ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
TUPROQNING MELIORATIV HOLATINI YAXSHILASH
Hamrayev Abdulhamid Abdulhakim o'g'li
Farg'ona davlat universiteti akademik litseyi
biologiya fani o'qituvchisi
Akromjonova Mashxura
Farg‘ona davlat universiteti
Agrokimyo yo’nalishi magistri
Rahmonali Abdurahmonov Muhammadali o'g'li
Farg'ona davlat universiteti
Agrokimyo va agrotuproqshunoslik yo'nalishi 2-bosqich talabasi
Xodjaniyazova Shoxsanam Ergash qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti Aniq va tabiiy fanlar fakulteti, Geografiya va iqtisodiy bilim
asoslari yoʻnalishi 3- bosqich talabasi
Annotatsiya:
Tuproqning meliorativ holatini yaxshilash qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohasida
muhim ahamiyatga ega masalalardan biridir. Tuproq inson faoliyati natijasida tabiiy holatidan
o‘zgarib, unumdorligi kamayishi yoki ekologik muvozanat buzilishi mumkin. Melioratsiya esa
tuproqning sifatini, unumdorligini va suvni ushlab turish qobiliyatini yaxshilashga qaratilgan chora-
tadbirlar majmuasidir. Ushbu maqolada tuproq melioratsiyasining asosiy usullari, uning ahamiyati,
amaliyotda qo‘llanilishi va tuproq holatini yaxshilashdagi o‘rni haqida batafsil tushuntiriladi.
Kalit soʻzlar:
tuproq, qishloq xo‘jaligi, atrof-muhit, muvozanat,amaliyot, sho‘ravishda, eroziya,
tuproq unumdorligi.
Tuproq melioratsiyasi atrof-muhitni muhofaza qilish va qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda muhim
vosita hisoblanadi. Tuproqning meliorativ holatini yaxshilash uchun avvalo uning mavjud
muammolarini aniqlash zarur. Tuproqning sho‘rlanishi, kislotalanishi, qurg‘oqchilik, eroziya va
boshqa tabiiy yoki antropogen omillar uning sifatini pasaytiradi. Melioratsiya choralari shu
muammolarni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lib, ular suv ta’minotini yaxshilash, sho‘rlanishni
kamaytirish, tuproq strukturasi va biologik faolligini oshirish kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.
Tuproqning sho‘rlanishi eng ko‘p uchraydigan muammolardan biridir. Sho‘rlangan tuproqlar
qishloq xo‘jaligi uchun yaroqsiz bo‘lib qoladi, o‘simliklar rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sho‘rlanishni kamaytirish uchun sug‘orish suvining sifatini nazorat qilish, ortiqcha suvni drenaj
qilish, sho‘rlarni yuvib tashlash kabi usullar qo‘llaniladi. Shu bilan birga, sho‘rlangan tuproqlarda
maxsus o‘simliklar ekish yoki tuproqni kimyoviy moddalar bilan davolash orqali ham meliorativ
ta’sir ko‘rsatish mumkin.[1]
Tuproqning kislotalanishi ham melioratsiya uchun muhim muammo hisoblanadi. Kislotali
tuproqlarda o‘simliklarning oziqlanishi buziladi, mikroorganizmlar faoliyati kamayadi. Kislotali
tuproqlarni yaxshilash uchun ohak, gips kabi moddalar sepiladi, bu tuproqning pH darajasini oshirib,
o‘simliklar uchun qulay muhit yaratadi. Shu bilan birga, organik moddalarning miqdorini oshirish
va tuproqni doimiy sug‘orish ham kislotalanishni kamaytiradi. Eroziya tuproqning yuqori
qatlamining shamol yoki suv ta’sirida yuvilib ketishi jarayonidir. Bu jarayon tuproqning
unumdorligini pasaytiradi va ekologik muvozanatni buzadi. Eroziya oldini olish uchun tuproqni
qoplash, o‘tloqlarni barqarorlashtirish, sug‘orish tizimlarini to‘g‘ri tashkil etish, daraxt ekish kabi
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
chora-tadbirlar amalga oshiriladi. Tuproqni eroziyadan himoya qilish melioratsiyaning ajralmas
qismi hisoblanadi.[2]
Tuproq strukturasi va biologik faolligini yaxshilash ham melioratsiyaning asosiy vazifalaridan
biridir. Tuproqning yaxshi strukturasiga ega bo‘lishi uning suvni ushlab turish qobiliyatini oshiradi
va o‘simliklarning ildizlari uchun qulay muhit yaratadi. Organik moddalarning ko‘payishi
tuproqdagi mikroorganizmlarning faoliyatini kuchaytiradi, bu esa o‘simliklarning oziqlanishini
yaxshilaydi. Organik o‘g‘itlar, kompost va boshqa tabiiy moddalardan foydalanish tuproq sifatini
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Sug‘orish tizimlarini takomillashtirish ham tuproq
melioratsiyasida katta rol o‘ynaydi. Suvning me’yorida va to‘g‘ri taqsimlanishi tuproqning
sho‘rlanishi va kislotalanishini kamaytiradi. Zamonaviy sug‘orish usullari, masalan tomchilatib
sug‘orish, suvni tejash va tuproqni samarali namlantirish imkonini beradi. Bu usullar tuproqning
meliorativ holatini yaxshilashda samarali vosita hisoblanadi.[3]
Tuproqni melioratsiya qilishda ekologik muvozanatni saqlash muhimdir. Meliorativ tadbirlar
natijasida tuproq unumdorligi oshadi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari miqdori ko‘payadi va atrof-
muhit ifloslanishi kamayadi. Shu bilan birga, tuproqni haddan tashqari ishlatish yoki noto‘g‘ri
melioratsiya usullarini qo‘llash tuproqning tabiiy holatiga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun
melioratsiya choralari ilmiy asosda va ekologik talablarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi
lozim. Tuproq melioratsiyasining yana bir muhim jihati – bu ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikdir.
