ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
TA’LIM MUASSASALARIDA BOSHQARUV USLUBLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Xakimov Nodirbek Toirjonovich
Oriental universiteti “Ta’lim menejmenti”
mutaxassisligi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola Ta’lim muassasalarida boshqaruv usul va uslublarini takomillashtirish
haqida bo‘lib mavzu yuzasidan tadqiqotchi olimlarning fikr va mulohazalari chuqur o‘rganib
chiqildi. Pedagogika ta’lim muassasalarining yagona axborot makonini joriy etilishi pedagogik
ta’limning sifatini va axborot ta’minotini rivojlanishiga yaxshi sharoit yaratib beradi.
Kalit so‘zlar:
pedagogik qobiliyat, yaratuvchanlik, innovatsion metodlar, zamonaviy axborot
texnologiyalari, web-texnologiyalar.
Annotation.
This article is about improving management methods and techniques in educational
institutions, and the opinions and opinions of research scientists on the subject were deeply studied.
The introduction of a single information space for pedagogical educational institutions will create
good conditions for the development of the quality of pedagogical education and information
provision.
Key words:
pedagogical skills, creativity, innovative methods, modern information technologies,
web technologies.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования методов и
технологий управления в образовательных учреждениях, глубоко изучены мнения и взгляды
учёных-исследователей по данному вопросу. Внедрение единого информационного
пространства педагогических образовательных учреждений создаст благоприятные условия
для повышения качества педагогического образования и информационного обеспечения.
Ключевые слова:
педагогическое мастерство, креативность, инновационные методы,
современные информационные технологии, веб-технологии.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan oliy ta’lim sohasi bo‘yicha o‘rtaga quyilayotgan
vazifalarni bajarish ko‘p jihatdan o‘qituvchi shaxsiga bog’liq. O‘qituvchilik sharafli, lekin juda
murakkab kasbdir. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida ta’lim-tarbiyadan ko‘zda tutilayotgan
maqsadga erishish, talabalarning xilma xil faoliyatini uyushtirish, ularni bilimli, odobli, e'tiqodli,
mehnatkash, ishbilarmon, barkamol inson qilib o‘stirish o‘qituvchi zimmasiga yuklatilgan.
Xalqimizning kelajagi, O‘zbekistonning istiqboli ko‘p jihatdan o‘qituvchiga, uning saviyasi,
tayyorgarligi, fidoyiligiga, yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalash ishiga bo‘lgan munosabatiga bog’liq.
Yaxshi o‘qituvchi bo‘lish uchun pedagogik nazariyani egallashning o‘zigina yetarli emas. Chunki
pedagogik nazariyada bolalarni o‘qitish va tarbiyalash haqida umumiy qonun-qoidalar, tamoyillar,
umumlashtirilgan metodik g’oyalar bayon etiladi, talabalarning yosh va individual xususiyatlarini
e'tiborga olish ta’kidlanadi. Universitet hayoti, amaliy pedagogik jarayon esa juda xilma-xil,
murakkabdir. Pedagogik nazariyaga mos kelmaydigan vaziyatlar ko‘p uchrab turadi. Bu esa
o‘qituvchidan keng bilimdonlikni, puxta amaliy tayyorgarlik va yuksak pedagogik mahorat hamda
ijodkorlikni talab etadi. Biror kasbning haqiqiy ustasi bo‘lish uchun kishida tabiiy qobiliyat, ma’lum
jismoniy va ruhiy xislatlar, puxta tayyorgarlik, ayrim shaxsiy sifatlar bo‘lishi kerak. Pedagoglik
kasbini tanlagan kishi avvalo sog’lom bo‘lishi, so‘zlarni to‘g’ri va yaxshi talaffuz qila olishi, bosiq
va asablari joyida bo‘lishi, boshqalar bilan muomalada o‘zini tuta olishi zarur. Shuningdek,
o‘qituvchida talabalarni yoqtirish, ular bilan ishlashga mayli borlik, xushmuomalalik,
kuzatuvchanlik, keng fikrlay olish, tashkilotchilik, o‘ziga va boshqalarga nisbatan talabchanlik kabi
shaxsiy sifatlar mavjud bo‘lishi zarurdir. Texnologiyaning rivojlanishi bilan texnik vositalardan
foydalanib o‘qitish uchun birgina kompyuterning mavjudligi kifoya bo‘lib qoldi. Qolaversa,
axborotni uzatish, International scientific-practical conference on the topic of "Problems and
perspectives of modern technology in teaching foreign languages" saqlash, tasvirlash sifati sezilarli
darajada ortdi. Hozirgi kunga kelib, kompyuter savodxonligi madaniyatning muhim belgisiga
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
aylanib ulgurdi, kelajakda esa u har bir insonga qayerda, qaysi uchastkada ishlamasin zaruratga
aylanadi. Demak, kompyuter ishi, kompyuterdan foydalanishga o‘rgatish eng yaqin vaqt ichida
umumiy ishga aylanishi shubhasiz.
