ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
QISHLOQ XO’JALIGIGA MO’LJALLANGAN YERLARNI MUHOFAZA QILISH
KELAJAK POYDEVORI
Teshayev To‘lqin Shuhrat o‘g‘li
“O‘zdavyerloyiha” davlat ilmiy-loyihalash
instituti mustaqil izlanuvchisi,
Kadastr agentligi Qashqadaryo viloyati
boshqarmasi Qarshi shahar bo’limi
yetakchi inspektori
Hozirgi kunda dunyoda aholi soni yildan yilga ko‘payishi va aholini oziq-ovqat mahsulotlariga
bo‘lgan talabi ortishi kuzatilmoqada. Oziq-ovqat mahsulotlarini aksariyat qismi qishloq xo‘jaligi
yerlaridan olinishi hech kimga sir emas. Bu esa yer resurslaridan samarali foydalanishni hamda
doimiy nazorat qilishn taqozo etmoqda. Ma’lumki, yer atrof-muhitning muhim tarkibi sifatida
o‘zining kenglik, relyef, iqlim, tuproq qatlami, o‘simliklari, yer osti boyliklari, suvlari bilan
tavsiflanganligi holda qishloq xo‘jaligining asosiy ishlab chiqarish vositasi, shuningdek xalq
xo‘jaligining barcha tarmoqlarini joylashtirishning kenglik asosi bo‘lganligi sababliyer maydonlarini
o‘rganish masalalari yagona davlat yondashuvini talab qiladi. Bu esa o‘z navbatida yer maydonlarini
tizimli hamda majmuali tarzda kuzatuvlar asosida nazoratni amalga oshirish zaruratini belgilaydi.
Bunday tizimli nazoratni amalga oshirish mexanizmini yer monitoringi deb ta’kidlash mubolag‘a
bo‘lmaydi.
Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlardan samarali foydalanishni tashkil etish, qishloq hududlarini
rivojlantirish davlatning iqtisodiy rivojalanishini va barqarorligini ta’minlashdagi muhim omillardan
biri hisoblanadi. Shu sababdan mamlakatning iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda qishloq xo‘jaligi
yerlaridan foydalanish samaradorligi oshirish bo‘yicha oqilona siyosat yuritish, buning uchun esa
qishloq xo‘jaligida yer tuzish va yer munosabatlarini tartibga solish masalalariga ustuvor yo‘nalish
sifatida qarash talab etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha jami yerlar 44 892,4 ming gektarni tashkil etib, yerlardan
foydalanish maqsadi va tartibiga ko‘ra 8 ta toifaga bo‘linadi, jumladan, qishloq xo‘jaligiga
mo‘ljallangan yerlar; aholi punktlarining yerlari; sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa
maqsadlarga mo‘ljallangan yerlar; tabiatni muhofaza qilish, sog‘lomlashtirish va rekreatsiya
maqsadlariga mo‘ljallangan yerlar; tarixiy-madaniy ahamiyatga molik yerlar; o‘rmon fondi yerlari;
suv fondi yerlari; zaxira yerlar.
Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar unumdor yerlarga taalluqli bo‘lib, umummilliy boylik,
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashning asosiy vositasi hisoblanadi.
Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarning umumiy maydoni 20 236,3 ming gektarni, shundan
haydaladigan yerlar 3 988,5 ming gektarni, ko‘p yillik daraxtzorlar 383,1 ming gektarni, bo‘z yerlar
76 ming gektarni, pichanzor va yaylovlar 11 028,3 ming gektarni, boshqa yerlar 4 760,4 ming
gektarni tashkil qiladi.
Keyingi yillarda mamlakatimizda yer va suv munosabatlarini takomillashtirish, qishloq xo‘jaligiga
mo‘ljallangan yer maydonlarini maqbullashtirish va ularni ajratishning soddalashtirilgan tartibini
qo‘llash, yer-suv resurslaridan foydalanishda zamonaviy bozor mexanizmlari, innovatsion va resurs
tejovchi texnologiyalarni joriy qilish, past hosilli paxta va g‘alla maydonlarini qisqartirish hisobiga
yuqori daromadli, eksportbop mahsulotlar yetishtirish bo‘yicha tizimli choralar amalga oshirilmoqda.
Shu bilan birga, respublika aholisi sonining yuqori sur’atlar bilan o‘sib borishi, qishloq xo‘jaligi
yerlarining boshqa toifaga o‘tkazilishi va global iqlim o‘zgarishi ta’sirining keskinlashuvi oqibatida
oxirgi 15 yilda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘oriladigan yer maydonlari o‘lchami 24 foizga
(0,23 gektardan 0,16 gektargacha), o‘rtacha yillik suv ta’minoti darajasi esa 3 048 metr kubdan
158,9 metr kubgacha qisqardi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Uzoq yillar davomida qishloq xo‘jaligi yerlaridan nooqilona foydalanish natijasida tuproqning tabiiy
unumdorligi va ekinlar hosildorligi pasayib, yetishtirilgan mahsulot sifati yomonlashmoqda, atrof
muhit ifloslanishi ortib bormoqda.
Jumladan, sug‘oriladigan ekin yerlaridagi tuproqlarning 93 foizida harakatchan fosfor miqdori, 68,3
foizida almashuvchan kaliy miqdori, 79,3 foizida gumus (chirindi) miqdori o‘rtachadan past
darajaga tushib qolgan.
