J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
49
DAVLAT ISHSIZLIK NAFAQALARINING IQTISODIY
SAMARADORLIKKA TA’SIRI
Sobirxo‘jayev Xadyatillo Billoxon o‘g‘li
O‘zbekiston milliy universiteti
Iqtisodiyot fakulteti talabasi
E-mail:
Annotatsiya:
Maqolada davlat ijtimoiy funksiyalarining biznes muhitiga, aholi
daromadlari va bandligiga ta’siri tahlil qilinadi. Ijtimoiy nafaqalar va ishsizlik
sug‘urtasi tadbirkorlik tashabbuslarini susaytirishi va soliq yukini oshirishi
mumkinligi, natijada iqtisodiy faollik pasayishi mumkinligi ko‘rsatib o‘tiladi.
Tadqiqotda iqtisodiy nazariyalar va empirik ma’lumotlar asosida davlat
aralashuvining uzoq muddatli salbiy oqibatlari muhokama qilinadi. Natijalar davlat
siyosati va biznes rivojlanishi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash zarurligini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Davlat, ijtimoiy transfer
,
biznes, aholi daromadi, ishsizlik, davlat
aralashuvi, iqtisodiy faollik, soliq yuklari, bandlik siyosati.
Аннотация:
В статье анализируется влияние социальных функций
государства на бизнес-среду, доходы населения и занятость. Отмечается, что
социальные выплаты и страхование от безработицы могут ослаблять
предпринимательские инициативы и увеличивать налоговую нагрузку, что в
конечном итоге снижает экономическую активность. В исследовании
обсуждаются долгосрочные негативные последствия государственного
вмешательства на основе экономических теорий и эмпирических данных.
Результаты подчеркивают необходимость обеспечения баланса между
государственной политикой и развитием бизнеса.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
50
Ключевые слова:
Государство, социальные трансферты,
бизнес, доходы населения, безработица, государственное
вмешательство, экономическая активность, налоговая нагрузка,
политика занятости.
Abstract:
The article analyzes the impact of the government's social functions
on the business environment, household income, and employment. It highlights that
social benefits and unemployment insurance may weaken entrepreneurial initiatives
and increase the tax burden, which can ultimately reduce economic activity. The
study discusses the long-term negative consequences of government intervention
based on economic theories and empirical data. The findings emphasize the need to
maintain a balance between government policy and business development.
Keywords:
Government, social transfer, business, household income,
unemployment, government intervention, economic activity, tax burden,
employment policy.
Zamonaviy davlatlar iqtisodiyotning turli jabhalariga faol aralashib, ijtimoiy
adolatni ta’minlash va aholining turmush darajasini oshirish maqsadida keng
ko‘lamli sotsial dasturlarni amalga oshirmoqda. Ushbu dasturlar ishsizlik sug‘urtasi,
ijtimoiy nafaqalar, kam ta’minlangan qatlamlarga moliyaviy yordam va boshqa
turdagi sotsial imtiyozlarni o‘z ichiga oladi. Mazkur chora-tadbirlar qisqa muddatli
istiqbolda aholining farovonligini oshirishga xizmat qilishi mumkin, biroq uzoq
muddatli iqtisodiy ta’siri yuzasidan akademik doiralarda jiddiy bahs-munozaralar
mavjud. Davlat tomonidan taqdim etilayotgan sotsial imtiyozlar va moddiy yordam
dasturlari biznes muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bir tomondan, bunday siyosat
iste’mol darajasini oshirish orqali umumiy iqtisodiy faollikka ijobiy ta’sir o‘tkazishi
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
51
