J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
63
YANGI OʻZBEKISTON QONUNCHILIGIDA INSON
HUQUQLARINI SUD ORQALI HIMOYA QILISHNING
KONSTITUTSIYAVIY ASOSLARI
Ibragimova Sabrina Olim qizi
Nizomiy nomidagi TDPU, Milliy gʻoya,
ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yoʻnalishi, 3-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik tizimida
inson huquqlari va erkinliklarini sud orqali himoya etishning Yangi tahrirdagi
Konstitutsiyamiz zamirida belgilangan konstitutsiyaviy asoslari haqida soʻz
yuritiladi. Inson, uning hayoti va qadr-qimmatini himoya etish davlat organlari,
ayniqsa, sud tizimining ustuvor vazifasi sifatida malakatimiz doirasida amalga
oshirilayotgan islohotlar xususida fikrlar keltiriladi.
Kalit soʻzlari:
Inson huquqlari, erkinlik, sud tizimi, davlat organlari, islohot,
konstitutsiyaviy asos.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются конституционные основы
судебной защиты прав и свобод человека в системе законодательства
Республики Узбекистан, заложенные в новой редакции нашей Конституции.
Охрана человека, его жизни и достоинства рассматривается как приоритетная
задача государственных органов, особенно судебной системы. Также
приведены размышления о проводимых в нашей стране реформах в этой
сфере.
Ключевые слова:
права человека, свобода, судебная система,
государственные органы, реформа, конституционная основа.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
64
Annotation
: This article discusses the constitutional
foundations of judicial protection of human rights and freedoms
within the legal system of the Republic of Uzbekistan, as outlined in
the newly revised Constitution. The protection of the individual,
their life and dignity is regarded as a top priority of state bodies, particularly the
judiciary. The article also presents reflections on the reforms being carried out in
this area within our country.
Keywords:
human rights, freedom, judicial system, government agencies,
reform, constitutional framework.
Jadal sur'atlar bilan rivojlanib borayotgan davrda inson huquqlari va
erkinliklari, uning kafolatlarini taʼminlash, barcha islohotlarning zamirida inson
manfaatlarining koʻzlanishi gʻoyat katta ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi texnika
va texnologiyalar asrida inson sha’ni, qadr-qimmati va uning huquqlarini har
jabhada himoya qilishning samarali mexanizmlari ishlab chiqilmoqda. Inson eng
oliy qadriyat darajasida ulugʻlanishi ham uning konstitutsiyaviy jihatdan
mustahkamlanishi bilan chambarchas bogʻliqdir. 2022-yil 26-yanvardagi
Prezidentimiz tashabbusi bilan qabul qilingan “2022-2026-yillarga moʻljallangan
Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi”ning dastlabki ustuvor yoʻnalishi
ham aynan inson qadrini yuksaltirishga qaratilgandir.
Jahonning yetakchi davlatlari qatorida bugungi kunda oʻzining siyosiy-
huquqiy, maʼnaviy-maʼrifiy, iqtisodiy va har jabhada kundan kunga rivojlanib
borayotgan Yangi Oʻzbekistonda demokratik islohotlar yanada avj olmoqda,
insonparvarlik prinsiplari ilgari surilmoqda. Inson, uning manfaatlari eng ustuvor
vazifa sifatida koʻrilmoqda. Buni 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumi
asosida qabul qilingan Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizda: "Oʻzbekiston
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
65
Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi,
unga koʻra inson, uning hayoti, erkinligi, sha'ni, qadr -qimmati va
boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi
“—deya
belgilanishi orqali ham bilishimiz mumkin. Mamlakatimizda inson
huquq va erkinliklarini davlat va davlat organlari orqali himoya etishning "inson—
jamiyat—davlat" tizimi joriy etildi. Bularning barchasi inson, uning hayoti va qadr-
qimmatini himoya etish va har tomonlama qulay shart-sharoitlar yaratishga
qaratilgan.
Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik tizimida inson manfaatlari,
huquq va erkinliklarini sud organlari orqali himoya etish tizimining yanada
takomillashtirilmoqda. Jumladan, inson huquq va erkinliklarini taʼminlashda sud
organlari tizmining yanada ochiqligi, xalqchilligi va shaffofligini taʼminlash
maqsadida " Elektron odil sudlov" tizimi joriy etildi
ma’lumotlarni tez va oson, qulay usulda olish uchun
imkoniyatlari yanada kengaytirildi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizga koʻra, aybdor shaxs oʻzining haq-
huquqlarini himoya etishi uchun barcha imkoniyatlar yaratilishi zarur. Hech bir
fuqaro sud hukmisiz 48 soatdan ortiq muddatda hibsda saqlanishi mumkin emasligi
belgilangan va aybsizlik prezumpsiyasining bugungi kunda amaliyotga tatbiq
etilganligi bu boradagi ishlar koʻlamini yangi bosqichga koʻtardi. Ilk marotaba
insonlarning huquq va erkinliklarini cheklash bilan bogʻliq barcha harakatlarga faqat
qoununga muvofiq va sud qarori asosida yoʻl qoʻyilishi, AQSh fuqarolarni himoya
etish tizimidagi " Miranda qoidasi" zamirida gumonlanuvchi yoki ayblanuvchi
shaxslarga "sukut saqlash" huquqining berilishi ham shular jumlasidandir. Bu
1
“ Yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi”. 30.04.2023
-yil. 13-modda.
2
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori. “Sudlar faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini yanada kengroq joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”. 30.08.2017-yil. PQ-3250-son.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
66
borada Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning: “Sud binosiga kelgan
har bir inson O‘zbekistonda adolat borligiga ishonib chiqib ketishi
kerak. Bu Prezident talabi
“,—deya ta’kidlashlari ham inson
huquqlarini himoya qilishda sud organlaring rolini yanada
kuchaytirish borasida keng koʻlamli ishlar amalga oshirilayotganligini ifodalasidir.
Yurtimizda sud- huquq tizimida "Xabeas korpus" institutining faoliyat doirasi
kengaytirilganligi, qamoqga
olish tarzidagi ehtiyot chorasini
qo‘llash
yoki qamoqda saqlash muddatini uzaytirish uchun sanksiya berish
vakolatining sudlarga o‘tkazilishi inson huquqlari tizimining sud orqali himoya
qilishning mazmunini bir muncha ochib berdi, desak, adashmaymiz. Shu ma’noda,
mamlakatimiz aholisining mol-mulk, sogʻliqni
saqlash
va
har
tomonlama huquqlarini qoʻllab-quvvatlash, ularning poymol etilishiga yoʻl
qoʻymaslik, bola huquqlari, ayollar huquqlaring har qanday koʻrinishlarini
kafolatlash sud organlari tizmining ustuvor vazifasidir. Oʻzbekiston Respublikasi
Konstitutsiyaviy sudi
davlat organlari,
ayniqsa,
sudlar tomonidan Yangi
tahrirdagi Konstitutsiyamizni bevosita qoʻllagan holda qarorlar qabul qilish
amaliyotini har tomonlama qoʻllab-quvvatlashi
Bugungi kunda oʻtgan davr nuqtayi nazaridan xolisona fikr yuritadigan boʻlsak,
fuqarolarimiz endilikda sudya va advokatlar timsolida oʻz sha’nining, qadr-u
qimmatining posponlarini, mustahkam himoyachilarini koʻz oldiga keltirmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Odil sudlovga erishish imkoniyatlarini
yanada kengaytirish va sudlar faoliyati samaradorligini oshirishga doir qoʻshimcha
chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi”farmoniga muvofiq globallashuv sharoitida eng koʻp
3
“Prezident—odil sudlov, korrupsiya, xususiy mulk himoyasi toʻgʻrisida".30.06.2020.
https://www.gazeta.uz/oz/2020/06/30/justice/
4
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining qarori." Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi—
mamlakatdagi konstitutsiyaviy qonuniylikning holati toʻgʻrisidagi axborotini tasdiqlash haqidagi". KSQ-7-son.
