J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
30
BROKA AFAZIYASI VA UNING NUTQDA AKS ETISHI
Nazarova Sabrina
Namangan davlat universiteti
Filologiya fakulteti 3-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: PhD., dots. Umidjon Qo‘ziyev
Annotatsiya:
Zamonaviy tilshunoslikning muhim yo’nalishlari –
neyrolingvistika hamda klinik lingvistika
inson miyasidagi o’zgarishlar va
jarohatlarning nutqqa, fikrlashga ta’sirini o’rganadi. Biz ushbu maqolada
afaziyaning Bro
ka turi haqida umumiy ma’lumot berib, lingvistik tavsif
bermoqchimiz.
Kalit
so‘z
lar:
Vernike afziyasi, Broka afaziyasi, amnestik afaziya, sindrom,
semantik jihatlar.
Аннотация:
важные
области
современной
лингвистики
–
нейролингвистика, а также клиническая Лингвистика
-
изучают влияние
изменений и травм человеческого мозга на речь и мышление. В этой статье мы
хотим дать лингвистическое описание, дав обзор типа афазии Брока.
Ключевые слова:
предпочтение Вернике, афазия Брока, амнестическая
афазия, синдром, семантические аспекты.
Abstract:
Important fields of modern linguistics
–
neurolinguistics, as well as
clinical linguistics - study the effects of changes and injuries to the human brain on
speech and thinking. In this article, we want to give a linguistic description by giving
an overview of the type of Broca's aphasia.
Keywords:
Wernicke's preference, Broca's aphasia, amnesic aphasia,
syndrome, semantic aspects.
Uchta asosiy afaziya sindromi bor
–
Vernike afziyasi, Broka afaziyasi va
Amnestik afaziya
–
nevrologik adabiyotlarda tez-
tez tasvirlangan bo‘lib, ular asosan
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
31
nutq naqshidagi o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. So‘nggi vaqtlarda
tilni qabul qilish (input) va ishlab chiqarish (output) o‘rtasidagi
farqqa asoslangan terminologiya ommalashgan bo‘lsa
-da, bu
yondashuv amalda afaziya sindromlariga to‘g‘ri kelmaydi va
noto‘g‘ri masalalarni keltirib chiqaradi va biz Broka afaziyasining bir nechta o‘ziga
xos bo‘lgan xususiyatlarini ko ‘rib chiqamiz.
Broka afaziyasi
–
bu miyaning Broka markazi ( chap yarimsharning pastki
peshona sohasida joylashgan ) shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan til va nutq
buzilishi. Bu afaziya turi bilan og‘rigan bemorlar nutqni tushunish qobiliyatini
qisman saqlab qoladilar, ammo gapirish va grammatik jihatdan to‘g‘ri jumlalar
tuzishda jiddiy muammolarga duch keladilar. Broka afaziyali bemorlar nutqining
eng e’tiborga molik xususiyatlaridan biri –
agrammatizm, ya’ni “funksional” so‘zlar
va fleksiyali morfemalarning tushirib qoldirilishidir. Agrammatizm, odatda,
sintaktik nuqsonning belgisi sifatida qaraladi. Biroq, bunday yondashuv grammatik
tizimlilikdan holi ekanligi alohida ta’kidlanadi va faqat fonologik tuzilma nuqtayi
nazaridan izoh yagona izchil va tizimli hisoblanadi. Tabiiy sinf
–
“funksio
na
l”
so‘zlar va ba’zi bog‘liq morfemalar –
fonologik so‘zlarni tavsiflaydigan bo‘g‘in
xususiyatlarga asoslanib aniqlanishi mumkin. Aynan shu unsurlar agrammatik
nutqda tushirib qoldiriladi. Nafaqat bir afazik sindromni talqin qilish uchun gipoteza
taklif qiladi, balki lingvistik nuqsonlarni tushuntirishda grammatik tuzilmaning
universallarini sinchkovlik bilan o‘rganish samaradorligini sinash va namoyish
qilishni ham ko‘zda tutadi.
Broka afaziyasida ko‘pincha kuch sarflab gapirish va nisbatan to‘g‘ri tushunish
holatlari birga uchraydi. Agrammatik afaziyali bemorlar va neyrologik bo‘lmagan
bemorlar, turli jumlalardan so‘zlarni tanlab, ularning har bir jumladagi o‘zaro
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
32
qanday bog‘liqligini his qilish asosida tasnifladilar. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, Broka afaziyasi bo‘lgan bemorlar:
•
Grammatik tuzilmalarga asoslangan so‘zlarni ishlab
chiqishda qiyinchiliklarga duch keladi, bu esa ularning jumla tuzish
qobiliyatiga ta’sir qiladi. Garchi Broka afaziyasi bemorlarining nutqi agrammatik
bo‘lsa
-
da, (ya’ni so‘zlarni grammatik jihatdan to‘g‘ri tartibga solamasalar ham) ular
ba’zan jumlaning umumiy ma’nosini tushunishi mumkin. Biroq, jumla tuzilishi va
grammatik
qoidalarni qoidalarni qo‘llashda sezilarli muammolar mavjud. Ular
sinatktik jihatdan kerak bo‘lmagan elementlarni chetga surib, faqat asosiy ma’noni
tushunishga harakat qiladilar.