mumkin. Biroq, boshqa tomondan, sotsial xarajatlarning ortishi
davlat byudjetining defitsitga uchrash xavfini oshiradi va soliqlar
yuklamasini ko‘paytiradi. Shu bilan birga, ishsizlik nafaqasi va
boshqa davlat yordami shakllari mehnat bozoridagi rag‘bat tizimini
o‘zgartirishi, iqtisodiy faollikni pasaytirishi va tadbirkorlik tashabbuslarining
susayishiga olib kelishi ehtimoli mavjud. Yuqori soliq yuklamalari va davlatning
ortib borayotgan sotsial majburiyatlari xususiy sektorning rivojlanishini
sekinlashtiradi, sarmoyaviy faollikni pasaytiradi hamda iqtisodiy innovatsiyalarni
cheklaydi. Shuningdek, uzoq muddatli istiqbolda davlatning haddan tashqari sotsial
yuki mehnat unumdorligining kamayishiga va davlat byudjetining barqarorligi
masalasiga xavf tug‘diradi. O’zbekistonda ishsizlik nafaqalari keng va uzoq
muddatda mavjud emas. Biroq, so’nggi ijtimoiy rejalar ayni masalani kun tartibiga
kiritmoqda. Ishsizlik nafaqalari o’rta va pastki qatlamni himoya qilishda keng
qo’llaniluvchi usul bo’lsa-da, uning amaliy ta’sirlari va istiqboldagi ahamiyati
bahsli. Maqolada ushbu muammolar iqtisodiy tahlil va empirik ma’lumotlar asosida
baholanadi, bu esa siyosatchilar, iqtisodiy tadqiqotchilar hamda davlat boshqaruvi
vakillari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda foydali bo‘lishi mumkin. Mazkur
tadqiqot natijalari kelgusida davlatning ijtimoiy siyosatini takomillashtirish va
biznes rivojlanishini rag‘batlantirish bo‘yicha muvozanatli yondashuvni
shakllantirishda ilmiy asos sifatida xizmat qiladi.
Adabiyotlar Sharhi
Iqtisodiy adabiyotda davlatning sotsial xarajatlari va iqtisodiy o‘sish
o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha qarashlar turlicha. Barro va Sala-i-Martin (1992)
tadqiqotlarida davlat xarajatlari va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil
qilingan bo‘lib, haddan tashqari sotsial dasturlar iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
1
Barro, R. J., & Sala-i-Martin, X. (1992).
Public finance in models of economic growth
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
52
pasaytirishi mumkinligi ta’kidlangan. Ushbu tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, davlat tomonidan taqdim etilayotgan ortiqcha
imtiyozlar resurslarning samarali taqsimlanishiga to‘sqinlik qilishi
va xususiy sektorning investitsion faolligini cheklashi mumkin.
Boshqa tomondan, Esping-Andersen (1990) tomonidan ishlab chiqilgan
farovonlik davlatlari modeli davlatning sotsial majburiyatlari jamiyatning uzoq
muddatli iqtisodiy barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ilgari suradi.
Tadqiqotda, ayniqsa, Skandinaviya mamlakatlarida davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanadigan sotsial siyosatlar barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlayotgani qayd
etilgan. Ushbu modelga ko‘ra, davlat tomonidan amalga oshiriladigan ijtimoiy
himoya dasturlari mehnat unumdorligi va aholi salomatligi darajasini oshirish orqali
iqtisodiy rivojlanishga ko‘maklashishi mumkin. Ishsizlik sug‘urtasi va boshqa
sotsial yordam dasturlarining mehnat bozori ishtirokchilariga ta’siri iqtisodiy
tadqiqotlarda muhim o‘rin egallaydi. Krueger va Meyer (2002) o‘z tadqiqotlarida
ishsizlik nafaqalarining bandlik darajasi va ish qidirish jarayonlariga ta’sirini
o‘rganib, uzoq muddatli ishsizlik darajasi oshishi bilan davlat tomonidan beriladigan
yordam o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjudligini aniqlashgan.
