ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
YURAK SIKLI VA UNI TARTIBGA SOLUVCHI OMILLAR
Ma'murova Marjona Ulug'bek qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yurak siklining fiziologik bosqichlari hamda uni tartibga soluvchi
markaziy va periferik omillar ilmiy asosda yoritilgan. Yurak sikli bo‘lmacha sistolasi, qorinchalar
sistolasi va umumiy diastoladan iborat bo‘lib, bu bosqichlarning o‘zaro muvofiqlasgan tarzda
kechishi yurak faoliyatining samaradorligini ta’minlaydi. Har bir sikl yurakning elektr faolligi —
sinoatriyal tugundan boshlab, atrioventrikulyar tugun, Gis tutami va Purkinye tolalari orqali
boshqariladi. Maqolada yurak ritmini tartibga soluvchi omillar sifatida Frank-Starling qonuni,
simpatik va parasimpatik asab tizimi, gormonal regulyatorlar, yurak mushaklarining cho‘zilishi va
qon hajmining o‘zgarishi muhim omillar sifatida ko‘rib chiqilgan. Yurak siklidagi o‘zgarishlar
yurak kasalliklari, aritmiyalar va yurak yetishmovchiligining patofiziologik asoslarini tashkil etadi.
Ushbu jarayonlarni chuqur tushunish yurak faoliyatini diagnostika qilish va davolash strategiyalarini
ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
yurak sikli, bo‘lmacha sistolasi, qorinchalar sistolasi, diastola, sinoatriyal tugun, AV
tugun, Purkinye tolalari, yurak ritmi, Frank-Starling qonuni, vegetativ asab tizimi, adrenalin.
Yurak sikli inson organizmida qon aylanishining markaziy elementi bo‘lib, yurakning bir marotaba
to‘liq qisqarishi va bo‘shashishini o‘z ichiga oladi. Har bir yurak sikli davomida yurak
bo‘lmachalari va qorinchalari muvofiqlashtirilgan tarzda ishlaydi. Yurak siklining asosiy bosqichlari
bo‘lmacha sistolasi, qorinchalar sistolasi va umumiy diastola bosqichlaridan iborat bo‘lib, bu
jarayonlar yurak orqali qonning organizmga samarali tarqalishini ta’minlaydi. Yurak siklining
davomiyligi yurak urish tezligiga bog‘liq bo‘lib, tinch holatda o‘rtacha 0,8 soniyani tashkil etadi.
Yurak sikli bo‘lmachalarning qisqarishidan boshlanadi. Bo‘lmachalar sistolasi taxminan 0,1 soniya
davom etadi. Bu bosqichda qon bo‘lmachalardan qorinchalarga oqib o‘tadi. Bo‘lmachalar sistolasi
tugagach, qorinchalar sistolasi boshlanadi. Bu bosqich taxminan 0,3 soniyani tashkil etadi va aynan
shu paytda yurak qon bosimini oshirib, qonning katta va kichik qon aylanish doiralariga
chiqarilishini ta’minlaydi. Qorinchalar sistolasi tugagandan so‘ng yurakning barcha qismlari dam
oladi — bu umumiy diastola deb ataladi va u 0,4 soniya davom etadi. Diastola davomida yurak
to‘liq bo‘shashadi, qon tomirlar orqali yurak bo‘lmachalariga oqib keladi va navbatdagi siklga
tayyorgarlik boshlanadi.
Yurak sikli qat’iy tartibda boshqariladi. Bu jarayon yurakning o‘zida joylashgan o‘ziga xos elektr
impuls hosil qiluvchi tuzilmalarning ishtirokida sodir bo‘ladi. Yurakning elektr faolligi sinoatriyal
(SA) tugun deb nomlangan joyda boshlanadi. Bu tugun yurakning tabiiy haydovchisi bo‘lib, u har
bir yurak siklini boshlovchi impulsni hosil qiladi. SA tugun orqali impuls atrioventrikulyar (AV)
tugunga, undan esa Gis tutami va Purkinje tolalari orqali qorinchalarga tarqaladi. Ushbu elektr
impulslar yurak mushaklarining ritmik va muvofiqlashtirilgan tarzda qisqarishini ta’minlaydi.
