ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
YOSHLAR JINOYATCHILIGIGA OLIB BORUVCHI IJTIMOIY-OMMAVIY OMILLAR:
INTERNET, ISHSIZLIK VA TENGSIZLIKNING TAHDIDI
Eshqobilov Bobomurod Eshmamatovich
Muzrabot tumani IIB Jamoat xavfsizligi xizmati
Huquqbuzarliklar profilaktikasi bo‘limi
profilaktika katta inspektori, podpolkovnik
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikning ortib borishiga sabab
bo‘layotgan ijtimoiy va ommaviy omillar chuqur tahlil etilgan. Xususan, ishsizlik, ijtimoiy
tengsizlik, ta’limga bo‘lgan imkoniyatlarning cheklanganligi, oilaviy nazoratning susayishi hamda
internetdagi salbiy axborotlar yoshlarni jinoyatga undovchi asosiy omillar sifatida ko‘rib chiqiladi.
Maqolada ushbu holatlarning statistik ma’lumotlari, O‘zbekiston va jahon tajribasiga asoslangan
tahlillari keltirilgan. Shu bilan birga, jinoyatchilikni oldini olish bo‘yicha samarali ijtimoiy dasturlar,
profilaktik choralar va yoshlar bilan ishlashning innovatsion yondashuvlari tavsiya etiladi. Tadqiqot
asosida jinoyatga olib boruvchi omillar tizimli o‘rganilib, ularni kamaytirish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqola ijtimoiy fanlar, pedagogika va huquq sohasi uchun muhim
nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
yoshlar, jinoyatchilik, ishsizlik, ijtimoiy tengsizlik, internet, salbiy ta’sir, axborot,
nazorat, profilaktika, ta’lim, oilaviy muhit, ijtimoiy muammo, jinoyat sabablari, xavf omillari,
jamiyat
KIRISH
Zamonaviy jamiyatda yoshlar jinoyatchiligi dolzarb ijtimoiy muammolardan biri sifatida ko‘plab
davlatlarning diqqat markazida turibdi. Chunki har qanday jamiyatning kelajagi va barqaror
taraqqiyoti, eng avvalo, yosh avlodning aqliy, axloqiy va ijtimoiy yetukligiga, ularning sog‘lom
ma’naviy-ma’rifiy muhitda voyaga yetishiga bog‘liqdir. Ammo so‘nggi yillarda global miqyosda
ham, O‘zbekistonda ham yoshlar o‘rtasida jinoyat sodir etish holatlari sezilarli darajada oshayotgani
kuzatilmoqda. Xususan, jinoyatchilikning sabablari orasida ishsizlik, ijtimoiy tengsizlik, ta’lim va
tarbiya tizimidagi muammolar, oilaviy muhitdagi befarqlik, internetdagi salbiy kontentlar va yot
g‘oyalarning keng tarqalishi kabi omillar yetakchi rol o‘ynayotgani aniqlangan.
BMTning Narkotik moddalar va jinoyat bo‘yicha boshqarmasi (UNODC) hamda Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, yoshlar o‘rtasidagi jinoyatlar so‘nggi o‘n yillikda
barqaror o‘sishga ega bo‘lgan. 2023-yilgi hisobotda qayd etilishicha, dunyo bo‘yicha sodir etilgan
jinoyatlarning 25–30 foizgacha bo‘lgan qismini 15–29 yosh oralig‘idagi shaxslar tashkil qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish
departamenti hamda Ichki ishlar vazirligi statistikalariga asoslanadigan bo‘lsak, 2022–2024 yillar
oralig‘ida jinoyat sodir etgan shaxslar orasida 18–30 yoshgacha bo‘lganlar soni 35% atrofida
bo‘lgan.
