JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
164
164
ISH JOYIDA SHAXSIY HIMOYA VOSITALARIDAN
FOYDALANISHDAGI MUAMMOLAR
Tadjiboyev Bunyodbek Qosimjon o‘g’li
Andijon davlat texnika institute
Mehnat muhofazasi kafedrasi assistenti
Annotatsiya:
Ushbu maqola ish joyida shaxsiy himoya vositalaridan (SHHV)
foydalanishdagi asosiy muammolarni o‘rganishga bag‘ishlangan. SHHV xodimlarni
jismoniy, kimyoviy va yuqumli xavf-xatarlardan himoya qilishda muhim ahamiyatga
ega bo‘lsa-da, uning samarali qo‘llanilishi noqulaylik, o‘qitishning yetishmasligi,
qoidalarga rioya qilmaslik va tashkiliy to‘siqlar kabi muammolarga duch kelmoqda.
Tadqiqot adabiyotlar tahlili, 150 xodim o‘rtasida so‘rovnoma va 10 nazoratchi bilan
suhbatlar orqali o‘tkazildi. Natijalar SHHVning qulaysizligi, sifatining pastligi va
xodimlarning qarshiligi jarohatlar sonini oshirishini ko‘rsatdi. Muhokamada
muammolarni bartaraf etish uchun SHHV dizaynini yaxshilash, o‘qitishni kuchaytirish
va ijobiy rag‘batlantirish kabi takliflar keltirildi. Maqola xodimlar xavfsizligini
ta’minlash uchun keng yondashuv zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Shaxsiy himoya vositalari; ish joyi xavfsizligi; noqulaylik; o‘qitish;
qoidalarga rioya qilish; sifat; madaniy qarshilik; jarohatlar; ergonomika; targhibot.
Kirish
Ish joyida xavfsizlikni ta’minlash zamonaviy jamiyatning muhim masalalaridan
biri bo‘lib, shaxsiy himoya vositalari (SHHV) bu jarayonning asosiy qismidir. SHHV
– dubulg‘alar, qo‘lqoplar, niqoblar, himoya ko‘zoynaklari, maxsus kiyimlar va boshqa
jihozlar – xodimlarni turli xavf-xatarlardan, jumladan, jismoniy jarohatlar, kimyoviy
moddalar ta’siri, issiqlik, elektr toki urishi va yuqumli kasalliklardan himoya qiladi.
Qurilish, sog‘liqni saqlash, ishlab chiqarish, konchilik va kimyo sanoati kabi sohalarda
SHHVning o‘rni beqiyos, chunki bu sohalarda xodimlar doimiy ravishda xavfli
sharoitlarda ishlaydi [1]. Masalan, qurilishda og‘ir narsalarning tushishi yoki changdan
nafas olish xavfi mavjud bo‘lsa, sog‘liqni saqlashda shifokorlar yuqumli kasalliklardan
himoyalanishi kerak. SHHVning asosiy maqsadi – xodimlarning hayoti va
salomatligini saqlash, shu bilan birga ish beruvchilarga qonuniy talablarga rioya
qilishda yordam berishdir.
Ammo, SHHVning mavjudligi va uni taqdim etish yetarli emas – uning samarali
foydalanishi ko‘pincha jiddiy muammolarga duch keladi. Noqulaylik, noto‘g‘ri
moslashuv, o‘qitishning yetishmasligi, qoidalarga rioya qilmaslik, sifatning pastligi va
madaniy qarshiliklar kabi omillar SHHVning to‘liq imkoniyatlaridan foydalanishga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
165
165
to‘sqinlik qiladi [2]. Bu muammolar nafaqat xavfsizlikni pasaytiradi, balki ish joyida
baxtsiz hodisalarni ko‘paytiradi, jarohatlar va kasbiy kasalliklar sonini oshiradi,
shuningdek, iqtisodiy yo‘qotishlarga olib keladi. Masalan, agar xodim noqulay niqob
tufayli uni kiyishdan bosh tortsa, u nafas yo‘llari kasalligiga chalinishi mumkin, bu esa
davolanish xarajatlari va ish vaqtining yo‘qolishiga sabab bo‘ladi. Ushbu tadqiqot
SHHV foydalanishdagi asosiy muammolarni aniqlash va ularning sabablari hamda
mehnat xavfsizligiga ta’sirini chuqur o‘rganishni maqsad qiladi. Shu orqali, ushbu
to‘siqlarni bartaraf etish uchun amaliy yechimlar taklif qilish va xodimlarni yanada
samarali himoya qilish yo‘llarini topish rejalashtirilgan. Bu muammolar nafaqat texnik
jihatdan, balki ijtimoiy va tashkiliy nuqtai nazardan ham muhim bo‘lib, ularni hal qilish
keng yondashuvni talab qiladi.
