ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
OTM RAHBAR KADRLARINING BOSHQARUV KOMPETENSIYALARI NAZARIY
ASOSLARI
Ergasheva Nodira
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim muassasalari rahbar
kadrlarining boshqaruv kompetensiyalarini shakllantirish va rivojlantirishning nazariy asoslari
hamda amaliy jihatlari tahlil qilingan. Boshqaruv kompetensiyasining mazmuni, ularni aniqlashga
xizmat qiluvchi shaxsiy sifatlar, faoliyat yondashuvi va ijtimoiy-transformatsion model kabi nazariy
yondashuvlar keng yoritilgan. Shuningdek, rahbar kadrlar duch kelayotgan amaliy muammolar,
zamonaviy talablar va O‘zbekistonda bu borada amalga oshirilayotgan islohotlar haqida ma’lumot
berilgan. Maqola asosiy manbalar, normativ hujjatlar va mahalliy olimlarning ilmiy qarashlari
asosida tayyorlangan. Yakunda boshqaruv kompetensiyalarining OTM rivojidagi strategik
ahamiyati ta’kidlab o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Oliy ta’lim, boshqaruv kompetensiyasi, rahbar kadrlar, strategik boshqaruv,
transformatsion liderlik, faoliyat yondashuvi, shaxsiy fazilatlar, zamonaviy boshqaruv, O‘zbekiston
ta’lim tizimi, menejment.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim tizimi jadal o‘zgarishlar, islohotlar va
xalqaro standartlarga moslashish jarayonini boshdan kechirmoqda. Bunday vaziyatda oliy ta’lim
muassasalari (OTM) rahbarlarining roli va salohiyati har qachongidan ham muhim bo‘lib bormoqda.
Yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Ta’limda boshqaruv — bu oddiy jarayon emas.
Bu jamiyatni harakatga keltiradigan, taraqqiyotga yetaklaydigan kuchdir.”
Ushbu fikr bugungi
OTM rahbarlari oldida turgan mas’uliyatni to‘la ifodalaydi.
Rahbarlik lavozimiga ega bo‘lgan shaxsdan nafaqat oliy malaka, balki strategik fikrlash, inson
resurslarini boshqarish, ijtimoiy-psixologik muvozanatni saqlash, moliyaviy savodxonlik,
zamonaviy texnologiyalar bilan ishlay olish va, eng muhimi, ta’lim jarayonini chuqur tushunish kabi
ko‘p qirrali kompetensiyalar talab etiladi. Bu esa boshqaruv kompetensiyasining mohiyatini nazariy
va amaliy jihatdan o‘rganishni taqozo etadi.
Boshqaruv kompetensiyasi deganda, rahbarning o‘z kasbiy faoliyatini samarali amalga oshirishi
uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, qadriyat va shaxsiy fazilatlar majmuasi tushuniladi. Bu
tushuncha O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va bir qator normativ hujjatlarda ham keng
qo‘llanilgan. Jumladan, Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-sonli qarorida oliy
ta’lim muassasasi rektorlari uchun quyidagi kompetensiyalar belgilab berilgan: ta’lim sohasidagi
davlat siyosatini tushunish, universitet rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, samarali
moliyaviy boshqaruv, inson resurslarini strategik boshqarish, raqamli texnologiyalardan foydalanish,
jamoatchilik bilan aloqalarni yo‘lga qo‘yish va boshqalar [2; b. 3–5, 7–8].
Afsuski, ko‘plab oliy o‘quv yurtlarida rahbar lavozimlariga ilmiy darajasi yuqori, lekin boshqaruv
kompetensiyasi sust bo‘lgan mutaxassislar tayinlanmoqda. Natijada, universitet ichki boshqaruvida
samarasizlik, jamoada muvozanatsizlik, talaba va o‘qituvchi orasida ishonchsizlik muhitining
yuzaga chiqishi mumkin. Bu holat oliy ta’lim muassasasining umumiy reytingi, xalqaro aloqalari,
ilmiy salohiyati va ta’lim sifati pasayishiga olib keladi.
Boshqaruv kompetensiyalarining shakllanishi va rivojlanishiga bir nechta nazariy yondashuvlar
mavjud. O‘zbekistonlik olimlar, xususan, pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ilmiy izlanish olib
borayotganlar bu yondashuvlarni mahalliy ta’lim tizimiga mos holda o‘rganib chiqmoqdalar.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqlari — Shavkat Mirziyoyevning ta’limga oid
nutqlari jamlanmasi, Prezident matbuot xizmati, Toshkent, 2020. [b. 12, 20]
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Shaxsiy sifatlar yondashuvi. Bu yondashuvga ko‘ra, rahbar bo‘lish uchun shaxsning tug‘ma yoki
erta yoshda shakllangan individual fazilatlari muhim rol o‘ynaydi. Masalan, qat’iyat, mustaqil qaror
qabul qilish, ijtimoiy faollik, kommunikativlik kabi fazilatlar. Psixolog G‘. Rajabova
ta’kidlaganidek, rahbarning boshqaruvdagi muvaffaqiyati, ko‘p hollarda, aynan uning shaxsiy
psixologik holatiga bog‘liq [3; b. 45–47].