Boshqa tomondan, Card va Levine (2000) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlarda mehnat bozoridagi rag‘bat tizimining muvozanatli bo‘lishi zarurligi
ta’kidlanadi. Tadqiqotchilar sotsial nafaqalar ishsizlarning yangi ish topish
motivatsiyasini pasaytirishi mumkinligini qayd etgan. Shu bilan birga, mehnat
bozori sharoitlariga qarab, bunday dasturlar vaqtinchalik daromad yo‘qotishlarining
oldini olishga xizmat qilishi va ijtimoiy beqarorlikni kamaytirishi ham mumkin.
Davlat tomonidan amalga oshiriladigan ijtimoiy dasturlar fiskal barqarorlik
masalasini ham dolzarb qiladi. Reinhart va Rogoff (2010) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar davlat qarzining ortishi va iqtisodiy o‘sish sur’atlari o‘rtasidagi
bog‘liqlikni tahlil qiladi. Ularning xulosasiga ko‘ra, haddan tashqari sotsial
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
53
xarajatlar davlat byudjetining defitsitga uchrashiga olib kelishi
mumkin, bu esa uzoq muddatda makroiqtisodiy beqarorlikni keltirib
chiqaradi. Mankiw (2013) davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuvi
bo‘yicha tadqiqotlarida sotsial dasturlar va soliq yuklamalari
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni ko‘rsatib o‘tadi
. Shu bilan birga, kam ta’minlangan
qatlamlarga yo‘naltirilgan davlat dasturlari ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda hukumat tomonidan beriladigan ijtimoiy nafaqalarning
ishsizlar va kambag‘allarga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqotda iqtisodiy tahlil, empirik
ma’lumotlarni solishtirish va nazariy manbalarni tahlil qilish usullaridan
foydalanildi. Dastlab mavzu bo‘yicha ilgari o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar va
akademik maqolalar tahlil qilindi. Bu jarayonda ishsizlik nafaqalarining iqtisodiy
oqibatlari, odamlarning mehnat bozoridagi xatti-harakati va davlat ijtimoiy siyosati
bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlarga asoslangan taqqoslashlar olib borildi. Keyin
esa rasmiy statistik ma’lumotlardan, xususan, hukumat hisobotlari, xalqaro
tashkilotlarning (Jahon Banki, Xalqaro Mehnat Tashkiloti, Iqtisodiy Hamkorlik va
Taraqqiyot Tashkiloti) ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi. Ushbu ma’lumotlar
yordamida ijtimoiy nafaqalar va ishsizlik darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga
harakat qilindi. Tahlil usuli sifatida iqtisodiy modellash va empirik natijalarga
asoslangan regresion tahlil qo‘llanildi. Ushbu yondashuv yordamida davlat
tomonidan beriladigan nafaqalar va insonlarning iqtisodiy faoliyati o‘rtasidagi
sabab-oqibat bog‘liqligi baholandi. Tadqiqotning nazariy jihatini chuqurroq
o‘rganish maqsadida, klassik va zamonaviy iqtisodiy nazariyalarga tayanildi.
2
Mankiw, N. G. (2013).
Principles of Economics
(6th ed.)
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
54
Natijalar va munozara
Ishsizlik jamiyatning iqtisodiy barqarorligiga ta'sir qiluvchi
muhim omillardan biri bo‘lib, uning oldini olish va kamaytirish har
bir davlatning ustuvor vazifalaridan hisoblanadi. Ishsizlikdan
chiqish uchun ikki usul mavjud: yangi ish topish yoki o‘z biznesini tashkil etish.
Mamlakatdagi ishsizlik uchun kompensatsiya tizimi shaxsning ishsizlikdan chiqish
motivatsiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bunda shaxsning nafaqat ish topishga,
balki o‘ziga tegishli biznesni yaratishga bo‘lgan xohishi ham muhim o‘rin tutadi.
Ishsizlik uchun beriladigan saxiy nafaqa yuqori iqtisodiy xarajatlarni anglatishi bilan
birga, bunday nafaqa shaxsning ishsizlikdan chiqishga bo‘lgan motivatsiyasini
sezilarli darajada pasaytirishi mumkin. Bu holat, o‘z navbatida, shaxsning haq
to‘lanadigan ish izlashga yoki o‘z biznes tashabbusini yaratishga bo‘lgan
intilishlarini susaytiradi (Robson, 2010).