05.12.2023.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
67
kuzatilayotgan va aholi oʻrtasida turli xil qarashlarga sabab
boʻlayotgan “axborot xurujlariga tezkor munosabat bildirish
“ham
sud organlari zimmasiga yuklatildi. Avvalgi davrdan farqli ravishda
mamlakatimizning har bir hududi, har bir shtat birliklarida sudlar
tashkillashtirildi. Olis manzillardagi aholimiz oʻz huquqlarini himoya etish uchun
endilikda uzoq masofadan kelishlari shart emas.
Oʻzbekiston Respublikasi qoununchilik tizimida tili, dini, irqi, millati, ijtimoiy
kelib chiqishidan qat’iy nazar har bir shaxsning qadr-u qimmati qonunan
himoyalangan. Jumladan, davlat hokimiyatining uchinchi tarkibiy qismi sanalmish
sud tizimida davlat lavozimlari, xususan, sudyalik lavozimi belgilanishida ham
xalqaro gender tenglik masalasi ustuvor jihatlardan biri sifatida koʻzga tashlanadi.
Ya’ni, xotin-qizlarning huquqlari insonparvarlik tamoyillariga mutanosib tarzda
ushbu sohada ham kafolatlangan. Bundan tashqari, aholi uchun qulaylik yaratish
uchun sud tizimi zamon bilan hamnafas tarzda raqamlashtirilmoqda, bu esa har xil
qonunga xilof holatlarning kelib chiqishiga toʻsqinlik qilmoqda.
oʻrnida aytish kerakki, bugungi kunda adolat qoʻrgʻoniga aylanib borayotgan
sud organlari va ularning tizimlari faoliyatida inson qadri, uning huquqlarini himoya
etish eng yetakchi vazifa sifatida belgilab qoʻyildi. Buning asosi esa Yangi
Oʻzbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida, Prezidentimiz tashabbusi bilan
qabul qilinayotgan qaror va farmoyishlarda mustahkamlab qoʻyilmoqda. Har bir
huquqiy asos, yuridik fakt inson manfaatlariga xizmat qilishi koʻzda tutilgan. Zero,
insonni inson ekanligi uchun ulugʻlash, uning hayoti, erkinligi, shaʼni va qadr-
qimmatini har tomonlama himoya etish har bir demokratik davlatning eng asosiy
belgisidir.
5
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. “ Odil sudlovga erishish imkoniyatlarini yanada kengaytirish va
sudlar faoliyati samaradorligini oshirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi”. PF-11-son. 16.01.2023-
yil.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
68
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
“ Yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi".
30.04.2023. URL:
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni.”Inson
huquqlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy strategiyasini tasdiqlash
toʻgʻrisidagi."
PF-6012-son
qarori.
22.06.2020.
URL:
https://lex.uz/docs/4872355?ONDATE2=30.04.2021&action=compare
3.
"Prezident—odil sudlov, korrupsiya, xususiy mulk himoyasi toʻgʻrisida".
4.
30.06.2020. URL:
https://www.gazeta.uz/oz/2020/06/30/justice/
5.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining qarori. " Oʻzbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyaviy
sudi—mamlakatdagi
konstitutsiyaviy
qonuniylikning holati toʻgʻrisidagi axborotini tasdiqlash haqidagi". KSQ-7son.
05.12.2023.
6.
"Sud-huquq sohasidagi islohotlar inson qadriga qaratilgan". Sh. Toʻxtashev.
Oliy Majlis Qonunchilik palatasi Korrupsiyaga qarshi kurashish va sud-huquq
masalalari
qoʻmitasi
aʼzosi.13.06.2023.
URL:
https://parliament.gov.uz/articles/1554
7.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori. “Sudlar faoliyatiga zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada kengroq joriy etish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”. 30.08.2017-yil. PQ-3250-son.
8.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. “ Odil sudlovga erishish
imkoniyatlarini yanada kengaytirish va sudlar faoliyati samaradorligini
oshirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi”. PF-11-son.
16.01.2023-yil.