Faoliyatga asoslangan yondashuv. Bu yondashuv kompetensiyani shaxsiy emas, balki faoliyat
davomida shakllanuvchi sifat sifatida ko‘radi. OTM rahbari vazifasiga kirishganidan so‘ng, amaliy
tajriba orttiradi, muammolarni hal qilish, jamoani boshqarish, tashqi aloqalarni yuritish kabi
jarayonlar orqali o‘z kompetensiyasini rivojlantiradi. TDIU olimi M. Qosimov rahbarlarning
malakasini oshirish bo‘yicha olib borgan tadqiqotida, amaliy treninglar va mentorlardan foydalanish
boshqaruv samaradorligini oshirishini asoslab bergan . [4;b. 28–31].
Ijtimoiy-transformatsion yondashuv. Bu modelda rahbar shaxsining boshqaruv kompetensiyasi
butun jamoani ilhomlantira olish, tashabbusni qo‘llab-quvvatlash, hamkorlik muhitini yaratish,
o‘zgarishlarga tayyorlik bilan baholanadi. Bu nazariyaga ko‘ra, OTM rahbari o‘z faoliyati orqali
universitet ichki madaniyatini yangilaydi, innovatsiyalarni targ‘ib qiladi, yosh kadrlarni ilgari suradi.
O‘zbek olimi S. Soliyev bu yondashuvni "transformatsion liderlik modeli" deb atab, OTM rivojining
muhim sharti sifatida ko‘rsatadi [5; b. 13–18].
Bugungi kunda boshqaruv kompetensiyalarining rivojlanishi bir qator to‘siqlarga duch kelmoqda.
Jumladan: Ko‘pchilik rahbarlar boshqaruv sohasida maxsus ta’lim olmagan, bu esa ularning
strategik qarorlar qabul qilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Rahbarlar tomonidan zamonaviy boshqaruv
texnologiyalaridan foydalanish past darajada. Buning sababi, ko‘p hollarda raqamli savodxonlikning
yetarli emasligidadir. Akademik xodimlar bilan samarali kommunikatsiya olib borish, ular
ehtiyojlarini tushunish, jamoani rivojlantirish — hali ko‘plab rahbarlar uchun dolzarb muammo.
Ba’zan rahbarlik lavozimlari shaffof tanlov asosida emas, balki shakliy yondashuv bilan
belgilanmoqda, bu esa rahbarning motivatsiyasi va javobgarligini pasaytiradi.
Yuqoridagi muammolarni yechish uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va
innovatsiyalar vazirligi tomonidan rahbar kadrlar uchun maxsus liderlik va boshqaruv
kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan qisqa muddatli kurslar joriy etilgan. “Oliy ta’limda
raqamli transformatsiya va liderlik” loyihasi orqali respublikadagi ko‘plab rektor va prorektorlar
zamonaviy boshqaruv uslublarini o‘rganmoqda [6; b. 9–11].
Xulosa qilib aytganda, OTM rahbarining boshqaruv kompetensiyasi — bu universitetning yuragi,
uning taraqqiyotining kalitidir. Zamonaviy rahbar — bu akademik mutaxassis emas, balki menejer,
strateg, innovator, odamlar bilan ishlay oladigan lider bo‘lishi kerak. Bunday rahbar OTMni nafaqat
xalqaro reytinglarda yuqorilarga olib chiqadi, balki millat farzandlarini zamonaviy bilim bilan
qurollantirgan, hayotga tayyor bo‘lgan shaxslar sifatida tarbiyalaydi. Boshqaruv kompetensiyasi —
bu o‘z ustida ishlash, doimiy o‘rganish, fikrlash doirasini kengaytirish, zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llash, eng muhimi — halollik va ijtimoiy mas’uliyat bilan yo‘g‘rilgan amaliy faoliyatdir.
O‘zbekistonda oliy ta’lim sohasida bu boradagi islohotlar endigina boshlandi. Endi esa bu
islohotlarni yangi avlod rahbar kadrlari o‘z yelkalarida olib borishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqlari — Shavkat Mirziyoyevning ta’limga oid nutqlari
jamlanmasi, Prezident matbuot xizmati, Toshkent, 2020. [b. 12, 20]
2.Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-sonli qarori — “Oliy ta’lim muassasalari
rektorlari kompetensiyalari”, Lex.uz, 2020. [b. 3–5, 7–8]
3.Rajabova G‘ulchehra O‘rmonova — “Oliy ta’limda rahbarlik psixologik omillari”, Psixologiya va
hayot jurnali, 2019, №3. [b. 45–47]
4.Qosimov Muhammad — “OTM rahbarlari malakasini oshirishda amaliy treninglarning roli”,
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti Ilmiy axborotnomasi, 2021, №2. [b. 28–31]
5.Soliyev Sobir — “Transformatsion liderlik va universitet boshqaruvi”, Yangi O‘zbekiston ta’limi
jurnali, 2022, №4. [b. 13–18]
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
6.O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi — “Oliy ta’limda raqamli
transformatsiya va liderlik” loyihasi, 2023. [b. 9–11]