Yoshlar jinoyatchiligining o‘sishiga sabab bo‘layotgan asosiy omillarni aniqlash, ularning
mohiyatini o‘rganish va samarali profilaktik choralarni ishlab chiqish bugungi kunning ustuvor
vazifasiga aylangan. Bu borada kompleks yondashuvni talab etadigan muhim jihatlar mavjud:
birinchidan, yoshlarning bandlik darajasi past bo‘lsa, ular iqtisodiy va psixologik bosim ostida qolib,
o‘z muammolarini jinoyat orqali hal qilishga moyil bo‘lishadi; ikkinchidan, ijtimoiy adolatsizlik —
ya’ni bir guruh yoshlar ta’lim, ish, ijtimoiy xizmatlar kabi imkoniyatlardan keng foydalana olmasligi,
boshqalarga nisbatan o‘zini kamsitilgan his qilishi — salbiy ichki psixologik muhitni kuchaytiradi;
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
uchinchidan, raqamli texnologiyalarning, xususan, internet va ijtimoiy tarmoqlarning nazoratsiz
ta’siri yoshlar ongiga noqonuniy g‘oyalar, zo‘ravonlik va jinoyatni targ‘ib qiluvchi kontentlar orqali
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Zamonaviy raqamli muhit yoshlar ongiga kuchli ta’sir o‘tkazmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar, video
platformalar, onlayn o‘yinlar orqali tarqalayotgan jinoyatga da’vat etuvchi, ekstremistik yoki noetik
kontentlar ko‘plab holatlarda yoshlarni jinoyat sodir etishga undashiga sabab bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda OAV va mas’ul idoralar tomonidan taqiqlangan kontentlar bo‘yicha olib borilgan
monitoringlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, ayrim yoshlar noqonuniy Telegram kanallari, YouTube
videolari va boshqa manbalar orqali jinoyatni “odatiy”, “qahramonlarcha” yoki “muvaffaqiyat sari
yo‘l” sifatida talqin qiluvchi g‘oyalarga duch kelmoqda. Bu esa ularda jinoyatga nisbatan ijobiy yoki
loqayd munosabat shakllanishiga olib keladi.
Shuningdek, ishsizlik — jinoyatchilikning asosiy ijtimoiy-psixologik omillaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida har yili mehnat bozoriga kirayotgan yoshlar soni ortib bormoqda.
Aholining katta qismini tashkil qiluvchi 14–30 yoshdagi qatlam orasida bandlikni ta’minlash, ularni
ijtimoiy-iqtisodiy hayotga jalb qilish dolzarb muammolardan biridir. Ish topa olmagan, o‘z
salohiyatini to‘liq namoyon eta olmayotgan yoshlar vaqt o‘tkazishni maqsadsiz yo‘llarda —
jinoyatga moyil guruhlarga qo‘shilish, noqonuniy daromad manbalariga intilish orqali amalga
oshirishi mumkin.
Ijtimoiy tengsizlik ham jinoyatchilik darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Jamiyatdagi turmush
darajasi keskin farqlanishi, boy va kambag‘al qatlam o‘rtasidagi tafovutlar, huquq va
imkoniyatlardagi adolatsizlik yoshlar orasida norozilik kayfiyatini keltirib chiqaradi. Bu esa ijtimoiy
tizimga nisbatan ishonchsizlikni kuchaytiradi, qonunga bo‘lgan hurmatni pasaytiradi va jinoyatni
“muqarrar” yoki “asosli” deb hisoblaydigan fikrlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Mavjud muammolarning barchasi jamiyatning huquqiy madaniyati, ta’lim tizimi, oilaviy tarbiya va
yoshlar siyosatining qamroviga bevosita bog‘liqdir. Ayniqsa, oilada ijtimoiy nazoratning susayishi,
farzand tarbiyasiga beparvolik, ota-onaning migratsiyaga ketishi yoki ajrashgan oilalar sonining
ortishi ham yoshlar orasida jinoyatchilikka olib keluvchi muhim omillar sirasiga kiradi. Chunki
bolalik davridan ma’naviy-axloqiy qadriyatlar bilan shakllanmagan shaxs, ijtimoiy muhitdagi salbiy
ta’sirlarga nisbatan himoyasiz bo‘lib qoladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, jinoyatchilikning
o‘sishi faqat huquq-tartibot organlari yoki jazolash choralarini kuchaytirish orqali hal etilmaydi. Bu
borada kompleks, tizimli va ko‘p tomonlama yondashuv zarur. Jumladan, ta’lim tizimini isloh qilish,
bandlikni ta’minlash, sog‘lom axborot makonini yaratish, yoshlar orasida huquqiy savodxonlik va
axloqiy tarbiyani kuchaytirish kabi omillar muhim rol o‘ynaydi.