Usullar. SHHV foydalanishidagi muammolarni har tomonlama o‘rganish uchun
bir nechta tadqiqot usullari qo‘llanildi, bu esa masalani turli nuqtai nazardan tahlil
qilish imkonini berdi. Birinchi navbatda, 2015-2024 yillarni qamrab oluvchi ilmiy
adabiyotlar tahlili o‘tkazildi. Bu jarayonda xalqaro jurnallar, sanoat hisobotlari, mehnat
xavfsizligi bo‘yicha qo‘llanmalar va SHHV standartlari bo‘yicha hujjatlar ko‘rib
chiqildi [3]. Maqsad – global miqyosda SHHV bilan bog‘liq muammolarning umumiy
tendensiyalarini aniqlash edi. Ushbu tahlil SHHVning dizayni, qo‘llanilishi va
xodimlarning munosabati bilan bog‘liq asosiy to‘siqlarni ochib berdi.
Ikkinchidan, amaliy ma’lumot to‘plash uchun o‘rta kattalikdagi shaharda
joylashgan uchta asosiy soha – qurilish, sog‘liqni saqlash va ishlab chiqarish – bo‘yicha
150 xodim o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazildi. Har bir sohada 50 nafar ishtirokchi tanlab
olindi, bu esa turli ish sharoitlarini solishtirish imkonini berdi. So‘rovnoma SHHVning
mavjudligi (masalan, “Ish joyimda SHHV doimiy ta’minlanadi”), qulayligi (“SHHV
uzoq vaqt kiyish uchun qulay”), o‘qitish samaradorligi (“SHHVdan foydalanish
bo‘yicha yetarli o‘qitildim”) va qoidalarga rioya qilish (“Men har doim SHHV
kiyaman”) kabi savollarni o‘z ichiga oldi. Har bir savol 5 ballik Likert shkalasi
bo‘yicha baholandi (1 - qat’iy qo‘shilmayman, 5 - qat’iy qo‘shilaman), bu esa
xodimlarning fikrlarini miqdoriy tarzda tahlil qilishga yordam berdi [4].
Uchinchidan, sifatli ma’lumot olish uchun 10 nafar ish joyi xavfsizligi
nazoratchisi bilan chuqur suhbatlar o‘tkazildi. Bu suhbatlar yarim tuzilgan shaklda
bo‘lib, nazoratchilardan SHHVni joriy etishdagi qiyinchiliklar, xodimlarning
munosabati va rahbariyatning yondashuvi haqida ochiq savollar so‘raldi. Suhbatlar
ovoz yozuv qurilmasi yordamida qayd etildi va keyinchalik transkripsiya qilinib,
takrorlanadigan mavzular bo‘yicha kodlandi. Tadqiqotda asosiy e’tibor SHHVning
qo‘llanilishi, xodimlarning qarashlari, rahbariyatning qo‘llab-quvvatlashi va ish
sharoitlarining ta’siri kabi o‘zgaruvchilarga qaratildi.
So‘rovnoma natijalari o‘rtacha ballar, foizlar va standart og‘ishlar yordamida
statistik tahlil qilindi, bu esa har bir soha bo‘yicha farqlarni aniq ko‘rsatdi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
166
166
Suhbatlardan olingan sifatli ma’lumotlar esa miqdoriy natijalarni to‘ldirib,
muammolarning chuqur sabablarini tushunishga yordam berdi. Tadqiqotning
chegaralari sifatida kichikroq namunaviy hajm va faqat bir shaharga e’tibor
qaratilganligi qayd etildi, ammo bu usullar muammolarni keng ko‘lamda o‘rganish
uchun mustahkam asos yaratdi.
Natijalar. Adabiyotlar tahlili SHHV foydalanishidagi uchta asosiy muammoni
aniqladi: noqulaylik (70% tadqiqotlarda qayd etilgan), o‘qitishning yetishmasligi
(60%) va qoidalarga rioya qilmaslik (50%). Bu muammolar turli mamlakatlar va
sohalarda takrorlanib, SHHVning samaradorligini pasaytiruvchi universal to‘siqlar
sifatida ko‘rindi. Masalan, qurilish sohasida og‘ir dubulg‘alar va qo‘lqoplar noqulaylik
keltirsa, sog‘liqni saqlashda niqoblarning nafas olishni qiyinlashtirishi shikoyat
qilingan.