Melioratsiya tadbirlari qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini barqarorlashtirishga yordam beradi,
dehqonchilik faoliyatini rivojlantiradi va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlaydi. Shu bilan birga,
tuproqni melioratsiya qilish orqali yer resurslaridan oqilona foydalanish va ularni kelajak avlod
uchun saqlab qolish mumkin.[4]
Xulosa
:
Xulosa qilib aytganda, tuproqning meliorativ holatini yaxshilash qishloq xo‘jaligi rivoji va atrof-
muhitni muhofaza qilish uchun zarur bo‘lgan kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi.
Sho‘rlanish, kislotalanish, eroziya kabi muammolarni bartaraf etish, tuproq strukturasi va biologik
faolligini oshirish, sug‘orish tizimlarini takomillashtirish orqali tuproq unumdorligini oshirish
mumkin. Melioratsiya nafaqat tuproq sifatini yaxshilaydi, balki iqtisodiy va ekologik barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bois, tuproq melioratsiyasiga doimiy e’tibor qaratish va zamonaviy
ilmiy yondashuvlarni qo‘llash muhimdir. Bu orqali yer resurslarini samarali boshqarish va kelajak
avlodlarga sog‘lom tuproq qoldirish imkoniyati yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sotiboldieva G. et al. КОЛЬМАТАЖЛАНГАН СУР-ТУСЛИ ҚЎНҒИР ТУПРОҚЛАРДА
КАМЁБ КИМЁВИЙ ЭЛЕМЕНТЛАРНИНГ БИОГЕОКИМЁСИ //Science and innovation. – 2022.
– Т. 1. – №. D8. – С. 594-599.
2. Abakumov, E., Yuldashev, G., Mirzayev, U., Isogaliev, M., Sotiboldieva, G., 3. Maxramxujaev,
S., ... & Nizamutdinov, T. (2023). Markaziy Farg'ona cho'lidagi sug'oriladigan tuproqlarning
antropogen omillar ta'sirida hozirgi holati. Geologiya fanlari , 13 (3), 90.
4. Юлдашев, Г., Холдарова, М., Исагалиев, М., Турдалиев, А., & Сотиболдиева, Г. (2013).
Агрохимические свойства трудномелиорируемых почв Ферганы. Аграрный вестник Урала, (3
(109)), 16-17.
5. Yuldashev, G., & Sotiboldieva, G. (2015). Sug'oriladigan bo'z-qo'ng'ir tuproqlarning singdirilgan
asoslarini shakllantirish So'x konusining olib borilishi. Europaische Fachhochschule , (5), 3-6.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
6. Sotiboldieva, G., Nematov, A., Qodirova, E., & Odilova, M. (2022). КОЛЬМАТАЖЛАНГАН
ТУПРОҚЛАРДА МИШЯК БИОГЕОКИМЁСИ. Science and innovation, 1(A7), 332-336.
7. Сотиболдиева, Г., & Абдуллаева, Л. (2020). Сух ва Исфайрамсой дарё ёйилмаларида
шаклланган сугориладиган кольматажланган тупрокларнинг галогенетик хусусиятларини
тавсифи. Илм-фан ва таълимнинг ривожланиш истикболлари мавзусидаги илмий канфренция
туплами. Илм-фан ва таълимнинг ривожланиш истикболлари мавзусидаги илмий канфренция
туплами. www. openscience. uz, 27, 309-313.
8. Tolibjonovna, S. G. Z., & Axmadovich, I. R. (2023). KOLMATAJLANGAN YERLARDA
BEDANI TUPROQ UNUMDORLIGIGA TA’SIRI. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC
RESEARCH CONFERENCE (Vol. 2, No. 18, pp. 54-58).
9. Tolibjonovna, S. G. Z., & Axmadovich, I. R. (2023). SO ‘X, ISFAYRAMSOY SOHILLARI VA
KONUS YOYILMALARI AVTOMORF SUG ‘ORILADIGAN KOLMATAJLANGAN
TUPROQLARIGA TAVSIF. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(33), 230-235.
10. Sotiboldieva, G., Isomiddinov, Z., Topkanova, E., & Solijonova, M. T. D. (2022).
BIOGEOCHEMISTRY OF RARE CHEMICAL ELEMENTS IN COLMATED GRAY-BROWN
SOILS. Science and Innovation, 1(8), 594-599.
11. Toshmirzayeva, G., & Sotiboldiyeva, G. (2021 yil, iyul). UCHQO`RG`ON TUMANI OCH
BO`Z VA TIP BO`Z TUPRAKLARI. Konferentsiyada .
12. Sotiboldieva, G. T., & Yuldashev, G. Y. (2014). POLLUTION OF IRRIGATED SOILS IN
THE SEROZEM ZONE BY RADIONUCLIDES. The Way of Science, 33.
13. Юлдашев, Ғ., & Сотиболдиева, Г. (2019). СУҒОРИЛАДИГАН КОЛЬМАТАЖЛАНГАН
ОЧ ТУСЛИ БЎЗ ТУПРОҚЛАР АГРОКИМЁВИЙ ХОССАЛАРИНИНГ ЎЗГАРИШИ. Farg
‘ona davlat universiteti ilmiy jurnali, (5), 9-9.
14. Sotiboldiyeva, G. (2023). KOLMATAJLANGAN SUR TUSLI QO ‘NGIR TUPROQ VA
GRUNTLARNING MEXANIK TARKIBI. Science and innovation, 2(Special Issue 6), 834-838.