•
Semantik jihatdan (so‘zlarning ma’nosini tushunishda) nisbatan yaxshi
natijalar ko‘rsatishi mumkin, biroq grammatik jihatdan to‘g‘ri shakllantirish
qobiliyatlari zaiflashgan bo‘ladi.
Boshqacha qilib aytganda,
“Grammatik jihatdan
tegishli semantik tizim” nazariya
si
ga ko‘ra,
sintaktik qoidalarni shakllantirishga
xizmat qiladigan cheklangan semantik xususiyatlar to‘olami mavjud. Broka
afaziyasida aynan shu semantik xususiyatlarni grammatik jihatdan qo‘llashga javob
beradigan miya qismlari shikastlangani sabab
li bemorlar grammatik jihatdan to‘g‘ri
jumlalarni tuzishda qiynaladilar. Masalan, pour (quymoq),
spill (to‘kmoq) kabi
harakat fe’llari o‘xshash bo‘lsa ham, Broka afaziyasi bo‘lgan bemorlar ularni
grammatik jihatdan to‘g‘ri qo‘llay olmaydi
.
Bu holat tezda motor apraksiya (harakatlarning buzilishi) va harakat
qiyinlashuvi bilan tavsiflanadigan artikulyatsiyaga o‘tadi, ammo til funksiyasida
doimiy buzilishlar kuzatilmaydi. An’anaviy tarzda Broka afaziyasi deb ataladigan
murakkab sindrom esa uzoq muddatli mutizm
(so‘zlasha olmaslik)
, nutqiy
shablonlar va agrammatizm bilan tavsiflanadi. Bu sindrom Broka sohasini, insulin
1
A. D.Friederici “The time course of syntactic activation during language processing: A model based on
Neuropyschological and Neuropyschological data”
- Brain and Language jurnali, 1995.
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
33
va chap o‘rta miya arteriyasining yuqori qismi orqali qon bilan
ta’minlanadigan qo‘shni miya qismlarini qamrab olgan ancha katta
infarkt bilan bog‘liq.
Xulosa qilib aytganda, Broka afaziyasi bemorlarida asosiy
muammo sintaktik jarayonlarda, ayniqsa, grammatik jihatdan murakkab
tuzilmalarni tushunis
hda va uni ishlab chiqishda yaqqol ko‘zga tashlanadi
. Ular
so‘zlarning tartibi, grammatik tuzilishi va jumlani to‘g‘ri shakllantirish
qobiliyatlarini yo‘qotadilar, garchi so‘zlarning umumiy ma’nosini tushunishlari
mumkin.
Broka afaziyasi bemorlar uchun og‘ir bo‘lishi mumkin, chunki ular nima
demoqchi ekanliklarini tushunishadi, lekin uni ifoda etishda qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Biroq, logopedik terapiya yordamida ularning nutq qobiliyatini tiklash
yoki yaxshilash mumkin. Nutq terapiyasi Broka afaziyasida muhim
rol o‘ynaydi,
bemorning gapirish, tushunish, yozish va o‘qish
qobiliyatlarini yaxshilashga yordam
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mary-Louise Kean. Agrammatism. London
–
Academics Press:1985.
2.
Ibodullayev Z. Tibbiyot psixologiyasi. Toshkent
–
Zamon nashr: 2019,
495b.
3.
Aripov Z, Oripova O. Nutq buzilishining turlari va xususiyatlari (maqola).
4.
Sharipova S. Nutqi to‘liq rivojlanmagan bolalarda muloqot buzilishi
muammosining nazariy tahlili (maqola). Analytical Journal of Education and
Development: 2023.
5.
Goodglass H, Kaplan E. The Assessment of Aphasia and Related to
Disorders. Philaselphia
–
Lea & Febriger: 1972.
2
Mary-Louise Kean. Agrammatism. London
–
Academics Press: 1985.
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
34
6.
Levelt M. Speaking: From Intentiom and Articulation.
Cambridge
–
MIT Press: 1989.
7.
Fierderici A.D.
“The time course of syntactic activation during
language processing: A model based on Neuropyschological and
Neuropyschological data”
- Brain and Language jurnali: 1995.
8.
Fierderici A.D. “Towards a Neural Basis of Auditory Sentence
Processing”.
