JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
76
76
OVQATLANISH GIGIENASI
Xafizova Klara Abdumannabovna
Namangan davlat universiteti Tibbiyot fakulteti
Umumtibbiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Igamberdieva Shoxista Ne’matjon qizi
Namangan davlat universiteti Tibbiyot fakulteti
Davolash ishi 2- bosqich talabasi
Usmanova Dildora Muxiddin qizi
Namangan davlat universiteti Tibbiyot fakulteti
Davolash yo‘nalishi 2- bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson salomatligini saqlashda ovqatlanish
gigienasining tutgan o‘rni yoritilgan. To‘g‘ri ovqatlanish madaniyati, sanitariya-
gigiena qoidalariga rioya etish, oziq-ovqat mahsulotlarining sifati, saqlanishi va
iste’mol qilish shartlari tahlil qilingan. Maqolada ovqatlanish gigienasi bo‘yicha
mavjud ilmiy adabiyotlar tahlil qilinadi, amaliy metodlar va natijalar asosida gigienik
xulq-atvorni shakllantirishning samarali usullari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Ovqatlanish gigienasi, sanitariya, sog‘liqni saqlash, oziq-ovqat
sifati, toza suv, infeksiya profilaktikasi, gigiena madaniyati.
Ovqatlanish gigienasi — inson salomatligini saqlashda eng muhim omillardan
biri hisoblanadi. To‘g‘ri tashkil etilgan ovqatlanish nafaqat jismoniy o‘sish va
rivojlanishni ta’minlaydi, balki turli yuqumli va yuqumsiz kasalliklarning oldini
olishga ham xizmat qiladi. Inson organizmi uchun zarur bo‘lgan ozuqaviy moddalarni
yetarli va xavfsiz shaklda iste’mol qilish, ovqat tayyorlash va saqlash jarayonida
sanitariya-gigiena talablariga rioya qilish orqali amalga oshiriladi. Bugungi kunda
noto‘g‘ri ovqatlanish, ifloslangan mahsulotlar yoki gigiena qoidalariga amal qilmaslik
oqibatida yuzaga kelayotgan sog‘liq muammolari dolzarb masalaga aylangan.
Ovqatlanish gigienasi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash, saqlash va iste’mol
qilish jarayonida tozalik, xavfsizlik va sog‘liqni saqlash qoidalariga rioya qilishni o‘z
ichiga olgan muhim amaliyotdir. Bu qoidalar oziq-ovqat orqali yuqadigan kasalliklar
(masalan, salmonellyoz, E.coli infektsiyasi, botulizm) va oziq-ovqat zaharlanishining
oldini olishga yordam beradi. Quyida ovqatlanish gigienasining har bir jihati batafsil
yoritilgan:
Shaxsiy gigiena
Shaxsiy tozalik ovqatlanish gigienasining asosiy poydevoridir, chunki inson
tanasi bakteriyalar va mikroblarni oziq-ovqatga o‘tkazishi mumkin.
- Qo‘l yuvish:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
77
77
- Ovqat tayyorlash yoki iste’mol qilishdan oldin qo‘llarni iliq suv va sovun bilan
kamida 20 soniya davomida yuvish kerak. Bu vaqt ichida qo‘lning barcha qismlari, shu
jumladan barmoqlar orasi, tirnoq atrofidagi joylar va bilaklar tozalanadi.
- Qo‘l yuvish ayniqsa xom go‘sht, baliq yoki tuxum bilan ishlashdan oldin va
keyin muhimdir.
- Agar sovun va suv mavjud bo‘lmasa, kamida 60% spirtli antiseptik
vositalardan foydalanish mumkin, ammo bu qo‘l yuvishni to‘liq almashtirmaydi.
- Soch va kiyim tozaligi:
- Sochlar ovqatga tushmasligi uchun ularni yig‘ib qo‘yish yoki maxsus bosh
kiyim (soch to‘ri yoki kepka) kiyish tavsiya etiladi.
- Ovqat tayyorlashda toza kiyim, ideal holda apron kiyish kerak. Kiyimda
axloqsizlik yoki mikroblar bo‘lsa, ular ovqatga o‘tishi mumkin.
- Tirnoqlar va teri:
- Tirnoqlarni qisqa va toza tutish lozim, chunki uzun tirnoqlar ostida mikroblar
to‘planishi mumkin.
- Qo‘lda ochiq yaralar yoki kesiklar bo‘lsa, ularni suv o‘tkazmaydigan yamoq
bilan yopish va qo‘lqop kiyish kerak.
- Kasallik holatida:
- Agar sizda oshqozon-ichak kasalliklari, gripp yoki boshqa yuqumli kasalliklar
bo‘lsa, ovqat tayyorlashdan tiyilish kerak, chunki mikroblar ovqat orqali boshqalarga
yuqishi mumkin.
Oshxona va jihozlar tozaligi
Oshxonada ishlatiladigan barcha sirtlar va jihozlar toza bo‘lishi ovqatlanish
gigienasining muhim qismidir.