Pedagogik faoliyatda amaliy va pedagogik dasturiy vositalardan foydalanish
Pedagogik dasturiy vositalarni yaratish texnologiyasini amalga oshirish maqsadida ularning
an'anaviy vositalardan ustunligini tasdiqlovchi qator ijobiy o millar mavjud. Mazkur omillar
didaktik, psixologik, iqtisodiy, fiziologik guruhlarga ajratildi.
Pedagogik dasturiy vositalarga qo‘yiladigan didaktik talablarga quyidagilar kiradi: ilmiylik,
tushunarli, qat’iy va tizimli bayon etilishi bilan birgalikda (pedagogika, psixologiya,
informatikaning asosiy tamoyillarini, zamonaviy fanning International scientific-practical
conference on the topic of "Problems and perspectives of modern technology in teaching foreign
languages" fundamental asoslarini hisobga olib, o‘quv faoliyati mazmunini qurish imkoniyatini
ta’minlash), uzluksizlik va yaxlitlik (ilgari o‘rganilgan bilimlarning mantiqiy oqibati hamda
to‘ldiruvchisi hisoblanadi), izchillik, muammolilik, ko‘rgazmalilik, faollashtirish (o‘qitish
mustaqilligi hamda faollilik xususiyatining mavjudligi), o‘qitish natijalarini o‘zlashtirish
mustahkamliligi, muloqotning interfaolliligi, o‘qitish, tarbiyalash, rivojlantirish va amaliyotning
yaxlit birligi.
Metodik talablarga quyidagilar kiradi: aniq o‘quv fanining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish,
ma’lum bir faning o‘ziga xosligini hisobga olish, axborotni zamonaviy metodlari o‘zaro bog’liqliligi,
o‘zaro aloqadorliligi, turli tumanligi, amalga oshirilishi.
Psixologik talablarga idrok etish (verbal-mantiqiy, sensor-perseptiv), tafakkur (tushunchaviy nazariy,
ko‘rgazmali-amaliy), diqqati (qat’iyliligi, boshqaga ko‘chishi), motivasiya (ishlashda faol shakllari,
yuqori darajada ko‘rgazmalilik, o‘z vaqtida qayta aloqa yordamida o‘quvchilarning yuqori
darajadagi motivasiyalarini doimiy ravishda rag’batlantirish), xotira, tasavvuri, yoshi va individual
psixologik xususiyatlarini hisobga olish (egallagan bilim, ko‘nikma va malakalarini hisobga olib,
o‘quv fani mazmuni hamda o‘quv masalalari murakkablik darajasi talabalarning yosh imkoniyatlari
va individual xususiyatlariga mos kelishi, o‘quv materialini o‘zlashtirishda ortiqcha his-hayajonli,
asabiy, aqliy yuklamalardan ta’sirlanishdan himoyalash) kiradi.
Texnik talablarga zamonaviy universal shaxsiy kompyuterlar, tashqi qurilmalari, test o‘tkaziladigan
manbalar kiradi.
Tarmoq talablariga "mijoz-server" arxitekturasi, Internet-navigatorlar, tarmoq operasion tizimlari,
telekommunikasiya, boshqaruv vositalari (o‘qitish jarayonini individual va jamoaviy ishlari, tashqi
qayta aloqa) kiradi.
Estetik talablarga quyidagilar kiradi: tartiblilik va ifodalilik (elementlari, joylashishi, o‘lchami,
rangi), bezashning funksional vazifasi va ergonomik talablarga mosligi.
Maxsus talablarga quyidagilar kiradi: interfaollik, maqsadga yo‘nalganlik, mustaqillik va
moslashuvchanlik, audiolashtirish, ko‘rgazmalilik, kirish nazorati, intellektual rivojlanish,
differensiasiyalash (tabaqalashtirish), kreativlik, ochiqlik, qayta aloqa, funksionalilik, ishonchlilik.
Ergonomik talablarga quyidagilar kiradi: do‘stonalik, foydalanuvchiga moslashish, ekran shakllarini
tashkil etish.
Metodik talablar pedagogik dasturiy vositalar asosida o‘qitishga mo‘ljallangan o‘quv fanining
o‘ziga xos xususiyatlarini, uning qonuniyatlarini, izlanish metodlari, axborotga ishlov berishning
zamonaviy usullarini joriy qilish imkoniyatlarini hisobga olishni ko‘zda tutadi.