Maqolaning asosiy maqsadi — yoshlar jinoyatchiligining sabablari va omillarini aniqlash, ularning
internet, ishsizlik va ijtimoiy tengsizlik bilan bog‘liqligini ilmiy tahlil qilish va jinoyatchilikka
qarshi samarali strategiyalarni taklif qilishdan iboratdir. Shu yo‘nalishda olib borilgan tadqiqotlar va
mavjud statistik ma’lumotlar asosida muammoning zamirida yotgan omillar ochib beriladi va ularni
bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
METODLAR
Mazkur ilmiy tadqiqotda yoshlar jinoyatchiligining ijtimoiy-ommaviy omillar bilan bog‘liqligini
aniqlash va tahlil qilish maqsadida quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi:
1.
Sotsiologik so‘rovnoma
– O‘zbekistonning bir nechta viloyatlarida (Toshkent, Farg‘ona,
Samarqand, Qashqadaryo) istiqomat qiluvchi 16–30 yoshdagi 500 nafar respondent o‘rtasida
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
anonim tarzda so‘rov o‘tkazildi. So‘rovnomada ishsizlik, internetdan foydalanish, ijtimoiy tengsizlik
va jinoyatga munosabat masalalari qamrab olindi.
2.
Statistik tahlil
– O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Bandlik va mehnat
munosabatlari vazirligi hamda Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan e’lon qilingan 2020–2024
yillar oralig‘idagi ma’lumotlar o‘rganildi va ularning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilindi.
3.
Kontent tahlil
– Ijtimoiy tarmoqlar (Telegram, Instagram, TikTok, YouTube) orqali yoshlar
o‘rtasida keng tarqalgan kontentlar monitoring qilinib, ularning mazmuni jinoyatga da’vat,
zo‘ravonlikni oqlash yoki ijtimoiy tengsizlik haqida salbiy fikrlarni targ‘ib qilish jihatidan tahlil
qilindi.
4.
Taqqoslovchi tahlil
– Xalqaro tajriba, xususan, AQSh, Germaniya, Janubiy Koreya va
Qozog‘iston kabi davlatlarda yoshlar jinoyatchiligiga qarshi qo‘llanilayotgan usullar O‘zbekiston
sharoiti bilan taqqoslab o‘rganildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari yoshlar jinoyatchiligi va uni keltirib chiqaruvchi omillar o‘rtasida bevosita va
bilvosita bog‘liqlik mavjudligini tasdiqladi:
1.
Ishsizlik omili:
o
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, jinoyat sodir etgan yoshlarning 68 foizi doimiy ish
joyiga ega bo‘lmagan.
o
500 respondentdan 61 foizi “ish topsam jinoyatga qo‘shilmasdim” degan fikrni
bildirgan.
o
Mehnat bozoridagi raqobat va kasb-hunarga ega bo‘lmaslik yoshlarning noqonuniy
yo‘llarni tanlash ehtimolini oshiradi.
2.
Internet va raqamli makon ta’siri:
o
Respondentlarning 73 foizi kuniga 4 soatdan ortiq internetda vaqt o‘tkazishini
bildirgan.
o
Ularning 38 foizi hayoti davomida jinoyat, qurol yoki zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi
videokontentlarni muntazam tomosha qilganini tan olgan.
o
Monitoring natijalariga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlarda faol bo‘lgan yoshlarning
ko‘pchiligi salbiy axborotlarni filtrlamasdan iste’mol qilmoqda.
3.
Ijtimoiy tengsizlik va adolatsizlik hissi:
o
So‘rovda qatnashganlarning 57 foizi jamiyatda imkoniyatlar teng emasligini
ta’kidlagan.
o
Ularning 45 foizi o‘zlari “ikkinchi darajali” fuqarolar sifatida qaralayotganini his
qiladi.
o
Bu holat yoshlar orasida norozilik kayfiyati, tizimga ishonchsizlik va qonunlarni
pisand qilmaslik kabi ruhiy muhitni shakllantiradi.
