ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
“LAHZA” VA RUHIY BOG‘LANISH POETIKASI
Rayxon Jumanazarova Jaloliddinovna.
Qarshi davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada qayg‘u va baxtning bir-biri bilan bog‘lanish hodisasi, inson
ruhining ikki qarama-qarshi his-tuyg‘ularni bir vaqtning o‘zida his qilish holatlari aks ettiriladi.
Halima Ahmedova ijodida ruhiy holatning jadal sur’atda o‘zgarishi va insonning qamrab olgan
kechinmalarini tasvirlash imkoniyatlari keng ochilgan va tahlilga tortilgan.
Kalit so‘zlar:
qayg‘u va baxt, ruhiy holat, his-tuyg‘ular, kechinma, umid va yangilanish, iztirob,
ichki hotirjamlik, ko‘ngil yamoqlari, yaproqlar.
Аннотация:
В данной статье рассматривается феномен переплетения грусти и радости,
ситуации, когда человеческая душа одновременно переживает две противоположные эмоции.
В творчестве Халимы Ахмедовой широко раскрываются и анализируются возможности
изображения быстрой смены душевных состояний и переживаний, охватывающих человека.
Ключевые слова:
грусть и счастье, настроение, эмоции, опыт, надежда и обновление,
страдание, внутренний мир, горе, листья.
Annotation:
This article reflects the phenomenon of the intertwining of sadness and happiness, the
situations in which the human soul experiences two opposing emotions at the same time. In Halima
Ahmedova's work, the possibilities of depicting the rapid change of mental state and the experiences
that engulf a person are widely opened and analyzed.
Keywords:
sadness and happiness, mood, feelings, experience, hope and renewal, suffering, inner
peace, heartbreak, leaves
Kirish.
XX asr to'lig'icha va XXI yuz yillikning ilk choragi xalqimiz hayotida ulkan o'zgarishlar,
avvalgi asrlarga qiyosan olib qaraganda, bemisl taraqqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy
sohalarning barida ulkan yutuqlar davri bo'ldi. Albatta, nazar solganda, yo'qotishlarimiz salmog'i
ham aslo kam emas, lekin ularning nisbati ham yutuqlarga mutanosib belgilangan ko'rinadi. Xuddi
shu gapni adabiyot, xususan, zamonaviy o'zbek she’riyatiga nisbatan ham bemalol aytishimiz
mumkin. Eski va yangi asrlar davomida she’riyatimizda ham ko'tarilish va pasayish, rivojlanish va
depsinish davrlari bo'ldi. Biroq nima bo'lganda ham, XX asr boshlarida o'z taraqqiyotining sifat
jihatidan yangi bir bosqichiga kirgan she’riyatimiz bugungi kunga qadar mazmun-mohiyati-yu,
shakl-qiyofasini yangilab kelayotir. Zero, she’riyat bir paytning o'zida ham inson qalbi orqali
akslangan davr, ham o'sha davr insoni qalb suratidir.
O‘tgan davr ichida ko‘plab shoirlar, yozuvchilar, ijodkorlar faoliyatini o‘rganar ekanmiz, zamonaviy
o‘zbek adabiyoti naqadar boy tarixga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Hususan, iste’dodli shoira
Halima Ahmedova faoliyati takrorlanmas sifat jihatidan boshqa shoirlar ijodidan ajralib turadi.
Shoiraning “Yashil” nomli balladasida quyidagi satrlarga duch kelamiz.
Ey,
qayg‘u
bilan
baxtni
yarashtiruvchi,
Ey,
Ajal
ko‘zlarini
qamashtirguvchi,
O‘zimni o‘zimda adashtirguvchi.
Qayg‘u va baxtni yarashtirish
: Birinchi misrada qayg‘u va baxtning bir-biri bilan bog‘lanishi
ko‘rsatilgan. Qayg‘u bilan baxtni yarashtirish – bu nozik bir tasvir bo‘lib, inson ruhining ikki
qarama-qarshi his-tuyg‘ularni bir vaqtning o‘zida his qilishini aks ettiradi. Bu, shubhasiz, inson
hayotidagi o‘zgaruvchanlikni, noaniqlikni bildiradi.