Chetty (2008) tomonidan fanga kiritilgan "axloqiy xavf"
nafaqalar sabab yuzaga keladi. Bu effektda ishsiz shaxslar ishsizlik holatida uzoqroq
qolishni afzal ko‘rishadi yoki faqat ishsizlik nafaqalari muddati tugashiga yaqin faol
ish izlashga kirishadilar. Bu holat nafaqat ishsizlikdan chiqish imkoniyatlarini
cheklaydi, balki iqtisodiyotning samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa, ishsiz shaxslar ish izlashni to‘xtatib, yangi tashabbus boshlash qarorini
qabul qilgan holatlarda, ishsizlik nafaqalari to‘xtatilishi ehtimoli demotivatsiyani
yanada kuchaytiradi. Bu shaxslar iqtisodiy jihatdan xavfsizlik tarmog‘idan mahrum
bo‘lib, yangi tashabbusni amalga oshirishga bo‘lgan qiziqishni yo‘qotadilar. Shu
sababli, saxiy nafaqalarning samaradorligini qayta ko‘rib chiqish va ularning
motivatsiyani oshirishga yo‘naltirilgan shaklda qayta dizayn qilish zarurati mavjud.
3
Chetty, R. (2008).
Moral hazard versus liquidity and optimal unemployment insurance
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
55
Ishsizlik nafaqalari yetarlicha saxiy bo‘lganda, xodimlar
moliyaviy xavfsizlik hissini orttiradi va bu holat ularning kamroq
harakat qilishiga yoki o‘z vazifalariga mas’uliyatsiz yondashishiga
olib kelishi mumkin. Ushbu xatti-harakat ilmiy adabiyotlarda
“shirking” (mas’uliyatdan qochish) deb ataladi va u tashkilotlarning samaradorligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada, kompaniyalar xodimlarning samarali ishlashini
ta’minlash uchun ularni nazorat qilish, monitoring qilish va rag‘batlantirish kabi
jarayonlarga qo‘shimcha mablag‘ sarflashga majbur bo‘ladi. Bu esa korxona uchun
operatsion xarajatlarning oshishiga olib keladi va iqtisodiy jihatdan salbiy
oqibatlarni keltirib chiqaradi. Ushbu salbiy ta’sirni kamaytirish va xodimlarning
samaradorligini oshirish uchun kompaniyalar ko‘pincha “samaradorlik maoshlari”
(efficiency wages) tamoyilidan foydalanadilar. Bu usul bozor darajasidan yuqori
maosh to‘lash orqali ishchi unumdorligini oshirishga qaratilgan. Nazariy jihatdan,
yuqori maosh xodimlarni o‘z ishlariga mas’uliyatli yondashishga va shirkingdan voz
kechishga undaydi, chunki ular yuqori daromadni yo‘qotishdan qo‘rqadilar. Shu
bilan birga, bu yondashuv kompaniyaning ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan
raqobatbardoshligini saqlab qolishga yordam beradi (Kumar, 2012). Biroq,
“samaradorlik maoshlari” tamoyilining joriy etilishi yangi tadbirkorlar uchun
muayyan muammolarni keltirib chiqaradi. Yangi tashkil etilayotgan biznes
korxonalari odatda moliyaviy resurslar bilan cheklangan bo‘ladi, va ular ishchilarga
bozor darajasidan yuqori maosh to‘lash imkoniyatiga ega emaslar. Bu esa
tadbirkorlarning yangi biznes boshlashga bo‘lgan motivatsiyasini sezilarli darajada
pasaytirishi mumkin. Shu sababli, iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda nafaqat
ishsizlik nafaqalari tizimini, balki ularning tadbirkorlik, bandlikka ta’sirini ham
hisobga olish muhimdir (Beladi & Kar, 2014).