4.
Oilaviy nazoratning susayishi:
o
Jinoyat sodir etgan yoshlarning 40% dan ortig‘i to‘liq bo‘lmagan yoki ijtimoiy
muammoli oilalarda voyaga yetgan.
o
So‘rovda qatnashganlarning 48 foizi ota-onalari bilan muhim masalalarda
suhbatlashmasligini aytgan.
5.
Xalqaro taqqosloviy natijalar:
o
Germaniya va Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, yoshlar orasida
jinoyatchilikni kamaytirishda sog‘lom ijtimoiy muhit, bepul kasb-hunar ta’limi, psixologik
xizmatlar va raqamli xavfsizlik muhim rol o‘ynaydi.
o
O‘zbekistonda esa bu tizimlar hali yetarli darajada ommalashmagan, ayniqsa,
mahalliy darajada yoshlar bilan ishlovchi psixologlar va profilaktika markazlarining soni kam.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Mazkur tadqiqotning natijalari yoshlar jinoyatchiligi muammosini har tomonlama o‘rganish, uni
chuqur tahlil qilish va tizimli yechimlar ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatmoqda. Jinoyatning ortida
faqat huquqiy kamchiliklar emas, balki chuqur ijtimoiy, iqtisodiy va axborotga oid omillar yotgani
aniqlanmoqda.
MUHOKAMA
Yoshlar jinoyatchiligining ko‘payishi har qanday jamiyat uchun xavotirli holat bo‘lib, bu
jarayonning ortida chuqur ijtimoiy va madaniy ildizlar yotadi. Ushbu tadqiqot orqali aniq bo‘ldiki,
jinoyat sodir etgan yoshlarning aksariyati ishsizlikdan aziyat chekkan, ijtimoiy tengsizlikni boshidan
kechirgan va raqamli axborot maydonidagi salbiy ta’sirlarga duch kelgan shaxslardir. Shunday ekan,
yoshlar jinoyatchiligini faqat huquqiy jihatdan emas, balki ijtimoiy-psixologik, madaniy va axborot
xavfsizligi jihatidan ham har tomonlama tahlil qilish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning jinoyatga moyilligi birinchi navbatda ularning
ijtimoiy himoyasizligi bilan bevosita bog‘liq. Ayniqsa, iqtisodiy barqarorlikning yo‘qligi, kasb-
hunarsizlik, ta’limdagi uzilishlar va oilaviy nazoratning sustligi bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, internet va ijtimoiy tarmoqlarda nazoratsiz axborotlar oqimi, jinoyatni targ‘ib qiluvchi
kontentlar, virtual dunyodagi qahramonlar timsolida zo‘ravonlikni ideallashtirish — yosh ongiga
sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayni paytda bunday axborotlarni filtrlash, yoshlarni axborot
madaniyatiga o‘rgatish bo‘yicha tizimli choralar yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagan.
Tadqiqot davomida aniqlangan muammolardan yana biri — ijtimoiy adolat hissining yo‘qolishi va
norozilik kayfiyatining kuchayishi. Ijtimoiy tengsizlik – ya’ni ayrim qatlamlar uchun mavjud
bo‘lgan imkoniyatlarning boshqa guruhlar uchun yopiq bo‘lishi – yoshlar ongida davlat va jamiyat
tizimlariga nisbatan ishonchsizlikni kuchaytiradi. Bu esa ularni norasmiy, ba’zan esa jinoyatkor
guruhlarga qo‘shilishiga sabab bo‘ladi. Ijtimoiy tenglik va adolatli imkoniyatlar yaratilmas ekan,
jinoyatchilikni oldini olish faqat jazolovchi choralar bilan cheklanishi kutilgan natijani bermaydi.
XULOSA
Oilaviy muhit va mahallaning roli ham alohida e’tiborga loyiq. Ota-onaning xorijga ishlashga
ketishi, ajralishlar, yoki tarbiyadagi loqaydlik yoshlar ongida bo‘shliq hosil qiladi. Bu bo‘shliqni esa
jinoyatga undovchi tashqi omillar egallaydi. Mahalla va ta’lim muassasalari bu borada faqat
tashkiliy nazorat emas, balki individual psixologik yondashuvlarni ham kengaytirishi zarur. Xususan,
maktab va kollej darajasida ijtimoiy pedagog, psixologlar, huquqshunoslar va “profilaktik nazorat
guruhlari” faoliyatini kuchaytirish, ularni real ijtimoiy xizmatga aylantirish taklifi dolzarbdir.