Milliy daromadi O‘zbekiston bilan deyarli bir xil bo‘lgan mamlakatlarda qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari
uchun davlat budjetining 4-5 foizi yo‘naltiriladi yoki YAIMga nisbatan rivojlanayotgan
mamlakatlarda 1 foizdan ortiqroqni, daromadi yuqori bo‘lgan davlatlarda esa 1 foizdan kamroqni
tashkil etadi.
Ekin yer maydonlarini asrab avaylash, ulardan belgilanganidan boshqa maqsadlarda foydalanishga
yo’l qo’ymaslik oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash zaruriyati tufayli hozirgi kunning dolzarb
masalalaridan biri hisoblanadi.
Ushbu nihoyatda muhim masalalarni hal etish, qat’iy yer nazoratini amalga oshirish yuzasidan bir
qator hukumat qarorlari qabul qilinmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
Qishloq xo‘jaligida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi
farmoni (17.06.2019 yildagi PF-5742-son), O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan va o‘rmon fondi yerlarining yer fondi toifalarini o‘zgartirish
masalalarini ko‘rib chiqish bo‘yicha Hukumat komissiyasi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqidagi
qarorlar (30.05.2023 yildagi 222-son), O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Yer hisobi va davlat
kadastrlarini
yuritish
tizimini
tubdan
takomillashtirish
chora-tadbirlari
to‘g‘risidagi
farmoni(07.09.2020 yildagi PF-6061-son), O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Yer
munosabatlarida tenglik va shaffoflikni ta’minlash, erga bo‘lgan huquqlarni ishonchli himoya qilish
va ularni bozor aktiviga aylantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida farmonlari (08.06.2021 yildagi PF-
6243-son) qabul qilinishi natijasida yer nazoratini amalga oshirish sohasida bir qator ishlari amalga
oshirildi.
Xususan yer nazoratini amalga oshirish maqsadida Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzurida Kadastr
agentligi tashkil etilishi najitasida bir qator yer qonunbuzilishi holatlari aniqlanishiga va yer
maydonlarining, ayniqsa qishloq xo’jaligiga mo’ljallangan yer maydonlarining davlat zaxirasiga
qaytarilishi ta’minlanmoqda. Masalan Qashqadaryo viloyati miqyosida oladigan bo’lsak, 2023-yil
davomida jami 2381 ta holatda 1005,7 gektar yer maydonlari o’zboshimchalik bilan egallab
olinganligi aniqlangan bo’lsa, shundan 779(32,71 %) ta holatda 871,8 gektar(86,68%) qishloq
xo’jaligiga mo’ljallangan yer maydonlarida amalga oshirilganligi aniqlangan bo’lsa, 2024-yilning
huddi shu davrida jami 4826 ta holatda 1594,9 gektar yer maydonlari o’zboshimchalik bilan egallab
olinganligi aniqlangan bo’lsa, shundan 1815(37,60 %) ta holatda 1326,8 gektar(83,19%) qishloq
xo’jaligiga mo’ljallangan yer maydonlarida amalga oshirilganligi aniqlangan, ya’ni yer
qonunbuzilish holatlari ko’payib bormoqda.
Qishloq xo‘jaligi yerlarini boshqa yer toifasiga o‘tkazishga sabab sifatida nafaqat davlat va jamoat
ehtiyojlarini, yer maydonlarini o’zboshimchalik bilan egallab olinib, noqonuniy qurilish ishlarining
amalga oshirilishi ham keltirish mumkin.
Ya’ni aholi tomonidan yer maydonlarini o’zboshimchalik bilan egallab olinib, noqonuniy qurilish
ishlarining bajarilishi(asosan uy-joy maqsadida qishloq xo’jaligi yer maydonlari egallanmoqda)
keyinchalik ushbu yerlarni qishloq xo’jaligi foydalanishiga qaytarishni murakkablashtirmoqda.
Bunga asosiy sabab sifatida fuqarolar, mahallalar yettiliklari tomonidan jamoatchilik nazoratining
yetarli darajada amalga oshirilmasligi, beparvoliklar sabab bo’lmoqda.
Birgina 2025-yilning 1-yarim yillik
o’tgan davri mobaynida Qashqadaryo viloyati hududlarida jami 818 ta holatda 232,3 gektar qishloq
xo’jaligi yer maydonlari egallab olinib, noqonuniy qurilish ishlari amalga oshirilganligi aniqlandi.
Ushbu raqamlarning o’ziyoq qishloq xo’jaligi yer maydonlarini muhofaza qilish har qachongidanda
dolzarb ekanligini yaqqol misolidir.
Bu kabi misollarni Respublikamizning boshqa viloyatlarida ham uchratish mumkin.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Mazkur salbiy holatlarning oldini olish, huquqbuzarliklarni barvaqt aniqlab bartaraf qilish
maqsadida huquqni muhofaza qiluvchi organlar bilan hamkorlikda viloyat hududida doimiy
monitoring, nazorat tadbirlari amalga oshirib kelinmoqda.
Shu kabi holatlar natijasida qishloq xo’jaligi maqsadiga mo’ljallangan yerlarning kamayib ketishiga
hamda kelgusida ushbu yerlarni qishloq xo’jaligi yeri toifasida boshqa toifadagi yerlar toifasiga
o’tkazilishiga majbur qilmoqda.
Bu kabi holatlarni bartaraf etish uchun jamoatchilik nazoratini kuchaytirish, vakolatli organlar
vakillari bilan mahallat faollari bilan hamkorlikda yer nazoratini kuchaytirish lozim bo’ladi.
Bu esa o’z navbatida yer qonunbuzilishlarini barvaqt aniqlash hamda oldini olishda muhim omil
bo’lib xizmat qiladi.