Ajal va ko‘zlarni qamashtirish
: “Ajal ko‘zlarini qamashtiruvchi” — bu ibora o‘limning
kutilmaganligi va insonni zohiriy hayotdan ko‘z yummoqda ekanligini bildiradi. Ajal ko‘rmasligi —
bu insonning hayotdan bir qadam yiroq bo‘lganligini ta’kidlaydi.
1
Ulug'bek Hamdam, filologiya fanlari doktori, professor
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Ichki kurash
: “O‘zini o‘zida adashtiruvchi” — bu esa muallifning ichki ruhiy kurashini bildiradi.
O‘zini topish va ichki kechinmalarga tushib qolish, bu nafaqat tashqi, balki ichki dunyo bilan ham
bog‘liq muammolarni anglatadi.
“Nolamga
gul
tikkan
—
tongni
ko‘rdingmi,
Ko‘rdingmi isitmasi baland shafaqni…”
Gul va nola
: “Nolamga gul tikkan” — bu yerda nola (yoki dard) va gulning birlashtirilishi nafaqat
g‘amni, balki uning go‘zalligini ham aks ettiradi. Gul ko‘pincha yangi boshlanish, umid, va
yangilanishni bildiradi. Bu satrda nola go‘zallikka aylangan, u orqali insonning ruhiy zaifligi va
kuchliligi birlashtirilgan.
Tong va shafoq
: “Tongni ko‘rgingmi, isitmachi baland shafoq” — tongning yuksalishi, shafoqning
issiqligi yangi imkoniyatlarning kelishini bildiradi. Bu obrazlar orqali insonning ruhiy yangilanishi
va boshlanishi tasvirlanadi.
“Bu
lahza
ko‘nglimning
yamoqlariga
Oshiq etgim kelar har bir yaproqni.”
“Lahza” va ruhiy bog‘lanish
: Bu misraga asoslangan tasvirda ruhiy holatning jadal sur’atda
o‘zgarishini va insonning qamrab olgan kechinmalarini tasvirlash imkoniyati ochiladi. “Lahza” so‘zi
vaqtning qisqa bo‘lishi, shu bilan birga, o‘zgargan holatni ifodalaydi.
“Ko‘nglimning yamoqlari”
: “Yamoq” – bu nafaqat fizik holat, balki muallifning ichki birlashgan,
to‘ldirilgan hissiyati haqida gapiradi. O‘zining ruhini topishga qaratilgan ichki izlanishning aksidir.
Yaproq va ishq
: “Har bir yaproqni” — bu satrda baxt va ishqni yangi imkoniyatlar, yangi
boshlanishlar sifatida ko‘rish mumkin. Yaprog‘ing o‘zgarishi bahor, yangi hayot va yuksalishga
tayyorlikni bildiradi.
“Xayol kengliklari yashil va qo‘ng‘ir”
“Sog‘inch bog‘larida mudraydi kunlar”
Kenglik va ranglar:
“Yashil” va “qo‘ng‘ir” ranglar tabiatning rang-barangligini, hayotning turli
fazilatlarini ifodalaydi.
Ichki dunyo:
“Xayol kengliklari” insonning ichki dunyosining kengligini, cheksizligini bildiradi.
Sog‘inch va vaqt:
“Sog‘inch bog‘lari” o‘tmishdagi xotiralar, yo‘qotilgan narsalar va o‘tmishdagi
baxtli lahzalarni bildiradi.
Vaqtning o‘tishi:
“Mudraydi kunlar” vaqtning o‘tishini, o‘tmishdagi voqealarning xotiraga
aylanishini ifodalaydi.
“Qovjiragan erta tashnaligida”
“Tomirda halloslab chopadi xunlar”
Tashnalik va ehtiyoj:
“Tashnalik” ehtiyoj, orzu va intilishlarni bildiradi.
Erta tong:
“Erta” yangi boshlanish, yangilanish va umidni ifodalaydi.
Tomir va qon:
“Tomir” va “qon” hayotning davomiyligini, insonning hayotiy kuchini bildiradi.
Xunlarning harakati:
“Chopadi” hayotning davomiyligini, insonning ichki energiyasini ifodalaydi.