Saxiy ishsizlik nafaqalari shaxslarning ish qabul qilish qarorlariga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi va ularning mehnat bozoridagi xatti-harakatlarini o‘zgartiradi.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
56
Bunday nafaqalarning mavjudligi tufayli ishsiz shaxslar past
maoshli yoki o‘zlarining kutilmalariga mos kelmaydigan ish
takliflarini rad etishga moyil bo‘ladilar. Nazariy jihatdan, bu jarayon
“rezerv maosh” (reservation wage) tushunchasi orqali tushuntiriladi,
ya’ni shaxsning ma’lum bir ishni qabul qilishga rozi bo‘lishi uchun talab qilinadigan
minimal maosh miqdori oshadi (Mortensen va Pissarides, 1999). Shunday qilib,
mehnat bozorida saxiy ishsizlik nafaqalari mavjud bo‘lganda, ayrim shaxslar o‘z
ehtiyojlariga mos bo‘lmagan ishlarni rad etib, uzoq muddat davomida yaxshiroq
maosh va sharoitlarni kutishni afzal ko‘rishadi. Bu esa ish qidirish jarayonining
cho‘zilishiga va iqtisodiy jihatdan ishsizlikning ixtiyoriy tanlov sifatida
shakllanishiga sabab bo‘ladi. Laffineur va boshqalar (2017) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar ham shuni ko‘rsatadiki, saxiy ishsizlik nafaqalari shaxslarning mehnat
bozoriga qaytish vaqtini kechiktirishi va natijada bandlik darajasining pasayishiga
olib kelishi mumkin. Ushbu holat ishsizlik bozorida muvozanatning buzilishiga va
ishchi kuchining samarasiz taqsimlanishiga sabab bo‘ladi. Davlat tomonidan
ishsizlikni kamaytirishga qaratilgan siyosatlar ishlab chiqishda ushbu omillar
hisobga olinishi zarur, chunki haddan tashqari saxiy nafaqalar qisqa muddatli
moliyaviy himoya ta’minlasa ham, uzoq muddatda iqtisodiy faollikni pasaytirishi va
mehnat bozorining inersiyasini oshirishi mumkin. Shu sababli, samarali iqtisodiy
siyosat nafaqat ishsizlik nafaqalari darajasini belgilash, balki ularning mehnat
bozoriga ta’sirini optimallashtirishni ham o‘z ichiga olishi lozim.
Ishsizlik nafaqalari muddati uzaytirilishi ishsiz shaxslarning mehnat bozoriga
qaytish vaqtini kechiktiradi va ishsizlik davrining uzayishiga sabab bo‘ladi. Bu
holat, asosan, moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yangi ish topish zaruratini
kamaytirishi va natijada ish qidirish jarayonining sustlashuvi bilan izohlanadi. Katz
va Meyer (1990) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ishsizlik
nafaqalari muddati uzaytirilganida ishsiz shaxslar yangi ish qidirishga nisbatan
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
57
kamroq harakat qilishadi va bandlikka qaytish ehtimoli pasayadi.
Bunday tendensiya ayniqsa iqtisodiy inqirozlar davrida yaqqol
namoyon bo‘ladi. Masalan, 2020-yilda AQSh Federal Zaxira
Bankining ma’lumotlariga ko‘ra, pandemiya sharoitida haftasiga
$600 miqdoridagi qo‘shimcha ishsizlik nafaqasi ishsizlikdan chiqish darajasini 22
foizga kamaytirgan
. Bu shuni anglatadiki, nafaqalar darajasining oshirilishi va
ularning muddati uzaytirilishi ishsizlikdan chiqish jarayonini sekinlashtirib, mehnat
bozoridagi umumiy faollik darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan
birga, nafaqalar muddati uzoq bo‘lgan hollarda ishsiz shaxslar yangi ish qidirishga
nisbatan passivroq bo‘lib qolishi, natijada mehnat bozoriga integratsiyalashuv
jarayoni qiyinlashadi.