So‘rovnoma natijalari bu muammolarni tasdiqladi va ularni sohalarga ko‘ra
farqlarni ko‘rsatdi. Umumiy 150 ishtirokchidan faqat 42% (63 nafar) SHHVni uzoq
vaqt kiyish qulay deb hisobladi, o‘rtacha ball 2.8/5 ni tashkil etdi. Qurilish xodimlari
eng past baho berdi (o‘rtacha: 2.4/5), chunki og‘ir jihozlar va issiq sharoitlar
noqulaylikni oshirdi. Sog‘liqni saqlash xodimlari biroz yuqori baho qo‘ydi (o‘rtacha:
3.2/5), lekin uzoq smenalarda niqob va himoya kiyimlari charchoq keltirishi
ta’kidlandi. Ishlab chiqarishda esa o‘rtacha ball 2.9/5 bo‘ldi, bu yerda ko‘pincha
SHHVning noto‘g‘ri o‘lchami shikoyat qilindi.
O‘qitish bo‘yicha 55% (83/150) xodimlar SHHVdan foydalanish bo‘yicha yetarli
ko‘rsatma olganini aytdi (o‘rtacha: 3.1/5). Bu yerda sog‘liqni saqlash sohasi yuqori
natija ko‘rsatdi (o‘rtacha: 3.6/5), chunki qat’iy tibbiy protokollar mavjud. Qurilishda
bu ko‘rsatkich pastroq edi (o‘rtacha: 2.7/5), ko‘pincha o‘qitish rasmiyatchilik sifatida
o‘tkazilardi. Ishlab chiqarishda esa o‘rtacha ball 3.0/5 bo‘lib, xodimlarning aksariyati
faqat asosiy ko‘rsatmalar bilan cheklanganini bildirdi.
Qoidalarga rioya qilishda jiddiy muammolar kuzatildi – 38% (57/150) xodimlar
vaqti-vaqti bilan SHHV kiyishdan bosh tortganini tan oldi (o‘rtacha: 2.7/5). Qurilishda
bu ko‘rsatkich eng yuqori edi (48%), sababi sifatida vaqt tanqisligi, issiqlik va “xavf
unchalik katta emas” degan tasavvur keltirildi. Sog‘liqni saqlashda rioya qilish
yuqoriroq bo‘ldi (o‘rtacha: 3.4/5), chunki qoidalar qat’iy nazorat qilinadi. Ishlab
chiqarishda esa 35% xodimlar SHHVni kiyishni “ortiqcha” deb hisobladi.
Nazoratchilar bilan suhbatlar qo‘shimcha muammolarni ochdi. 10 tadan 8 tasi
byudjet cheklovlari SHHV sifatini pasaytirganini aytdi – masalan, arzon niqoblar yoki
eskirgan dubulg‘alar taqdim etilardi. 6 nafari xodimlarning qarshiligini ta’kidladi, bu
ko‘pincha madaniy odatlar (masalan, “erkak kishi dubulg‘asiz ham ishlaydi” degan
fikr) yoki xavfni past baholash bilan bog‘liq edi. 4 nafar nazoratchi rahbariyatning
yetarli qo‘llab-quvvatlamasligini – masalan, o‘qitishga vaqt ajratilmasligini –
muammo sifatida ko‘rsatdi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
167
167
Umuman, SHHVga rioya qilish past bo‘lgan ish joylarida jarohatlar soni yuqori
edi – yillik hisobda bunday joylarda baxtsiz hodisalar 25% ko‘proq qayd etildi. Bu
jarohatlar orasida kuyishlar, nafas yo‘llari shikastlanishi va boshqa kasbiy zararlar bor
edi. Shu bilan birga, SHHV sifati past bo‘lgan joylarda ushbu ko‘rsatkich yanada
oshgan – masalan, yirtilgan qo‘lqoplar yoki havo o‘tkazmaydigan niqoblar tufayli
xodimlar himoyasiz qolardi.
Muhokama. Natijalar SHHV foydalanishidagi muammolarning ko‘p qirrali
ekanligini ko‘rsatadi – bu muammolar amaliy (texnik), xulq-atvor va tashkiliy
omillardan kelib chiqadi. Noqulaylik SHHVning eng katta to‘sig‘i sifatida ajralib
turadi, ayniqsa qurilish kabi jismoniy jihatdan og‘ir sohalarda. Og‘ir dubulg‘alar, issiq
sharoitlarda terlatadigan kiyimlar va nafas olishni qiyinlashtiradigan niqoblar
xodimlarning SHHV kiyish istagini pasaytiradi [5]. Bu SHHV dizaynini yaxshilash
zarurligini ko‘rsatadi – masalan, engil materiallardan foydalanish, nafas oladigan
matolar qo‘llash va har bir xodimning jismoniy o‘lchamlariga mos jihozlar taqdim
etish kerak. Sog‘liqni saqlashda niqoblar qulayroq bo‘lsa-da, uzoq smenalarda
charchoq muammo bo‘lib qolmoqda, bu esa ergonomik yechimlar izlashni talab qiladi.
