahkam bo‘lib, harakatlar davomida yuzaga keladigan bosim va zo‘riqishga
chidamli hisoblanadi. Bu qismning suyaklari mushaklar bilan birga ishlaydi va
harakatlanishni ta’minlaydi.
Skelet tizimining bir muhim qismi bo‘g‘imlar bo‘lib, ular suyaklarni bir-biriga
bog‘lab, harakatlanish imkonini beradi. Bo‘g‘imlar turlicha bo‘lishi mumkin —
harakatliligi va shakliga ko‘ra.
Eng ko‘p uchraydigan bo‘g‘im turi — harakatlilar bo‘lib, ular egilish, cho‘zilish,
aylanish kabi turli harakatlarni amalga oshirishga imkon beradi. Masalan, tirsak, tizza
va bilak bo‘g‘imlari shu turga kiradi. Kam harakatlilar bo‘g‘imlar esa ozgina siljiydi,
masalan, umurtqalar orasidagi bo‘g‘imlar. Harakatsiz bo‘g‘imlar esa umuman harakat
qilmaydi, masalan, bosh suyaklari orasidagi tiklangan bog‘lamlar.
Bo‘g‘imlar tog‘aylar, mushaklar va bo‘g‘im suyuqligi yordamida qo‘llab-
quvvatlanadi. Bu tuzilmalar harakatni yumshoq va barqaror qiladi hamda
suyaklarning shikastlanishini oldini oladi.Skelet tizimi bir nechta asosiy vazifalarni
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
bajaradi. Eng avvalo, u tanaga tayanch beradi, shaklini saqlaydi va harakatni
ta’minlaydi. Suyaklar mushaklar uchun tayanch nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi va
harakatlarni amalga oshirish imkonini beradi.
Ikkinchi muhim vazifa — ichki organlarni himoya qilish. Masalan, bosh suyagi
miyani, ko‘krak qafasi yurak va o‘pkani, umurtqa pog‘onasi esa orqa miyaning
himoyasini ta’minlaydi. Shu sababli skelet tizimi organizmning “qattiq qalqoni”
hisoblanadi.Skelet tizimi shuningdek, mineral moddalar — kalsiy va fosfor —
zaxirasini tashkil qiladi. Suyaklar ushbu minerallarni saqlab turadi va kerak bo‘lganda
organizmga beradi, bu esa suyaklarning mustahkamligini ta’minlaydi.Bundan tashqari,
suyak iligi — qizil suyak iligi — qon hujayralarining ishlab chiqarilishida muhim rol
o‘ynaydi. Qon qizil va oq hujayralari hamda trombotsitlar shu joyda hosil bo‘ladi, bu
esa organizmning immun tizimi va qon aylanishini ta’minlashda muhim hisoblanadi.
Suyak — bu maxsus birikma to‘qimasi bo‘lib, u o‘ziga xos qattiq, ammo biroz elastik
tuzilishga ega. Suyak to‘qimasi asosan kollagen tolalari va mineral moddalar —
kalsiy fosfat —dan tashkil topgan. Kollagen tolalari suyaklarga egiluvchanlik va
mustahkamlik beradi, mineral moddalar esa qattiqlikni ta’minlaydi.Suyak to‘qimasi
doimiy ravishda yangilanib turadi. Osteoblastlar — yangi suyak to‘qimasini hosil
qiluvchi hujayralar — eskirgan joylarni tiklaydi, osteoklastlar esa eskirgan yoki
zararlangan suyaklarni buzadi. Bu jarayon suyaklarning sog‘lomligini saqlashda
muhim ahamiyatga ega.
Suyaklarning yangilanishi yoshga bog‘liq bo‘lib, bolalikda juda tez va faol kechadi,
kattalarcha esa sekinlashadi. Boshqa omillar — ovqatlanish, jismoniy faoliyat,
kasalliklar — ham suyak yangilanishiga ta’sir qiladi.Inson skelet tizimida yosh o‘tishi
bilan sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. Bolalikda skelet tez o‘sib, rivojlanadi, suyaklar
yumshoq va elastik bo‘ladi. Ushbu davrda suyaklarning shakllanishi, uzunligi va
qalinligi tez o‘zgaradi.O‘smirlik davrida esa skelet tizimining yakuniy shakllanishi
boshlanadi, bo‘g‘imlar va suyaklar mustahkamlanadi. Shu paytda jismoniy faollik va
to‘g‘ri ovqatlanish skelet sog‘lig‘i uchun muhimdir.Kattalar va keksa yoshda esa
suyaklarning zichligi kamayadi, ularning yangilanish jarayoni sekinlashadi. Bu esa
osteoporoz kabi kasalliklarning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Skeletdagi
o‘zgarishlar mushaklar bilan ham bog‘liq bo‘lib, ularning zaiflashishi harakat
imkoniyatining cheklanishiga sabab bo‘ladi.