Shuningdek, xalqaro tajriba tahlili shuni ko‘rsatadiki, yoshlar jinoyatchiligini oldini olishda davlat
va nodavlat tashkilotlar o‘rtasidagi hamkorlik, psixologik yordam markazlari, bepul huquqiy
maslahat xizmatlari, ijtimoiy xizmatlar tizimi va yoshlar uchun mo‘ljallangan bandlik dasturlari
samarali yechim hisoblanadi. Germaniya, Janubiy Koreya va Finlyandiyada yoshlar jinoyatining
kamayishiga aynan shu omillar sabab bo‘lgan. O‘zbekistonda ham bunday tizimlarni bosqichma-
bosqich joriy qilish zarurati mavjud.
Yoshlar jinoyatchiligi jamiyatdagi ko‘p qatlamli, murakkab muammolar to‘plamining natijasidir.
Uni bartaraf etish uchun quyidagi muhim tavsiyalar ilgari suriladi:
1.
Bandlik siyosatini kuchaytirish
– har bir yosh kasb-hunar egallashi va ish bilan
ta’minlanishi zarur.
2.
Ijtimoiy tenglikni ta’minlash
– ta’lim, sog‘liqni saqlash, axborot resurslari va mehnat
bozoriga kirish imkoniyatlari barcha yoshlar uchun teng bo‘lishi kerak.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
3.
Axborot xavfsizligini kuchaytirish
– internet va ijtimoiy tarmoqlarda salbiy kontentlarga
qarshi monitoring tizimi yo‘lga qo‘yilishi lozim.
4.
Huquqiy tarbiyani kuchaytirish
– maktab, kollej va universitetlarda muntazam ravishda
huquqiy savodxonlik mashg‘ulotlari o‘tkazilishi kerak.
5.
Oilaviy va mahalla nazoratini kuchaytirish
– ijtimoiy-pedagogik yondashuvlar asosida
oilaviy tarbiya muhimlashtirilishi lozim.
6.
Psixologik xizmatlar joriy etilishi
– ijtimoiy muammolar bilan kurashayotgan yoshlarga
yordam ko‘rsatadigan psixologik maslahat markazlari kengaytirilishi lozim.
Ushbu tavsiyalar asosida tizimli va barqaror chora-tadbirlar ishlab chiqilishi, yoshlarning jinoyat
yo‘liga kirishining oldini olishda muhim qadam bo‘ladi. Yoshlar — jamiyat tayanchi va ertangi kun
egalaridir. Ularning salbiy yo‘nalishga burilib ketishiga imkon bermaslik — jamiyatning burchi va
mas’uliyatidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi statistik ma’lumotlari. — 2024-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi
kurashish departamenti hisobotlari. — 2023–2024-yillar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari. —
4.
“Yoshlar siyosati va jinoyatchilikning oldini olishda davlatning roli”, Toshkent davlat
yuridik universiteti ilmiy jurnali. — 2023, №4.
5.
R. Jo‘rayev. Yoshlar ijtimoiy muhitida: jinoyatchilikka olib boruvchi omillar. – Toshkent:
Ijtimoiy fikr, 2022.
6.
M. Mirzayev. Jinoyat psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Huquq, 2021.
7.
T. Xudoyberganov. Axborot xavfsizligi va yoshlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2023.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-avgustdagi “Yoshlarni jinoyatchilikdan
asrash va ularning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish to‘g‘risida”gi PQ–5217-sonli qarori.
9.
UNODC. World Crime Trends and Youth Justice, United Nations Office on Drugs and
Crime. — Vienna, 2023.
10.
World Health Organization. Global Status Report on Violence Prevention. — Geneva: WHO,
2022.
11.
OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development). Youth and Social
Inequality. — Paris, 2022.