Yurak siklining davomiyligi va yurak urish ritmi bir qator ichki va tashqi omillar ta’sirida tartibga
solinadi. Ichki regulyatsiya mexanizmlariga yurak mushaklarining cho‘zilish darajasi va qon
hajmining o‘zgarishi kiradi. Frank-Starling qonuniga ko‘ra, yurak mushak tolalari qancha ko‘p
cho‘zilsa, ularning qisqarish kuchi ham shuncha yuqori bo‘ladi. Bu qon hajmi ko‘payganida
yurakning kuchliroq qisqarishini ta’minlaydi.
Tashqi tartibga soluvchi omillar esa asosan vegetativ asab tizimi va gormonal regulyatsiya orqali
amalga oshadi. Simpatik asab tizimi yurak urishini tezlashtiradi va qisqarish kuchini oshiradi. Bu
stress, jismoniy faollik yoki xavotirli holatlarda yuzaga keladi. Parasimpatik asab tizimi, aksincha,
yurak ritmini sekinlashtiradi. Vagustoniyali (parasimpatik faolligi kuchli) shaxslarda yurak urishi
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
sekin bo‘ladi. Bundan tashqari, adrenalin va noradrenalin kabi gormonlar yurakning qisqarish kuchi
va ritmiga ta’sir qiladi.
Yurak sikli va uni tartibga soluvchi omillar ko‘plab klinik holatlarda muhim diagnostik ahamiyatga
ega. Masalan, yurakning elektr faolligidagi buzilishlar (aritmiyalar), yurak mushagining qisqarish
qobiliyatining kamayishi (yurak yetishmovchiligi) va qon bosimi o‘zgarishlari yurak siklida yoki
uni boshqaruvchi tizimlarda nosozlik borligini ko‘rsatadi. Elektrokardiografiya (EKG) yurakning
elektr faolligini o‘rganish va yurak sikli davomida yuz beradigan patologik holatlarni aniqlashda
asosiy usullardan biridir.
Yurak siklining normal kechishi organizmning barcha a’zolari va to‘qimalarining yetarli miqdorda
kislorod va ozuqa moddalari bilan ta’minlanishini kafolatlaydi. Shu sababli yurak faoliyatini,
ayniqsa yurak siklining fazalari va tartibga soluvchi omillarini chuqur o‘rganish kardiologiya va
terapevtik amaliyotda juda muhim hisoblanadi. Bu bilimlar asosida yurak kasalliklarini oldini olish,
erta tashxislash va samarali davolash strategiyalari ishlab chiqiladi.
Shunday qilib, yurak sikli — bu yurakning ritmik qisqarish va bo‘shashish ketma-ketligidan iborat
fiziologik jarayon bo‘lib, u nerv va gormonal tizimlar orqali doimiy nazorat ostida bo‘ladi. Uning
buzilishi yurak-qon tomir tizimining umumiy holatiga va organizmning hayot faoliyatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois yurak siklini chuqur o‘rganish ham nazariy, ham amaliy jihatdan muhim
ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guyton A.C., Hall J.E. "Inson fiziologiyasi asoslari", Toshkent tibbiyot akademiyasi, 2020.
2.
Sherwood L. "Human Physiology: From Cells to Systems", 9th Edition, Cengage Learning,
2016.
3.
Boron W.F., Boulpaep E.L. "Medical Physiology", 3rd Edition, Elsevier, 2017.
4.
Martini F.H., Nath J.L., Bartholomew E.F. "Fundamentals of Anatomy and Physiology",
11th Edition, Pearson, 2018.
5.
Khasanov R. "Yurak-qon tomir tizimi fiziologiyasi", Toshkent tibbiyot akademiyasi, 2019.
6.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi. “Yurak kasalliklarini tashxislash va
davolash klinik protokollari”, Toshkent, 2021.
7.
Hall J.E. "Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology", 14th Edition, Elsevier, 2020.
8.
Waxman S.G. "Clinical Neuroanatomy and Physiology", McGraw-Hill, 2020.