“Samoning ortida kuygan bir yulduz”
“Kullarin to‘rt yonga sochib ochar fol”
Samoviy tasvir:
Bunda “Samon” va “yulduz” osmonning cheksizligini, insonning orzularini
bildiradi.
Yulduzning kuyishi esa,
“Kuygan” yulduzning o‘tkinchiligini, insonning zaifligini
ifodalaydi.
Kul va fal:
“Kul” o‘tkinchilikni, “fal” esa taqdirni bildiradi.
Kulning yoyilishi:
“Sochib” kulning tarqalishini, taqdirning noaniqligini ifodalaydi.
Yorishmagan folday tanish bir ovoz”
“Chorlaydi: Halima, qaydasan, kelgin, kela qol!”
Fal va ovoz:
“Fal” taqdirni, “ovoz” esa chaqiruvni bildiradi.
Tanishing ovozi esa,
“Tanishing”
o‘zga bir insonning chaqiruvini, sevgi va intilishni ifodalaydi.
Chorlov va ism:
“Chorlaydi”
chaqiruvni, “Halima” esa sevgi ob’ektini bildiradi.
Kelib qolish:
“Kela qol” sevgi va intilishning
kuchliligini ifodalaydi.
Boqaman
to‘rt
yonda
sening
nigohing,
Anjir
gullariday
sirli,
maftunkor,
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Aytgin,
nima
uchun,
ne
uchun
axir
Ming yilki, jonimda erimaydi qor?
Nigoh va muhabbat:
“Nigoh” muhabbatning ifodasi, “to‘rt yon” esa muhabbatning har tomonlama
mavjudligini bildiradi.
Ichki dunyo:
“Boqaman” ichki izlanish, “to‘rt yon” esa dunyoning barcha
tomonlariga muhabbat bilan qarashni ifodalaydi
Gullar va sir:
“Anjir gullari” go‘zallik va sirni,
“maftunkor” esa o‘ziga jalb qilishni bildiradi.
Muhabbat va go‘zallik:
Gullar muhabbatning
go‘zalligini, sir esa uning nozikligini ifodalaydi.
Qor va tuyg‘u:
“Qor” sovuqni, “erimaydi” esa
tuyg‘ularning mustahkamligini bildiradi.
Vaqt va tuyg‘u:
“Ming yillik” vaqtning uzunligini,
tuyg‘ularning esa vaqtga qarshi mustahkamligini ifodalaydi.
Dugonam
aytadi:
«Tushkunlik
bu
noshukurlikdan
Hayot
qanday
go’zal
va
dilrabo
sir”
Chil-chil
sindirgancha
ko’ngilni
deyman:
Kulib
yig’lamoqning
bahosi
qancha
O’zni
fosh
qilmoqqa
yetmaydi
kuchim
Ey,
zulmatni
nurga
aylantiruvchi,
Sochib tashlanganman sening poyingda
Tushkunlik va noshukurlik:
She’rning boshida keltirilgan "tushkunlik" va "noshukurlik" so‘zlari
insonning ichki holatini, ruhiy holatini ifodalaydi. Tushkunlik, odatda, hayotdagi qiyinchiliklar yoki
muvaffaqiyatsizliklar natijasida yuzaga keladi. Noshukurlik esa insonning o‘z holatini qadrlamasligi,
atrofidagi yaxshiliklarni ko‘ra olmasligi bilan bog‘liq. Bu ikki holat bir-birini kuchaytirib, insonning
ruhiy holatini yanada og‘irlashtiradi.
Hayotning go‘zalligi va sirli mohiyati:
She’rda hayotning go‘zalligi va sirli mohiyati haqida so‘z
boradi. Bu, hayotning har bir lahzasi o‘ziga xos va noyob ekanligini, har bir insonning o‘z yo‘lini
topishi kerakligini anglatadi.
Ko‘ngilning sindirilishi:
"Chil-chil sindirgancha" iborasi insonning ichki dunyosidagi og‘riqni,
qayg‘uni ifodalaydi. Bu, insonning ruhiy holatining og‘irligini, ichki kurashini ko‘rsatadi.