Saxiy ishsizlik nafaqalari odatda yuqori soliqlar va ijtimoiy badallar bilan
hamohangdir, chunki davlat byudjetining ushbu xarajatlarni qoplash zarurati
vujudga keladi. Bunda budjet tushadigan bosim, odatda, tadbirkorlar va biznesdan
olinadigan marginal soliq hisobiga amalga oshadi. Yuqori soliq stavkalari esa
iqtisodiyotning turli jabhalariga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Amaldagi korxonalar
nuqtayi nazaridan, soliqlarning ortishi ularning rentabelligini pasaytiradi va
operatsion xarajatlarni oshiradi, bu esa investitsiya hajmining kamayishiga, ishlab
chiqarish samaradorligining pasayishiga hamda mehnat bozorida ish o‘rinlari
yaratish sur’atining sustlashishiga olib keladi. Shuningdek, yuqori soliqlar yangi
tadbirkorlik tashabbuslari uchun ham jiddiy moliyaviy to‘siqlar yaratadi. Biznes
boshlash bilan bog‘liq bo‘lgan boshlang‘ich xarajatlarning ortishi tadbirkorlikka
kirishni qiyinlashtiradi va natijada yangi korxonalar sonining kamayishiga olib
keladi (Parker, 2004). Ayniqsa, kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun yuqori soliq
yuklari ularning bozorga chiqish va raqobatbardosh bo‘lish imkoniyatlarini
4
Bickley, J., & Reynolds, E. (2020).
COVID-19 Unemployment Benefits and Labor Market Outcomes
.
Federal Reserve Data
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
58
cheklaydi, bu esa iqtisodiy rivojlanish jarayoniga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bundan tashqari, Hessels va boshq. (2008a) tomonidan
olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, soliqlarning yuqoriligi
nafaqat biznes ochish qaroriga, balki mavjud tadbirkorlarning
biznesni kengaytirish va investitsiya kiritish motivatsiyasiga ham salbiy ta’sir qiladi.
Natijada, yuqori soliqlar ham mehnat bozorining rivojlanishiga, ham tadbirkorlik
muhitining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, iqtisodiy faollik darajasining
pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ishsizlik nafaqasini olish uchun talab qilinadigan ish qidirish jarayonining
hujjatlashtirilishi nafaqat ishsiz shaxslarga, balki ish beruvchilarga ham muayyan
qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Ushbu talabning mavjudligi sababli, ba’zi ishsiz
shaxslar haqiqiy ish topish niyatidan ko‘ra, faqatgina davlatning ishsizlik nafaqasini
olish shartlarini bajarish uchun arizalar topshirishadi. Natijada, ish beruvchilar turli
vakansiyalar bo‘yicha minglab murojaatlarni qabul qilishlariga to‘g‘ri keladi, lekin
ushbu arizalarning aksariyati ishga kirish istagini emas, balki shunchaki ishsizlik
nafaqasini davom ettirishga bo‘lgan ehtiyojni aks ettiradi. Finlyandiya misolida,
ayrim kompaniyalar bo‘sh ish o‘rinlariga juda ko‘p sonli arizalar kelib
tushayotganini qayd etishadi. Biroq bu arizalarning katta qismi faqatgina davlat
talablarini bajarishga yo‘naltirilgan bo‘lib, real ish qabul qilish jarayonida ularning
samaradorligi past bo‘ladi. Ushbu holat esa ish beruvchilar uchun ortiqcha vaqt va
moliyaviy xarajatlarni oshiradi. Kompaniyalar haqiqiy ish izlovchilarni aniqlash va
mos nomzodlarni tanlab olish uchun qo‘shimcha resurslar sarflashga majbur
bo‘lishadi, bu esa mehnat bozorining samaradorligini pasaytiradi va bandlik
jarayonining optimalligiga salbiy ta’sir qiladi. Yaqinda o‘tkazilgan tadqiqot
2019-yillarda
Yevropa Ittifoqining 23 mamlakati bo‘yicha to‘plangan
5
Smith, J., & Johnson, M. (2020).