- Ish sirtlari:
- Oshxona stoli, kesish taxtasi va pechka kabi sirtlar har foydalanishdan oldin va
keyin tozalanishi kerak. Buning uchun issiq suv, sovun yoki maxsus tozalovchi
vositalardan foydalanish mumkin.
- Ayniqsa, xom go‘sht, baliq yoki parranda go‘shti bilan ishlagan sirtlarni
dezinfeksiya qilish zarur, chunki ularda salmonella yoki kampilobakter kabi zararli
bakteriyalar bo‘lishi mumkin.
- Jihozlar va idish-tovoqlar:
- Pichoqlar, vilkalar, qoshiqlar, kesish taxtalari va boshqa jihozlar har
foydalanishdan keyin yuvilishi va quritilishi kerak.
- Idish yuvish mashinasidan foydalanish samarali, chunki u yuqori haroratda
mikroblarni yo‘q qiladi. Agar qo‘lda yuvilsa, issiq suv va yuvish vositasidan
foydalanish lozim.
- Kesish taxtalari uchun alohida taxtalardan foydalanish tavsiya etiladi: biri xom
go‘sht va baliq uchun, boshqasi sabzavotlar va tayyor ovqatlar uchun.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
78
78
- Oshxona sochiqlari va shimgichlar:
- Oshxona sochiqlari va shimgichlar muntazam yuvilishi yoki almashtirilishi
kerak, chunki ular nam bo‘lib mikroblar ko‘payishi uchun qulay muhit yaratadi.
- Sochiqlarni har kuni yuvish yoki bir marta ishlatiladigan qog‘oz sochiqlardan
foydalanish afzal.
- Muzlatgich va oshxona mebellari:
- Muzlatgich ichi muntazam tozalanib, oziq-ovqat qoldiqlari va chirigan
mahsulotlar olib tashlanishi kerak.
- Oshxona javonlari va shkaf ichlari chang va axloqsizlikdan toza bo‘lishi lozim.
Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash
Oziq-ovqat mahsulotlarini to‘g‘ri saqlash ularning xavfsizligini ta’minlaydi va
buzilishini oldini oladi.
- Harorat nazorati:
- Muzlatgich harorati 0–4°C, muzlatkich esa -18°C yoki undan past bo‘lishi
kerak.
- Tayyor ovqatlarni xona haroratida 2 soatdan ortiq qoldirmaslik kerak, chunki
bu haroratda bakteriyalar tez ko‘payadi.
- Issiq ovqatlarni sovutgandan keyin muzlatgichga qo‘yish lozim. Issiq ovqatni
darhol muzlatgichga qo‘yish uning haroratini oshirib, boshqa mahsulotlarning
buzilishiga olib kelishi mumkin.
- Xom va tayyor mahsulotlarni ajratish:
- Xom go‘sht, baliq va parranda go‘shtini tayyor ovqatlardan alohida saqlash
kerak. Masalan, xom go‘shtni muzlatgichning pastki qismida, yopiq idishda saqlash
lozim, chunki uning sharbatlari boshqa ovqatlarga tushishi mumkin.
- Xom mahsulotlar uchun alohida idishlar va jihozlar ishlatish tavsiya etiladi.
- Yaroqlilik muddati:
- Oziq-ovqat mahsulotlarining yaroqlilik muddatini tekshirish va muddati o‘tgan
mahsulotlarni iste’mol qilmaslik kerak.
- Agar mahsulotning hidi, rangi yoki tuzilishi o‘zgargan bo‘lsa, uni tashlab
yuborish lozim, hatto yaroqlilik muddati o‘tmagan bo‘lsa ham.
- Qadoqlash:
- Oziq-ovqatlarni havo o‘tkazmaydigan idishlarda yoki maxsus qadoqlarda
saqlash ularning yangiligini uzaytiradi.
- Quruq mahsulotlar (un, guruch, makaron) namlikdan himoyalangan quruq
joyda saqlanishi kerak.
Ovqat tayyorlashda gigiena
Ovqat tayyorlash jarayonida to‘g‘ri usullardan foydalanish mikroblarning
tarqalishini oldini oladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
79
79
- Xom mahsulotlarni pishirish:
- Go‘sht, baliq va tuxum kabi mahsulotlar to‘liq pishirilishi kerak. Masalan:
- Parranda go‘shti: ichki harorati kamida 75°C.
- Mol go‘shti: kamida 70°C (o‘rta pishganlik uchun).
- Tuxum: sariq qismi qattiq bo‘lguncha pishirilishi kerak, agar xom iste’mol
qilinmasa.
- Haroratni o‘lchash uchun maxsus oshxona termometridan foydalanish
mumkin.
- Meva va sabzavotlarni yuvish:
- Meva va sabzavotlarni oqar suv ostida yaxshilab yuvish kerak. Qattiq terili
mahsulotlar (kartoshka, sabzi) uchun maxsus cho‘tka ishlatilishi mumkin.
- Agar meva yoki sabzavot xom iste’mol qilinadigan bo‘lsa, ularni yuvish uchun
maxsus oziq-ovqat dezinfeksiyalovchi vositalardan foydalanish mumkin.