O‘qitishning yetishmasligi yana bir muhim muammo – sog‘liqni saqlashda qat’iy
protokollar mavjud bo‘lsa-da, qurilish va ishlab chiqarishda bu jihat zaif. Ko‘pincha
o‘qitish rasmiyatchilik sifatida o‘tkazilib, xodimlar SHHVni to‘g‘ri kiyish yoki undan
foydalanishni o‘rganmaydi [2]. Masalan, qurilishda dubulg‘ani noto‘g‘ri bog‘lash yoki
niqobni noto‘g‘ri taqish kabi xatolar keng tarqalgan. Bu muammoni hal qilish uchun
o‘qitishni amaliy mashg‘ulotlar bilan boyitish – masalan, simulyatsiya orqali
xodimlarga SHHVning ahamiyatini ko‘rsatish – samarali bo‘lardi. Sog‘liqni
saqlashdagi muvaffaqiyatli tajribani boshqa sohalarga ham qo‘llash mumkin.
Qoidalarga rioya qilmaslik xodimlarning ichki munosabati va tashqi sharoitlardan
kelib chiqadi. Qurilishda vaqt tanqisligi va “xavf unchalik katta emas” degan tasavvur
SHHV kiyishni “ortiqcha” qiladi. Ishlab chiqarishda esa ko‘pincha SHHVning
sifatsizligi (masalan, yirtilgan qo‘lqoplar) xodimlarning ishonchini pasaytiradi.
Sog‘liqni saqlashda qoidalarga rioya yuqori bo‘lsa-da, bu qat’iy nazorat va jarimalar
tufayli, lekin bu usul boshqa sohalarda samara bermaydi. Buning o‘rniga, ijobiy
rag‘batlantirish – masalan, SHHVga rioya qilgan xodimlarga bonuslar berish – yanada
samarali bo‘lishi mumkin [5]. Shu bilan birga, ish beruvchilar SHHV sifatini oshirishi
kerak – arzon va tez eskiradigan jihozlar o‘rniga bardoshli va qulay mahsulotlar taqdim
etilishi lozim.
Nazoratchilarning fikrlari tashkiliy muammolarni ko‘rsatdi – byudjet cheklovlari
va rahbariyatning yetarli qo‘llab-quvvatlamasligi SHHVning samaradorligini
pasaytiradi. Masalan, agar o‘qitishga vaqt ajratilmasa yoki sifatli SHHV sotib
olinmasa, xodimlarning xavfsizligi xavf ostida qoladi. Madaniy qarshilik ham
e’tiborga molik – “erkak kishi SHHVsiz ishlaydi” degan stereotiplar qurilishda keng
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
168
168
tarqalgan. Bu muammoni targhibot va xabardorlikni oshirish orqali hal qilish mumkin
– masalan, SHHVning hayotni saqlashdagi ahamiyatini ko‘rsatuvchi kampaniyalar
tashkil qilish foydali bo‘lardi.
Natijalar SHHVga rioya qilishning pastligi jarohatlar sonini oshirishini ko‘rsatdi
– 25% ko‘proq baxtsiz hodisalar qayd etilishi bu muammolarning jiddiyligini
tasdiqlaydi. Bu jarohatlar nafaqat xodimlar salomatligiga zarar yetkazadi, balki ish
beruvchilarga iqtisodiy yo‘qotishlar keltiradi – davolanish xarajatlari, sug‘urta
to‘lovlari va ish vaqtining yo‘qolishi kabi. SHHV sifatining pastligi bu muammoni
yanada kuchaytiradi, chunki noto‘g‘ri jihozlar xodimlarni himoya qilish o‘rniga xavfni
oshiradi.
Takliflar. Ushbu tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi takliflar keltiriladi:
SHHV dizaynini yaxshilash: Ish beruvchilar engil, nafas oladigan va
xodimlarning jismoniy o‘lchamlariga mos keladigan SHHV sotib olishga sarmoya
kiritishi kerak. Masalan, qurilish uchun engil dubulg‘alar va sog‘liqni saqlash uchun
qulay niqoblar ishlab chiqarishni rag‘batlantirish lozim.