Skelet tizimining sog‘lomligi insonning umumiy sog‘lig‘i va harakat qobiliyatiga
bevosita ta’sir qiladi. To‘g‘ri ovqatlanish, vitamin D va kalsiy yetarli qabul qilinishi,
muntazam jismoniy mashqlar skelet mustahkamligini saqlashda muhimdir.Kasalliklar,
masalan osteoporoz, artrit, suyak sindromlari skelet tizimining faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli, skelet tizimini himoya qilish uchun profilaktika choralarini
ko‘rish, muntazam tibbiy ko‘riklardan o‘tish zarur.
Skelet tizimi haqida chuqur bilimga ega bo‘lish, uning tuzilishi va funksiyalarini
tushunish har bir inson uchun foydali bo‘lib, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda
muhim o‘rin tutadi.
Xulosa
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Inson skelet tizimi — bu nafaqat tananing asosiy tayanchi, balki uning harakatlanishi,
ichki organlarning himoyasi, mineral zaxiralari va qon ishlab chiqarish jarayonlarida
beqiyos ahamiyatga ega murakkab biologik tizimdir. Ushbu tizimning tuzilishi va
funksiyalari o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘lib, uning har bir elementi o‘z vazifasini
mukammal bajarishga xizmat qiladi.
Maqolada ko‘rsatib o‘tilganidek, skelet tizimi ikki katta bo‘limga — aksial va
appendikulyar skeletlarga ajratilib, har birining o‘ziga xos tuzilishi va biologik
vazifalari borligi aniqlandi. Aksial skelet markaziy tayanch vazifasini bajarib, bosh
suyagi, umurtqa pog‘onasi va ko‘krak qafasi orqali muhim ichki organlarni himoya
qiladi. Appendikulyar skelet esa yuqori va pastki qo‘llarning suyaklari, bo‘g‘imlari va
tog‘aylari orqali tananing erkin harakatlanishini ta’minlaydi.
Skelet tizimi faqat suyaklar yig‘indisi emas, balki bo‘g‘imlar, tog‘aylar va suyak
to‘qimasining yangilanish mexanizmlari orqali hayotiy faoliyatni davom ettiradi.
Suyak to‘qimasi o‘zining mustahkamligi va moslashuvchanligi bilan tanani himoya
qilibgina qolmay, qon hujayralarini ishlab chiqarishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Yoshga bog‘liq o‘zgarishlar skelet tizimining holatiga bevosita ta’sir qiladi. Bolalik
va o‘smirlik davrida skelet tizimi rivojlanib, mustahkamlanadi, ammo kattalar va
keksa yoshda uning yangilanishi sekinlashib, suyaklarning zichligi kamayishi
natijasida osteoporoz va boshqa kasalliklar paydo bo‘lishi mumkin. Shu bois, sog‘lom
turmush tarzini yuritish, to‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy faollikni ta’minlash skelet
tizimini saqlash uchun zarur shartlardir.
Skelet tizimi bilan bog‘liq bilimlar nafaqat tibbiyot sohasi uchun, balki har bir inson
uchun muhimdir, chunki bu tizimning to‘g‘ri ishlashi insonning umumiy sog‘lig‘i va
hayot sifatini belgilaydi. Shuning uchun, skelet tizimining tuzilishi va funksiyalarini
chuqur anglash, unga g‘amxo‘rlik qilish va uni himoya qilish hayotimizda katta o‘rin
tutadi.
Natijada, inson skelet tizimi organizmning murakkab mexanizmi sifatida o‘zining bir
qancha muhim vazifalarini bajarib, sog‘lom va faol hayot kechirishimiz uchun
poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, ushbu tizimni o‘rganish va unga e’tibor
qaratish har bir insonning sog‘lig‘ini saqlash yo‘lida muhim qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Raximov A.,
Tibbiyot asoslari
.
2.
O‘rolov N.,
Inson anatomiyasi
.
3.
Salihov Sh.,
Inson biologiyasi va anatomiyasi
.
4.
Xasanov M.,
Tibbiy anatomiyaning asoslari
.
5.
To‘raqulov D.,
Mikrobiologiya va fiziologiya asoslari
.
6.
Karimov S.,
Fiziologiya va anatomiya darslik
.
7.
Rasulov J.,
Tibbiy biologiya
.
8.
Alimov R.,
Skelet tizimi va harakat apparati
.
9.
Toshkent davlat tibbiyot universiteti,
Anatomiya fanidan o‘quv qo‘llanma
.
10.
Abdullayev N.,
Inson anatomiyasi va fiziologiyasi
.