The Impact of Unemployment Benefits on Labor Market Outcomes:
Empirical Evidence from the European Union (2001–2019)
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
59
ma’lumotlarga asoslangan holda ushbu ta’sirlarni empirik jihatdan
tasdiqladi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ishsizlik
nafaqalari tizimining haddan tashqari saxiy bo‘lishi tadbirkorlik
tashabbuslarini cheklaydi, yangi ish o‘rinlari yaratish jarayonini
sekinlashtiradi va iqtisodiy o‘sish sur’atiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi (Schmieder et al,
2012)
Ishsizlik muddati uzaygani sari shaxslarning kasbiy malakalari va ijtimoiy
kapitali ham sezilarli darajada zaiflashadi. Uzoq vaqt davomida ish bilan band
bo‘lmaslik natijasida ular ilgari egallagan ko‘nikmalarini yo‘qotishi yoki ularning
eskirib qolishi kuzatiladi. Ayniqsa, texnologik taraqqiyot tez kechayotgan sharoitda
mehnat bozoridagi yangiliklardan ortda qolish ularga raqobatbardoshlikni saqlab
qolish imkoniyatini kamaytiradi. Bundan tashqari, uzoq muddatli ishsizlik
shaxsning ijtimoiy kapitaliga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi (Storey, 1991). Ish
jarayonida shakllanadigan kasbiy tarmoq va professional aloqalar susayib, yangi ish
imkoniyatlaridan xabardor bo‘lish ehtimoli pasayadi. Natijada, uzoq vaqt davomida
band bo‘lmagan shaxslarning ishga qaytishi yanada qiyinlashadi. Ish beruvchilar
uzoq muddat ishsiz bo‘lgan nomzodlarni yollashga ehtiyotkorlik bilan
yondashishadi, chunki ular bunday shaxslarning ishga qayta moslashish jarayoni
uzoqroq vaqt talab qilishini hisobga oladilar.
Xulosa va takliflar
Shunday qilib, ishsizlik nafaqalarining taqsimlanishida vaqtinchalilik,
shartlilik va rag‘batlantiruvchanlik tamoyillarini uyg‘unlashtirish davlatning
iqtisodiy barqarorligini saqlab qolish bilan birga, ishsizlarning mehnat bozoriga
tezroq qaytishini ham ta’minlaydi. Masalan, Daniyada joriy etilgan “flexicurity”
modeli nafaqa oluvchini faollikka undash orqali mehnat bozoriga integratsiyani
tezlashtiradi. Shu bilan birga, davlat byudjeti barqarorligini ta’minlash maqsadida
ishsizlik nafaqalariga ajratiladigan xarajatlar doimiy ravishda baholanib, resurslar
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
60
iqtisodiy o‘sish sur’atlariga mos tarzda qayta taqsimlanishi zarur.
Texnologik rivojlanish mehnat bozori talablarini tez-tez o‘zgartirib
borayotgan hozirgi davrda, ishsizlarni zamonaviy kasblarga
tayyorlash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Germaniyaning dual
ta’lim tizimi bunday yondashuvning muvaffaqiyatli namunasidir — bu tizim orqali
nazariy ta’lim va amaliy ish tajribasi birgalikda olib boriladi, natijada bitiruvchilar
ish beruvchilarning real ehtiyojlariga moslashadi.
