ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
BACHADON RAKI : AYOLLAR SALOMATLIGIGA TAHDID VA UNING OLDINI
OLISH YO‘LLARI
Niyozaxunova Sanobarxon
Qóqon universiteti Andijon filiali
Tibbiyot fakulteti davolash ishi yónalishi
Email:
sanobarniyozaxunova73@gmail.com
Tel : +998 88 493 12 22
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bachadon (serviks) raki ayollar salomatligiga boʻlgan jiddiy tahdidi
hamda uni oldini olish choralari tahlil qilinadi. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi ta’kidlanadi.
Tadqiqot metodologiyasi bo‘limida ishlatilgan usullar bayon etiladi. Asosiy qismda epidemiologik
ko‘rsatkichlar, risk omillari, diagnostika, davolash yondashuvlari, profilaktika choralariga e’tibor
qaratiladi. Tahlil va natijalar bo‘limida adabiyotlar asosida statistik ma’lumotlar sharhlanadi. Xulosa
va tavsiyalar qismini o‘z ichiga oladi. Maqolada 7 ta oʻzbekcha adabiyot keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
bachadon raki, servikal saraton, HPV, skrining, profilaktika, ayollar salomatligi,
Papanikolau testi.
Kirish
Bachadon raki (servikal saraton) — ayollar o‘rtasida eng keng tarqalgan malign kasalliklardan
biridir. Dunyo bo‘yicha har yili millionlab ayollar shu kasallikka duch kelmoqda. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, serviks rakining yuzaga kelishi yana ham
ko‘tarilgan pandemiya davrida ham zaiflashmadi. O‘zbekiston hududida ham ushbu kasallik
surunkali tahdid bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, 30–50 yoshdagi ayollar guruhida kasallik ko‘proq
uchragan.… Maqolaning maqsadi — O‘zbekiston sharoitida bachadon raki xavfi, uning diagnostic
va davolanish ko‘rsatkichlari, hamda kasallikni oldini olish samarali yo‘llarini ilmiy tahlil qilish.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu maqolada — adabiyotlar tadqiqoti, epidemiologik statistik ma’lumotlar tahlili va profilaktik
dasturlar samaradorligi baholandi. Asosiy ma’lumotlar manbasi sifatida O‘zbekiston Sog‘liqni
Saqlash Vazirligi statistik hisobotlari, JSST va Jahon Tibbiyot Assotsiatsiyasi публикацияlari
hamda oʻzbekcha ilmiy jurnallar tahlili olinadi. Adabiyotlarni ko‘rib chiqish — so‘nggi 10 yil ichida
O‘zbekistonda chop etilgan maqolalar, monografiyalar va amaliy tavsiyalar.
Statistik tahlil — servikal saraton bo‘yicha O‘zbekiston bo‘yicha yillik yangi kasallanish va o‘lim
ko‘rsatkichlari, yosh guruhi bo‘yicha taqsimot.
Profilaktika dasturlari — Papanikolau testlari (PAP-smear), HPV vaksinatsiyasi, ma’naviy-targ‘ibot
ishlari.
Asosiy qism
Epidemiologiya
Jahon miqyosida: Servikal saraton butun dunyoda uchinchi o‘rinni egallaydi. JSST bo‘yicha har yili
500 000 yangi holat qayd etiladi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
O‘zbekistonda: O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash Vazirligi statistik ma’lumotlariga ko‘ra, yillik yangi
holatlar soni taxminan 1500–2000 ni tashkil etadi. O‘lim darajasi esa 500–700 atrofida. Risk eng
yuqori talabgacha bo‘lgan hududlarda (qishloq joylar, chekka tumanlar) aniqlanadi.
Risk omillari
1. HPV infeksiyasi: Eng asosiy sabab HPV virusining yuqishi bo‘lib, tibbiyotda HPV turli tipga
ajratiladi. Yuqori onkogenn URL- 16 va 18 tiplar xavfli hisoblanadi.
2. Jinsiy faoliyat: Yosh analar, tez chastota bilan jinsiy aloqada bo‘lish, koʻp juftliklar bilan
munosabatlar.
3. Chekish va giyohvand moddalar: Tamaki chekish servikal epiteliya immunitetini zaiflashtiradi.
4. Immunitet pastligi: HIV bilan og‘rigan yoki surunkali immunosupressiya holatlari.
5. Tibbiy nazorat yetishmasligi: Ayollar kam skrining orqali o‘tkazilganda kasallik erta bosqichda
aniqlanmay qoladi.
Diagnostika va skrining
Papanikolau testi (PAP-smear): Servikal sitologik skriningning oltin standarti hisoblanadi. Har 3
yilda bir marta 21 yoshdan boshlab har bir ayolga tavsiya etiladi.
HPV DNK testi: Yuqori onkogenn HPV turlarini aniqlash uchun qo‘llanadi. Koʻpchilik
mamlakatlarda PAP plus HPV testi birgalikda taklif etiladi.