Internet resurslaridan ta’lim jarayonida foydalanish O‘quv jarayonlarida Web-saytlardan
foydalanishning ko‘pgina yutuqlari mavjud. Shu bois bunday saytlarni yaratish va mazmunan
yangilab boorish oliy ta’lim muassasasi faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan
o‘quv muassasalari uchun bag’ishlangan saytlarni yaratish har bir ta’lim muassasasi oldida turgan
birlamchi vazifalar qatoriga kiradi. Bunday saytlarni yararish uni o‘rganish mobaynida internet
tizimi bilan bog’liq omillarni hisobga olish lozim. Bunday omillar sifatida quyidagilarni ko‘rsatish
mumkin:
• dunyo bo‘yicha internet xizmati imkoniyatlarining kengligi;
• web-saytlar xizmatidan foydalanishning oddiyligi;
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
• web-texnologiyalarni tarqatishdagi qulaylik;
• real vaqt masshtabida axborotlarga bo‘lgan talablar;
• muassasa va xususiy shaxslarning o‘zlari to‘g’risidagi axborotlarni internetga joylashtirishga
intilishi;
• tarmoq ma’lumotlar bazasida global mashstabdagi ixtiyoriy ma’lumotlarni to‘plash.
O‘quv muassasasi uchun yaratilgan saytlarning ahamiyati Internet texnologiyalarining imkoniyatlari
kengligi va sodda ekanligi internetdan foydalanuvchilarning daqiqa sayin ortib borishiga olib
kelmoqda. Bu foydalanuvchilar orasida ko‘pchilik qismini albatta, talabalar, o‘quvchilar, ilmiy
izlanish bilan band bo‘lgan xodimlar tashkil qiladi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, ta’lim
jarayonida Internet texnologiyalaridan, xususan o‘quv muassasalariga bag’ishlangan web-saytlardan
foydalanish ta’lim sifati va samaradorligini sezilarli darajada yuqori bosqichga olib chiqishga
yordam beradi.
Yangi axborot texnologiyalar vositalari takomillashib va rivojlanib borayotgan hozirgi sharoitda
o‘quv muassasasida tahsil olayotgan talabalarning (umuman har qanday sohada faoliyat
ko‘rsatuvchilarning) zarur axborotlarni Internet tizimidan mustaqil ravishda topa olishi, ular duch
keladigan mavjud mutaxassisligiga oid muammolarni to‘la va to‘g’ri hal qila olishidagi muhim
sharoitlardan biriga aylanib bormoqda.
Ta’lim jarayonida Internet saytlaridan foydalanish imkoniyatlarini, uning samaradorligini
aniqlashda avval Internet xizmatining turlari va ularning xarakterini aniqlab olish nihoyatda
muhimdir. Aynan ana shu aniqlangan ma’lumotlar Internet tarmog’ida ishlashning tashkiliy jihatdan
shakli va usullarini ajratib olishga yordam beradi. Klassifikasiyalashga asos qilib internetning
ishlash uslubini olish mumkin. Bu holda Internet server xizmatlarini ikkiga: axborotli va
kommunikasion xizmat turlariga ajratish kerak.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlar yordamida o‘qitish, o‘quv jarayonini a’nanaviy tashkil
etishning asosiy shakllarini o‘z ichiga oladi. Ma’ruza, seminar va amaliy mashg’ulotlar, laboratoriya
amaliyoti, nazorat tizimi, tinglovchilarning ilmiy tadqiqot va mustaqil ishlari shular jumlasidandir.
O‘quv jarayonini tashkil etishning ushbu barcha shakllari amaliyotda tinglovchilarni mustaqil bilish
faoliyati turli axborot manbalari bilan osongina birlashtirishni, kurs olib borayotgan o‘qituvchi bilan
tezkor va tizimli aloqa qilish hamda tinglovchilarning guruh bo‘lib ishlarni amalga oshirish
imkoniyatini beradi.
Bugungi kunda taraqqiyot juda tez rivojlanmoqda va juda tez o‘zgarmoqda. Deyarli har daqiqada
sayyoramizning turli burchaklarida o‘zgarishlar, yangilanishlar va kutilmagan voqea hodisalar sodir
bo‘lmoqda. Har bir kunimiz kuchli axborot oqimi ostida kechmoqda. Axborot oqimi bizni uyda,
ishxona va ta’tilda ta’qib etadi. Inson informasiya ta’siridan xoli normal faoliyat yurita olmaydi.
Hayotni anglash, uni o‘rganish informasiyalarni yig’ish va o‘zlashtirish orqali kechadi. Insonning
bilimlilik darajasi ham ma’lum davr ichida shaxs tomonidan o‘zlashtirilgan informasiyalarning ko‘p
yoki ozligi bilan belgilanadi.