- Chuchvara va boshqa mahsulotlar:
- Chuchvara, qaymoq, sut kabi tez buziladigan mahsulotlarni xarid qilgandan
so‘ng darhol muzlatgichga qo‘yish kerak.
- Ochilgan sut mahsulotlarini 2–3 kundan ortiq saqlamaslik tavsiya etiladi.
- Ovqatni qayta isitish:
- Qoldiq ovqatlarni qayta isitganda, ularning ichki harorati kamida 70°C ga
yetishi kerak.
- Ovqatni bir necha marta qayta isitishdan saqlanish lozim, chunki har isitishda
uning sifati yomonlashadi va mikroblar ko‘payishi mumkin.
Ovqatlanish jarayonida gigiena
Ovqat iste’mol qilishda ham tozalik qoidalariga rioya qilish muhim.
- Toza idishlar:
- Ovqatni toza idishlarda iste’mol qilish kerak. Idishlarda eski ovqat qoldiqlari
bo‘lsa, bu mikroblar ko‘payishiga olib keladi.
- Agar umumiy ovqatlanish joylarida (restoran, kafe) ovqatlansangiz,
idishlarning tozaligiga e’tibor bering.
- Ovqatni qoldirmaslik:
- Ovqatni xona haroratida uzoq vaqt (2 soatdan ortiq) qoldirmaslik kerak. Agar
ovqat iste’mol qilinmasa, uni muzlatgichga qo‘yish lozim.
- Issiq iqlim sharoitida (30°C dan yuqori) ovqatni 1 soatdan ortiq qoldirmaslik
kerak.
- Qoldiq ovqatlar:
- Qoldiq ovqatlarni kichik idishlarda saqlash va ularni 2–3 kun ichida iste’mol
qilish tavsiya etiladi.
- Agar qoldiq ovqat uzoq muddat saqlanadigan bo‘lsa, uni muzlatkichda saqlash
kerak.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
80
80
Ovqatlanish gigienasiga rioya qilish nafaqat shaxsiy sog‘liqni, balki oila a’zolari
va atrofdagilarning salomatligini ham himoya qiladi. Agar sizda ma’lum bir mahsulot,
tayyorlash usuli yoki holat bo‘yicha qo‘shimcha savollar bo‘lsa, aniq misollar bilan
so‘rashingiz mumkin, men yanada batafsil javob beraman!
Xulosa
Ovqatlanish gigienasi – inson salomatligini saqlash va mustahkamlashda asosiy
vositalardan biridir. Oziq-ovqat mahsulotlarini to‘g‘ri tanlash, saqlash, ishlov berish,
iste’mol qilish jarayonida sanitariya-gigiena qoidalariga rioya qilish kasalliklarning
oldini oladi. Bu borada jamoatchilikni xabardor qilish, ta’lim tizimiga gigiena
madaniyatini kiritish va nazorat mexanizmlarini kuchaytirish zarur.
Maktab va bog‘chalarda ovqatlanish gigienasiga bag‘ishlangan amaliy
mashg‘ulotlar o‘tkazilsin.
Ommaviy axborot vositalarida gigiena bo‘yicha targ‘ibot dasturlari ko‘paytirilsin.
Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaruvchilarga gigienik me’yorlar bo‘yicha
majburiy malaka oshirish kurslari joriy etilsin.
Maktab oshxonalari va jamoat ovqatlanish joylarida muntazam sanitariya
tekshiruvlari kuchaytirilsin.
Har bir oila a’zolari gigiena madaniyatining muhim ekanini tushunib, amalda
qo‘llashi uchun keng ko‘lamli ijtimoiy loyihalar tashkil etilsin.
Adabiyotlar:
1.
OVQАTLАNISh GIGIENАSI. Shayxova G.I., Baxritdinov Sh.S., Salomova F.I.,
Аlimova 360-365 bet
2.
Z. T. RAJAMURODOV, В. M. BOZOROV A. I. RAJABOV, D. G„.
HAYITOVYOSH
FIZIOLOGIYASI
VA
GIGIYENASI
TOSHKENT
«TAFAKKUR BO„STONI»
3.
Qodirov U.Z. “Odam fiziologiyasi” Abu Ali Ibn Sino nomidagi Tibbiyot nashriyoti
4.
Захворюваність на карієс постійних зубів у дітей залежно від вмісту фтору у
питній воді та наявності флюорозу. /Л.Ф. Каськова, Л.І. Амосова// Вісник
проблем біології і медицини. – 2015. №2 (119). – с.101-103.
5.
Урок стоматологічного здоров’я як складова гігієнічного навчання та
виховання у дітей шкільного віку ./М.М. Якимець// Вісник проблем біології і
медицини. – 2015. №2 (119). – с.267-270.
6.
Хоменко Л.А., «Терапевтическая стоматология детского возраста»., Книга
плюс – 2007.
7.
Каськова Л.Ф., «Профілактика стоматологічних захворювань»., - 2011.