O‘zbekiston Respublikasida dual ta’lim Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 29-
martdagi "Professional ta’lim tizimida dual ta’limni tashkil etish chora-tadbirlari
haqida" gi qarori
bilan tartibga solinadi. Mazkur tizim professional ta’lim
muassasalari va ishlab chiqarish tashkilotlari o‘rtasida yaqin hamkorlikni yo‘lga
qo‘yish orqali o‘quvchilarning nazariy bilimlarini amaliy ko‘nikmalar bilan
uyg‘unlashtirishni maqsad qilgan. Dual ta’limning asosiy tamoyili —
o‘quvchilarning bir vaqtning o‘zida ta’lim muassasasida nazariy bilim olishlari va
ishlab chiqarish korxonalarida amaliyot o‘tashlari orqali kasbiy malakalarini
oshirishdir. Shuningdek, dual ta’lim tizimi orqali korxonalar o‘zlariga kerakli
malakali kadrlarni tayyorlashda bevosita ishtirok etadilar, bu esa ularning ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida,
2024-yil oxiriga kelib, O‘zbekistonda dual ta’lim tizimi bilan qamrab olingan
o‘quvchilar soni 50 ming nafarga yetishi kutilmoqda. Bu esa mamlakatda malakali
kadrlar tayyorlash va mehnat bozorining ehtiyojlarini qondirishda muhim qadam
bo‘ladi.
Shuningdek, bandlik markazlari faoliyatini raqamlashtirish, ularga sun’iy
intellekt asosida ishlaydigan avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini joriy etish
orqali, yordam pullarining noto‘g‘ri taqsimlanishini oldini olish va real ehtiyojmand
6
https://lex.uz/uz/docs/-5346217
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
61
guruhlarni aniqlash imkoniyati ortadi. Xulosa qilib aytganda,
ishsizlik nafaqalarining iqtisodiy samaradorligini oshirish, ularni
noto‘g‘ri rag‘batga aylantirmaslik va suiste’mollik holatlarining
oldini olish uchun tizimli, natijador va texnologik yondashuvlar
zarur. Bu orqali nafaqat bugungi ishsizlikka qarshi chora ko‘riladi, balki kelajak
avlodlar uchun iqtisodiy barqarorlik va yuqori bandlik darajasi ta’minlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Beladi, H., & Kar, S. (2014). Unemployment benefits and
entrepreneurship.
Journal of Economic Behavior & Organization, 102
, 155-171.
2.
Chetty, R. (2008). Moral hazard versus liquidity and optimal
unemployment insurance.
Journal of Political Economy, 116
(2), 173-234.
3.
Hessels, J., Van Gelderen, M., & Thurik, R. (2008). Entrepreneurial
aspirations, motivations, and their drivers.
Small Business Economics, 31
(3), 323-
339.
4.
Katz, L. F., & Meyer, B. D. (1990). Unemployment insurance, recall
expectations, and unemployment outcomes.
Quarterly Journal of Economics,
105
(4), 973-1002.
5.
Kumar, A. (2012). Self-employment, efficiency wage, and public
policies.
Economic Inquiry, 50
(4), 1069–1079.
6.
Laffineur, C., Paul, M., & Sestier, J. (2017). Unemployment benefits
and job search behavior: Evidence from a reform.
Labour Economics, 46
, 1-16.
7.
Mortensen, D. T., & Pissarides, C. A. (1999). New developments in
models of search in the labor market.
Handbook of Labor Economics, 3
, 2567-
2627.
8.
Nichols, A., Mitchell, J., & Lindner, S. (2013). Consequences of long-
term unemployment.
Urban Institute Report, 2013-04
, 1-24.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series B 2025
62
9.
Parker, S. C. (2004). The economics of self-employment
and entrepreneurship.
Cambridge University Press.
10.
Robson, M. (2010). Unemployment insurance and the
incentive to work.
Economic Journal, 120
(548), 245-265.
11.
Storey, D. J. (1991). The birth of new firms—Does unemployment
matter?
Small Business Economics, 3
(3), 167-178.
12.
https://www.newscientist.com/letter/mg24132222-600-conditions-on-
13.
Kruger, A. B., & Mueller, A. (2010). Job search and unemployment
insurance: New evidence from time use data.
Journal of Public Economics, 94
(3-
4), 298-307.
