JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
11
11
ABDULLA QODIRIYNING "O'TGAN KUNLAR"
ROMANINING TARBIYAVIY AHAMIYATI
Umarova Firuza
IIV Qashqadaryo akademik litseyi
Ona tili va adabiyot fani o’qituvchisi
uferuza138@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Abdulla Qodiriyning "O'tgan kunlar" romani
tarbiyaviy ahamiyati tahlil qilinadi. Roman o‘zbek adabiyotida milliy ma'naviyat va
axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Asarda aks etgan insoniy
fazilatlar, ota-ona va jamiyatga bo‘lgan mas’uliyat, do‘stlik va sadoqat kabi mavzular
yosh avlodning tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqola roman
qahramonlari orqali tarbiyaviy tamoyillarni ochib beradi va ularning zamonaviy ta’lim-
tarbiya jarayonlaridagi o‘rni haqida fikr yuritadi.
Kalit so'zlar:
Abdulla Qodiriy, O'tgan kunlar, tarbiya, ma'naviyat, o'zbek
adabiyoti, axloqiy qadriyatlar, milliy meros, yosh avlod.
Kirish
Adabiyot inson tarbiyasining muhim vositalaridan biridir. Ayniqsa, badiiy asarlar
yosh avlodning ma'naviy va axloqiy dunyoqarashini shakllantirishda katta rol
o‘ynaydi. Abdulla Qodiriy yozgan "O'tgan kunlar" romani o‘zbek adabiyotida milliy
va ma'naviy qadriyatlarni targ‘ib qilishda peshqadam asar hisoblanadi. Ushbu
maqolada "O'tgan kunlar" romanining tarbiyaviy ahamiyati, uning asosiy mavzulari va
qahramonlari orqali yoshlarni ma'naviy tarbiyalashdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Adabiyotning tarbiyaviy roli nafaqat axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda, balki
milliy o‘zlikni anglash va jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadi. XX asr boshlarida
yaratilgan Abdulla Qodiriyning "O'tgan kunlar" romani o‘zbek xalqining ma'naviy va
ijtimoiy hayotini aks ettirib, yosh avlodning vatanparvarlik, halollik, do‘stlik kabi
fazilatlarini tarbiyalashda o‘ta muhim vosita bo‘ldi. Ushbu maqola zamonaviy
pedagogika va adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan romanning tarbiyaviy ahamiyatini
tahlil qiladi. "O'tgan kunlar" romani o‘zbek adabiyotida ilk zamonaviy roman sifatida
tarixiy va madaniy kontekstda katta ahamiyatga ega. Asar muallifi Abdulla Qodiriy o‘z
davrining ijtimoiy muammolarini, xususan, feodalizm va eskicha urf-odatlarning inson
hayotiga ta’sirini chuqur tahlil etgan. Roman qahramonlari hayotidagi murakkab
vaziyatlar orqali o‘quvchi nafaqat tarixiy voqealarni, balki axloqiy-axloqiy qarorlarni
ham o‘rganadi. Shuningdek, romanda o‘zbek xalqining milliy qadriyatlari, urf-odatlari
va madaniyati jonli ta’sirchan tarzda aks ettirilgan. Tarbiyaviy ahamiyat tushunchasi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
12
12
pedagogika va adabiyotshunoslikda keng o‘rganilgan. Unga ko‘ra, badiiy asarlar
yoshlarning shaxsiyati, dunyoqarashi va ijtimoiy xulqini shakllantirishda vosita bo‘lib
xizmat qiladi. "O'tgan kunlar" romani esa ayniqsa quyidagi pedagogik tamoyillarni
o‘zida mujassamlashtiradi:
- Axloqiy namuna bo‘lish: Romandagi qahramonlar o‘z axloqiy qarorlari va
harakatlari bilan yoshlarni yaxshi fazilatlarni o‘zlashtirishga undaydi.
- Tarixiy xabardorlikni oshirish: Tarixiy kontekstda yozilgan asar yosh avlodni
o‘z tarixiga qiziqtiradi.
- Milliy ruhni tarbiyalash: Milliy qadriyatlar va an’analarni hurmat qilishga
o‘rgatadi.
- Emotsional va aqliy jihatdan rivojlantirish: Asar o‘quvchilarda empatiya,
tanqidiy fikrlash va axloqiy baholash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Qahramonlar orqali tarbiyaviy qadriyatlarning ochilishi
Roman qahramonlari orqali tarbiyaviy ahamiyatni chuqurroq tahlil qilamiz:
- Otabek – ideal do‘st va vatanparvar sifatida tasvirlanadi. Uning sadoqati va
jasorati yoshlarni sadoqat va jasoratga o‘rgatadi. Otabekning hayoti va qarorlari orqali
ijtimoiy adolat va do‘stlik qadriyatlari yuksak darajada ko‘rsatiladi.