Shuning uchun zamonaviy bilimlar sari keng yo‘l ochish, ta’limotni takomillashtirishda yangi
axborot texnologiyalardan unumli foydalanish - bugungi kunning talabiga aylandi. Vaholanki, ta’lim
tizimida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Ta’lim tizimida o‘quv muassasalari uchun yaratilgan
saytlardan foydalanish o‘qitish qo‘llanilmoqda.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlarning yana bir afzalligi shundaki, unda o‘quvchi o‘ziga
qulay vaqtda va hattoki ishdan ajralmagan holda o‘qishi mumkin.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlarning yana bir afzallik tomoni unda o‘qish muddatini
talaba o‘zi belgilaydi, ya’ni talaba ixtiyoriy paytda o‘qishni boshlaydi, materiallarni o‘qituvchi
nazoratida o‘zlashtiradi. O‘zlashtirish topshiriqlarni, testlarni bajarishiga qarab aniqlanadi. Talaba
berilgan programmani qanchalik tez o‘zlashtirsa, shunchalik tez o‘qishni tugatadi va guvohnoma
oladi. Dasturni o‘zlashtira olmasa, unga mustaqil ishlab, o‘qishni davom ettirishga imkoniyat
beriladi.
XULOSA
Yuqoridagidan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki, o‘quv muassasalarida faoliyat yuritayotgan
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
professor-o‘qituvchilar ayniqsa, informatika o‘qituvchilari hamda o‘quv muassasasi talabalari
orasida qiziqishi katta bo‘lgan talabalar birgalikda ushbu o‘quv muassasasining saytini yaratish,
mazmunini yangilab borishda muhim ishtirokchilar hisoblanadilar. Shularni inobatga olgan holda
yuqorida oliy ta’lim jarayonida innovatsion o‘qitish usullari va interaktiv go‘yalar asosida o‘quv
jarayonlarini samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan fikr mulohazalar ko‘rib chiqildi.
Ushbu ilmiy tadqiqot ishlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’lim tizimida axborot
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘zining ijobiy va salbiy tomonlariga ega.
Afzalliklari: vaqt va pulni tejash; masofaviy ta’lim texnologiyalarini rivojlantirish; o‘qituvchilarning
elektron kitob va kurslarni tayyorlashni takomillashtirish; kasal bo‘lish xavfini kamaytirish;
talabalarning bilim olishlari uchun teng imkoniyatlar yaratilishidir. Kamchiliklari: individual ishlash
qiyinchiliklari; bilimlarni baholashning murakkabligi; ilmiy tadqiqot faoliyatining pasayishi;
talabalar o‘rtasidagi texnologik tengsizlik; talabalar bilan bevosita aloqaning yo‘qligi.
Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, hozirgi zamon fan va texnika taraqqiyoti o‘qituvchining ijodkor
bo‘lishini, o‘z fanini innovatsion yondoshuv asosida o‘qitishni, interaktiv usul va vositalardan
unumli foydalanishi, fanning muhim muommolari yuzasidan erkin fikr yurita olishi, fan yutuqlarini
talabalarga yetkaza olishi va nihoyat talabalarni ham ijodiy fikrlashga, tadqiqot ishlariga o‘rgata
olishini talab qiladi. Shuning uchun o‘qituvchi avvalo axborot texnologiyalari malakalarini egallashi
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1. Aleks Muur. Ta’lim berish va ta’lim olish: pedagogika, ta’lim dasturi va tarbiya. -Rutledj.
Ikkinchi nashr. 2012. 202-bet.
2. Egamberdiyeva N.M. "Ijtimoiy pedagogika"- T.: A. Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi nashriyoti, 2009 y.
3. Hasanboyev J. va boshqalar. Pedagogika. -T.:2011 y. Noshir nashriyoti.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. Toshkent, "Ma’naviyat", 2008.
5. Mavlanova R. va boshqalar. Pedagogika nazariyasi va tarixi.- T.: 2010 y. "Fan va texnologiya"
nashriyoti. 461 bet.
6. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
"O‘zbekiston" NMIU, 2017. - 485 bet.
7.
Usmonov M. T
. Information Security Policy. International Journal of Academic Pedagogical
Research (IJAPR) ISSN: 2643-9123 Vol. 5 Issue 1, January - 2021, Pages: 70-73.
8.
Usmonov M. T
. Information War. International Journal of Academic and Applied Research
(IJAAR) ISSN: 2643-9603 Vol. 5 Issue 1, January - 2021, Pages: 79-82.
9.
Usmonov M. T
. International and National Legal Base in the Field Of Information Security.
International Journal of Academic Pedagogical Research (IJAPR) ISSN: 2643-9123 Vol. 5 Issue 1,
January - 2021, Pages: 7-14.
10.
Usmonov M. T
. Legal Legislative Basis for Detection of Information Crime. International
Journal of Academic Engineering Research (IJAER) ISSN: 2643-9085 Vol. 5 Issue 1, January -2021,
Pages: 80-87.