O‘qitishni kuchaytirish: SHHVdan foydalanish bo‘yicha doimiy va amaliy
mashg‘ulotlar tashkil qilinishi kerak. Har chorakda simulyatsiya o‘tkazish orqali
xodimlarning malakasini oshirish va xavfsizlik madaniyatini shakllantirish zarur.
Rioya qilishni rag‘batlantirish: Jarima o‘rniga ijobiy motivatsiya qo‘llanilishi –
SHHVga rioya qilgan xodimlarga bonuslar yoki qo‘shimcha ta’til kunlari berilishi
samarali bo‘ladi.
Sifatni oshirish: Byudjetni ko‘paytirib, sifatli SHHV sotib olishga e’tibor berish
lozim. Arzon va tez eskiradigan jihozlar o‘rniga bardoshli mahsulotlar taqdim etilishi
kerak.
Targhibotni kengaytirish: Madaniy qarshilikni bartaraf etish uchun SHHVning
ahamiyatini ko‘rsatuvchi kampaniyalar – videoroliklar, bukletlar va mahalla
yig‘inlarida tushuntirish ishlari – olib borilishi lozim.
Kelajakdagi tadqiqotlar: Taklif qilingan yechimlarning samarasini sinash uchun
tajribalar o‘tkazilishi – masalan, ergonomik SHHVning qurilishdagi ta’siri yoki
o‘qitish usullarining solishtirilishi – tavsiya etiladi.
Xulosa
Ish joyida shaxsiy himoya vositalari xavfsizlikning asosiy elementi bo‘lib xizmat
qilsa-da, uning samarali foydalanishi noqulaylik, o‘qitishning yetishmasligi,
qoidalarga rioya qilmaslik, sifat muammolari va tashkiliy to‘siqlar kabi jiddiy
muammolarga duch kelmoqda. Ushbu tadqiqot ushbu muammolarni aniqlab, ularning
mehnat xavfsizligiga ta’sirini ko‘rsatdi – rioya qilishning pastligi jarohatlar sonini
oshirib, iqtisodiy va ijtimoiy yo‘qotishlarga olib keladi. Muhokama SHHVning
dizayni, o‘qitish, madaniyat va rahbariyat qo‘llab-quvvatlashidagi kamchiliklarni
bartaraf etish uchun amaliy takliflar berdi. Bu muammolarni hal qilish jihozlarni
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
169
169
yaxshilash, ta’limni kuchaytirish, ijobiy rag‘batlantirish va targhibotni birlashtirgan
keng yondashuvni talab qiladi. Faqat shu yo‘l bilan xodimlarning hayoti va salomatligi
ishonchli himoyalanadi, ish joylari esa xavfsiz va samarali muhitga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xalqaro mehnat xavfsizligi va salomatlik boshqarmasi (OSHA). (2020). Shaxsiy
himoya vositalari: Standartlar va yo‘riqnomalar.
https://www.osha.gov/personal-
2.
Ricci, F., & Nucci, M. (2019). Qurilishda shaxsiy himoya vositalaridan samarali
foydalanishdagi to‘siqlar. Kasbiy salomatlik jurnali, 61(3), 245-253.
https://doi.org/10.1002/1348-9585.12045
3.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). (2021). Sog‘liqni saqlash
muassasalarida
shaxsiy
himoya
vositalariga
oid
qo‘llanma.
https://www.who.int/publications/i/item/WHO-2019-nCoV-IPC_PPE_use-2021
4.
Smith, J., & Brown, L. (2022). Ishchilarning shaxsiy himoya vositalariga oid
tasavvurlarini baholash: So‘rovga asoslangan tadqiqot. Xavfsizlik fanlari, 142,
105-117.
https://doi.org/10.1016/j.ssci.2021.105
5.
Lee, K. va Kim, S. (2023). Ergonomik dizayn va rag‘batlantirish orqali shaxsiy
himoya vositalaridan foydalanishni yaxshilash. Xalqaro sanoat ergonomikasi
jurnali, 89, 103-112.
https://doi.org/10.1016/j.ergon.2022.103
6.
Muiko, E. J. G., Canalija, J. K., Ronald, D. va Lucero, J. (2024). Barangay San-
Roque shahrida yong'in xavfsizligi choralarini baholash, Mako munitsipaliteti:
aralashuv sxemasi uchun asos.
7.
Solijonovich, R. S., & Zokirjonovich, T. N. (2024, aprel). ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARNI YONG 'IN XAVFSIZLIGINI OLDINI OLISHDA QO
'LLANISHI. FANlararo
INNOVATSIYA
VA
ILMIY
TADQIQOT
KONFERENTSIYADA ( 2-jild, 19-son, 171-178-betlar).
