ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
JISMONIY MASHQLAR ORQALI KOGNITIV SALOHIYATNI OSHIRISH YO‘LLARI
Abduazimov Sobirjon Utkirovich
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi
jismoniy tayyorgarlik va sport kafedrasi boshligi, polkovnik.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada jismoniy mashqlarning inson kognitiv salohiyatiga ta’siri tahlil
etilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, muntazam bajariladigan jismoniy mashqlar xotira,
diqqat, fikrlash, muvozanat va qaror qabul qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ayniqsa, aerobik mashqlar, koordinatsion harakatlar va jamoaviy sport turlari miya faoliyatini
faollashtirib, neyroplastiklik jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Maqolada ilmiy tadqiqotlar, amaliy
tajribalar va ta’lim tizimida bu mashqlarning qo‘llanilishi bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Shuningdek, turli yosh guruhlari uchun samarali mashg‘ulot turlari va metodik yondashuvlar bayon
etilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy mashqlar, kognitiv salohiyat, diqqat va xotira, miya faoliyati, aerobik
mashqlar, neyroplastiklik, sport psixologiyasi, muvozanat va koordinatsiya,o‘quvchilarda fikrlash
rivoji, ta’limda jismoniy faollik.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda inson salomatligi va intellektual salohiyati o‘zaro chambarchas bog‘liq
bo‘lgan muhim omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, zamonaviy ilm-fan rivojida insonning faqat
jismoniy emas, balki kognitiv — ya’ni aqliy, eslab qolish, fikrlash, diqqatni jamlash kabi
qobiliyatlari ham muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan, jismoniy tarbiya va sport sohalari
nafaqat sog‘lom tana balki sog‘lom aql rivojlanishida ham beqiyos ahamiyatga ega. Bugungi kunda
olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar jismoniy mashqlarning kognitiv faoliyatga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini isbotlamoqda.
Asosiy qism
1. Kognitiv salohiyat va uning tarkibiy qismlari
Kognitiv salohiyat deganda insonning quyidagi aqliy funksiyalari tushuniladi:
Diqqatni jamlash qobiliyati
Qisqa va uzoq muddatli xotira
Qaror qabul qilish tezligi
Muammo yechish va ijodiy fikrlash
O‘rganish tezligi va moslashuvchanlik
Bu qobiliyatlar maktabgacha ta’lim yoshidan boshlab shakllanadi va hayot davomida rivojlanib
boradi. Ularni rivojlantirishda turmush tarzidan tortib to ta’lim va sportgacha ko‘plab omillar ta’sir
qiladi.
2. Jismoniy mashqlarning miya faoliyatiga ta’siri
Jismoniy mashqlar miya faoliyatiga bevosita va bilvosita yo‘llar orqali ta’sir qiladi. Bunda quyidagi
mexanizmlar muhim rol o‘ynaydi:
Qon aylanishining faollashuvi:
jismoniy harakatlar miya hujayralariga ko‘proq kislorod va
oziqa moddalarini yetkazadi.
Stress gormonlarini kamaytirish:
sport bilan shug‘ullanish kortizol darajasini tushiradi, bu
esa asabiylikni kamaytiradi.
Neuroplastiklikni oshiradi:
doimiy mashqlar sinapslar faoliyatini faollashtirib, miya
o‘sishini qo‘llab-quvvatlaydi.
Yangi neyronlar hosil bo‘lishini rag‘batlantiradi:
ayniqsa aerobik mashqlar bu borada
samaralidir.
3. Qanday jismoniy mashqlar kognitiv qobiliyatga ijobiy ta’sir qiladi?
Quyidagi mashqlar kognitiv salohiyatni oshirishda ayniqsa samarali hisoblanadi:
Aerobik mashqlar (yugurish, yurish, suzish):
Bu mashqlar yurak urish tezligini oshirib, miya faoliyatini yaxshilaydi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Harvard universiteti tadqiqotlariga ko‘ra, haftasiga 3-4 marotaba 30 daqiqa yurish xotira
faoliyatini 20% oshirgan.
Koordinatsion mashqlar (raqamli raqslar, gimnastika, yoga):
Ko‘p funksiyali fikrlash va muvozanatni rivojlantiradi.
Miyaning old lob qismini faollashtirib, diqqatni jamlashni kuchaytiradi.
Jamoaviy sport turlari (futbol, voleybol):
Muammo yechish, strategik fikrlash va tezkor qaror qabul qilishni o‘rgatadi.
Emotsional intellekt va kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Reaksiyani oshiruvchi o‘yinlar (tennis, stol tennisi):
Diqqat, tez fikrlash va reflekslarni kuchaytiradi.
4. Amaliy tajribalar va ilmiy dalillar
Yevropaning ko‘plab universitetlari olib borgan tajribalarda quyidagi natijalar kuzatilgan:
Haftasiga 3 marotaba sport bilan shug‘ullangan talabalar testlarda yuqori ko‘rsatkichlarga
erishgan.
Finlandiyada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ishtirok etgan tajribada jismoniy mashg‘ulotlar
qo‘shilgan sinflarda o‘zlashtirish darajasi 17% yuqori bo‘lgan.
AQShning NIH (National Institute of Health) tomonidan olib borilgan tadqiqotda esa,
yoshlar o‘rtasida aerobik mashqlar xotira va diqqatni sezilarli oshirgan.
Xulosa
Jismoniy mashqlar nafaqat tana salomatligi uchun, balki insonning fikrlash qobiliyati, e’tibor, xotira
va umumiy aqliy salohiyatini oshirish uchun ham muhim vosita hisoblanadi. Sport orqali
shakllanadigan kognitiv salohiyat insonning hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishi, tez va to‘g‘ri qaror
qabul qilishi, o‘z fikrini aniq ifoda etishi kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Shu boisdan ham har bir
yoshdagi shaxs uchun jismoniy mashqlarni hayot tarziga aylantirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ratey J.
Spark: The Revolutionary New Science of Exercise and the Brain.
Little, Brown
Spark, 2008.
2.
Harvard Health Publishing. "Exercising to Relax." www.health.harvard.edu
3.
Kramer A.F., Erickson K.I. "Effects of Physical Activity on Cognition, Well-Being, and
Brain: Human Interventions."
Alzheimer’s & Dementia
, 2007.
4.
Anderson P. "Fitness and Cognitive Function in Children."
Pediatrics
, 2012.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi statistik hisobotlari, 2023.