- Kumush – hayotning qiyinchiliklariga qaramay, sabr-toqat va mehr-muhabbat
timsoli. U ayollarning oiladagi o‘rni va ma'naviy kuchini namoyish etadi.
- Hamza – ijtimoiy o‘zgarishlarni istagan qahramon, yoshlarni adolat, tenglik va
milliy o‘zlik uchun kurashishga undaydi.
Bu obrazlar o‘quvchilarga ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirishda namuna
bo‘lib xizmat qiladi.
Ma'naviy va axloqiy qadriyatlar
Romanda tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan asosiy qadriyatlar:
- Vatanparvarlik: Romandagi voqealar va qahramonlarning harakatlari orqali
millatga muhabbat va o‘zligini anglash ruhida tarbiya beriladi. Vatanparvarlik nafaqat
so‘zda, balki amalda namoyon bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi.
- Halollik va sadoqat: Qahramonlarning halolligi va sadoqati yoshlarni axloqiy
poklikka chorlaydi.
- Do‘stlik va mehr-muhabbat: Asar do‘stlikning kuchi va insoniy
munosabatlarning ahamiyatini yoritadi.
- Ota-ona va oilaga hurmat: Roman oilaviy qadriyatlarni, ota-ona va avlodlar
o‘rtasidagi hurmatni asosiy tamoyil sifatida ko‘rsatadi.
- Madaniyat va an’analarga hurmat: Milliy an’analar, urf-odatlar va madaniy
merosning qadriyatlari targ‘ib qilinadi.
Romanning zamonaviy ta'lim-tarbiyadagi o‘rni
Zamonaviy ta'lim tizimida "O'tgan kunlar" romani quyidagi jihatlar bilan muhim:
- Milliy adabiyot darsi uchun asosiy material: Roman o‘quv dasturlarida milliy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
13
13
adabiyot va tarix fanlari bilan birgalikda o‘qitiladi.
- Axloqiy tarbiya vositasi: Roman qahramonlari va voqealari orqali yoshlar
axloqiy qarorlar qabul qilishga o‘rgatiladi.
- Madaniy merosni anglash: Asar orqali yoshlar o‘z milliy madaniyatini
chuqurroq tushunadi.
- Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish: Roman voqealarini tahlil qilish orqali
yoshlarning mantiqiy va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari shakllanadi.
- Emotsional tarbiya: Qahramonlarning his-tuyg‘ulari va hayotiy sinovlari
yoshlarning empatiya qobiliyatini oshiradi.
Tanqidiy nuqtai nazar
"O'tgan kunlar" romanida ba'zi jihatlar zamonaviy nuqtai nazardan tanqid
qilinishi mumkin:
- An'anaviy qadriyatlarning idealizatsiyasi: Ba’zan qahramonlarning axloqiy
fazilatlari ortiqcha idealizatsiya qilinadi, bu esa real hayot bilan mutanosib bo‘lmasligi
mumkin.
- Ijtimoiy qatlamlar va gender masalalari: Romanda ayollarning roli va ijtimoiy
mavqei haqida kengroq tahlil yetishmaydi.
- Tarixiy kontekst cheklovlari: Asar o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy sharoitlari
bilan chegaralanganligi sababli, zamonaviy ijtimoiy muammolarni qamrab olmaydi.
Shunga qaramay, romanning tarbiyaviy ahamiyati va ma'naviy ta’siri yuqori
baholanadi.
Xulosa
Abdulla Qodiriyning "O'tgan kunlar" romani o‘zbek adabiyotining poydevori
bo‘lib, yoshlarni tarbiyalashda ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni singdirishda muhim rol
o‘ynaydi. Asar qahramonlarining hayotiy tajribalari, ularning axloqiy qarorlari yoshlar
uchun ma’naviy namunadir. Zamonaviy ta’limda romanni o‘rganish orqali milliy
madaniyat, tarix va axloqiy tamoyillarni chuqur anglash imkoniyati yaratiladi. Shu
bois, "O'tgan kunlar" nafaqat adabiy, balki tarbiyaviy meros sifatida ham qadrlanishi
lozim.
Adabiyotlar ro'yxati:
1. Qodiriy A. "O'tgan kunlar". Toshkent: Sharq, 1922.
2. Sobirov A. O'zbek adabiyotida tarbiya masalalari. Toshkent, 2010.
3. Karimov B. Milliy ma'naviyat va adabiyot. Toshkent, 2015.
4. Rustamov M. "O'tgan kunlar" va uning tarbiyaviy ahamiyati. Ilmiy maqola, 2018.
5. Islomov D. O'zbek badiiy adabiyotida axloqiy qadriyatlar. Toshkent, 2020.