Kolposkopiya va biopsiya: Skrining natijasida shubhali holatlar aniqlansa, kolposkopik tekshiruv va
og‘riqsiz biopsiya tavsiya etiladi.
Davolash yondashuvlari
1. Konus rezektsiya (LLETZ): Early stage — servikal jarrohlik usuli bilan afetli sozlik to‘qimani
olib tashlash.
2. Histerektomiya: Kuchli progressiv bosqichlarda barcha bachadon olib tashlanadi.
3. Radiatsiya terapiyasi: Lokal tarqalgan kasalliklarda qo‘llanadi.
4. Kimyoviy terapiya: Metastatik holatlarda qo‘shimcha usul sifatida.
5. Qo‘llab- quvvatlovchi tibbiy xizmatlar: Psixologik maslahat, ovqatlanish bo‘yicha yo‘l- yo‘riqlar.
Profilaktika choralarining turlari
Vaksinatsiya: HPV ga qarshi sinflangan vaksinlar (Gardasil, Cervarix). O‘zbekistonda yosh o‘smir
va yosh ayollar o‘rtasida vaksinatsiya pilot loyihalari boshlanmoqda.
O‘qitish- targ‘ibot ishlari: Jamoat salomatligi kampaniyalari orqali ayollarga HPV, servikal skrining
va xavf omillari haqida ma’lumot berish.
Tibbiy xizmatlar imkoniyatini kengaytirish: Qishloq joylarda mobil klinikalar, bepul PAP-testlar.
Yangi texnologiyalar joriy etish: HPV DNK skrining, avtomatlashtirilgan PAP analizatorlari,
telemeditsina yordamida masofaviy konsulyatsiyalar.
Tahlil va natijalar
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Adabiyotlar va ma’lumotlar tahlili quyidagi asosiy natijalarni beradi:
1. Servikal skriningning ta’siri: PAP-testni muntazam o‘tkazgan ayollarda servikal raki holatlarining
60–80 % oldini olish mumkin (Bibliografiya orqali, oʻzbekcha manbalar misolida).
2. HPV vaksinatsiyasining samadorligi: HPV- 16/18 ni maqsad qilib olgan vaksinalar servikal
prekursor holatlarni 70–90 % ga kamaytiradi.
3. Mamlakatimizdagi kamchiliklar: Qishloq hududlarda skrining darajasi past — faqat 25–30 %
ayollar PAP-testdan o‘tadi. Vaksin qamrovi esa 10 % atrofida.
4. Tavsiya qilingan chora- tadbirlar: Vaksinatsiya dasturlari kengaytirilgach, besh yillik muddatda
yangi holatlarni 40 % ga qisqartirish imkoniyati mavjud.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston sharoitida profilaktika dasturlarini kengaytirish orqali
servikal saraton bilan kasallanish va o‘limni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Xulosa
Bachadon raki ayollar salomatligiga katta tahdid soladi, ammo samarali skrining va profilaktika
choralar orqali kasallik holatlarini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
1. Milliy PAP-test dasturini kengaytirish — barcha hududlarda bepul va doimiy skriningni yo‘lga
qo‘yish.
2. HPV vaksinatsiyasini maktab yoshidagi qizlar uchun umumiy dasturga kiritish.
3. Sog‘liqni saqlash xodimlarini va aholining o‘zini o‘qitish, savodxonligini oshirish.
4. Telemeditsina va mobil sog‘liq markazlari orqali chekka hududlarni qamrab olish.
5. Statistika va monitoring tizimini takomillashtirish — yangi kasallanish holatlarini, vaksina
qamrovini, PAP- testdan oʻtgan ayollar sonini yuritib borish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov, A. “O‘zbekistonda bachadon servikal saratonining epidemiologiyasi” Tibbiyot jurnali,
2019.
2. Islomova, F. “HPV vaksinatsiyasi va profilaktika choralari” Sog‘liqni Saqlash Maqolalari, 2020.
3. Mirsobirov, S. “Ayollarda PAP-test analyzlari va servikal patologiya” Respublika tibbiyot
konferentsiyasi materiallari, Toshkent, 2021.
4. Qosimova, N. “Servikal skriningni kengaytirish istiqbollari” Samarqand tibbiyot universiteti
dissertatsiyasi, 2022.
5. Sultonov, R. “Oddiy va ilg‘or diagnostika usullari O‘zbekistonda” Amaliy tibbiyot jurnali, 2023.
6. Yusupova, D. “Ayollar salomatligida HPV DNK testi ahamiyati” O‘zbekiston sog‘liq maqolalari
to‘plami, 2024.
7. Karimov, J. “Mobil sog‘liq xizmati orqali skrining samarasi” Viloyatlar sog‘liqni saqlash
ma’lumotlari, 2022.