Hayotning makkorligi:
She’rda hayotning makkorligi haqida so‘z boradi. Bu, hayotning
kutilmagan burilishlari, insonni sinovlarga solishi, lekin shu bilan birga uni o‘rganish va
rivojlanishga undashi haqida.
Kulish va yig‘lashning qiymati:
She’rda kulish va yig‘lashning qiymati haqida savol beriladi. Bu,
insonning ichki holatini, his-tuyg‘ularining murakkabligini ko‘rsatadi. Ba’zan inson kulib yig‘laydi,
bu uning ichki dunyosidagi qarama-qarshiliklarni anglatadi.
Ichki kurash:
Kulish va yig‘lashning birgalikda mavjudligi, insonning ichki kurashini, o‘zini
anglash jarayonini ifodalaydi.
O‘zini fosh qilmaslik:
She’rda insonning o‘zini fosh qilmaslik, ichki dunyosini boshqalardan
yashirish istagi haqida so‘z boradi. Bu, insonning o‘zini anglash va boshqalarga ko‘rsatishdagi
ikkilikni ko‘rsatadi.
Tuproq va ruh:
"Tuproqman" va "ruh" so‘zlari orqali insonning jismoniy va ruhiy mohiyati
taqqoslanadi. Bu, insonning ikki tomonlama mavjudligini, jismoniy va ruhiy o‘lchamlarini anglatadi.
Zulmatni nurga aylantirish:
She’rda zulmatni nurga aylantirish qobiliyati haqida so‘z boradi. Bu,
insonning qiyinchiliklar va sinovlar orqali o‘sishi, rivojlanishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Iymon kengligi va xayol:
Iymon kengligi va xayol orqali insonning ruhiy va ma’naviy izlanishlari,
ichki dunyosining boyligi ifodalanadi.
Sening poyingda bo‘lish:
She’rda insonning o‘zini boshqasining poyida, ya’ni boshqasiga
bo‘ysunib yashashini ifodalaydi. Bu, insonning o‘zini boshqalarga bog‘lash, o‘zligini yo‘qotish
holatini ko‘rsatadi.
Yashil kun va gard:
"Yashil kun" hayotning yangi bosqichini, "gard" esa o‘tgan vaqtni, yillarni
ifodalaydi. Bu, o‘tgan va hozirgi holatni taqqoslashni anglatadi.
Xulosa.
Halima Ahmedovaning “Yashil” nomli balladasi qarama-qarshi holatlar, ichki kurash,
tashqi dunyo bilan ruhiy bog‘lanish kabi elementlarga boy. She’rning asosiy motivlari o‘lim, ishq,
qayg‘u, baxt va ruhiy izlanishlarni birlashtirgan holda, o‘quvchiga juda chuqur hissiyotlarni taqdim
etadi. Shoira o‘zining ichki his-tuyg‘ularini ko‘rsatar ekan, u tabiiy obrazlar va simvollar orqali
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
insonning ruhiy holatini, ma’naviy izlanishlarini tasvirlaydi. Bu she’rda insonning ikki qarama-
qarshi hisi — qayg‘u va baxt — birlashtirilib, hayot va o‘limning chuqur anglanishi ko‘rsatilgan.
Halima Ahmedovaning ushbu she’ri inson ruhiyatining nozik qatlamlarini, qayg‘u va baxt
o‘rtasidagi nozik muvozanatni, shuningdek, ichki izlanish va sevgi tuyg‘ularini chuqur tasvirlaydi.
She’rda ishlatilgan obrazlar va tasvirlar orqali insonning ichki dunyosi, tashqi olam bilan
bog‘lanishi va ma’naviy izlanishlari aks ettirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ahmedova H. Umid soyasi.-T.: Nihol, 2008
2. Ahmedova H. Erk darichasi.-T.: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1996
3. Ahmedova H. Yashil.-T.:O‘zbekiston, 2016
4. Karimov S. Badiiy uslub va tilning ifoda tasvir vositalari.- Samarqand: 1994
5. Salohiy D. Alisher Navoiy poetik uslubining tadrijiy takomili (g‘azallar matnlarining qiyosiy
tahlili asosida). – fil.fanl.dokt... diss.avtoreferati. – Toshkent, 2001.
