JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
156
156
ANDIJON MEXANIKA ZAVODIDAGI ERGONOMIK SHAROITLAR:
ISHCHILAR SALOMATLIGI VA ISHLAB CHIQARISHGA TA’SIRI
Tadjiboyev Bunyodbek Qosimjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti, “Mehnat muhofazasi”
kafedrasi assistenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ish joylarida ergonomik muhitning xodimlar
salomatligi va mehnat samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot obyekti sifatida
Andijon mexanika zavodi tanlandi. Zavod ishchilarining ish joyidagi ergonomik
sharoitlari — mebel mosligi, yoritish darajasi, shovqin va mikroiqlim holati —
o‘rganildi. Kuzatuvlar va so‘rovnomalar asosida to‘plangan ma’lumotlar natijasida,
noto‘g‘ri ergonomik holat ishchilarda mushak-skelet og‘riqlari, charchoq va ishlab
chiqarishdagi xatoliklarning ortishiga olib kelayotgani aniqlandi. Shu bilan birga,
ergonomik jihatdan qulay ish joylari yuqori samaradorlik va motivatsiyani
ta'minlayotgani kuzatildi. Maqolada ergonomik sharoitlarni takomillashtirish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
ergonomika, ish joyi, mehnat samaradorligi, sog‘liq, sanoat
korxonasi, Andijon mexanika zavodi.
Kirish
Hozirgi vaqtda sanoat korxonalarida mehnat samaradorligini oshirish va
xodimlarning sog‘lig‘ini muhofaza qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu
borada ish joylarining ergonomik jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi muhim rol o‘ynaydi.
Ergonomika — insonning ish muhiti bilan o‘zaro munosabatini o‘rganadigan fan
bo‘lib, uning asosiy maqsadi mehnat sharoitlarini inson fiziologiyasi va
psixologiyasiga moslashtirishdir. To‘g‘ri ergonomik sharoit ishchilarning charchashini
kamaytiradi, jismoniy va ruhiy salomatligini saqlaydi, xatoliklarni kamaytiradi va
ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi.
O‘zbekiston sanoat korxonalarida ergonomik sharoitlar bo‘yicha izchil
o‘zgarishlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, ko‘plab sexlarda ish joylari hanuzgacha
zamonaviy talablar asosida jihozlanmagan. Bu esa mushak-skelet tizimi bilan bog‘liq
kasalliklar, ishchilar orasida charchoq, demotivatsiya, ishlab chiqarishdagi xatoliklar
va baxtsiz hodisalar sonining ortishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, og‘ir mexanik
uskunalarda ishlovchi xodimlar uchun ergonomik sharoitlar muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ushbu maqolada Andijon viloyatida faoliyat yurituvchi yirik sanoat korxonasi —
Andijon mexanika zavodi
misolida ish joylaridagi ergonomik holat tahlil qilinadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
157
157
Maqolaning asosiy maqsadi — korxonadagi mavjud ergonomik sharoitlarni baholash,
ularning ishchilarning sog‘lig‘i va mehnat samaradorligiga ta’sirini aniqlash hamda
ushbu muhitni yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Ergonomik ko‘rsatkichlar va baholash mezonlari
1-jadval
Ko‘rsatkich
Baholash mezoni
Yoritish darajasi
<200 lx – past; 200–500 lx – o‘rtacha; >500 lx
– yaxshi
O‘rindiq va stol mosligi
Belga, bo‘yga mosligi, sozlanishi bor/yo‘qligi
Mikroiqlim
Harorat
(18–25°C),
namlik (40–60%),
shamollatish holati
Shovqin darajasi
<70 dB – norma, >70 dB – me’yordan yuqori
Ishchining holati
Tik/bukilgan holatda bir soatlik davomiylik
Ishdagi tanaffuslar
Har 2 soatda 10–15 daqiqa mavjud/yomg‘irli
Sog‘liq muammolari
Orqa-bel og‘rig‘i, bosh og‘rig‘i, charchoq,
ko‘z zo‘riqishi statistikasi
Mehnat unumdorligi
Kunlik ishlab chiqarilgan mahsulot soni, reja
bajarilishi (%)
Tadqiqot metodikasi
Ushbu tadqiqot Andijon viloyatida faoliyat yurituvchi yirik sanoat korxonasi —
Andijon mexanika zavodi
ishchi-xodimlarining mehnat samaradorligi va sog‘lig‘iga
ergonomik sharoitlarning ta’sirini aniqlashga qaratildi. Ergonomika insonning ish
muhiti bilan o‘zaro munosabatini o‘rganadigan muhim fanlardan biri bo‘lib, uning
maqsadi mehnat faoliyatini inson salomatligi va qulayligi bilan muvofiqlashtirishdir.
Shu bois, ish joylarining ergonomik holatini baholash orqali, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va xodimlar salomatligini muhofaza qilish imkoniyatlari
aniqlanadi.
Tadqiqot 2025-yilning yanvar–mart oylarida amalga oshirildi va bir necha
bosqichda olib borildi. Dastlab tayyorlov bosqichi doirasida kuzatuv va so‘rovnoma
shakllari ishlab chiqildi, tadqiqot uchun zarur ruxsatlar olindi hamda intervyu
o‘tkazilishi rejalashtirildi. Keyingi bosqichda esa bevosita Andijon mexanika
zavodining uchta asosiy sexida kuzatuvlar, so‘rovnomalar va suhbatlar o‘tkazilib,
korxonaning hujjatlari o‘rganildi. Oxirgi bosqichda esa yig‘ilgan empirik ma’lumotlar
tahlil qilinib, ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqildi.
Tadqiqotda aralash uslubda, ya’ni sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative)
metodlar uyg‘unlashtirildi. So‘rovnoma usuli asosiy empirik vosita sifatida tanlandi.
Unda ishlab chiqarish sexlarida faoliyat yuritayotgan 60 nafar xodim ishtirok etdi (30
erkak va 30 ayol). So‘rovnomada ishchilar o‘z ish joylarining yoritilishi, harorati,
shovqin darajasi, stol-stul balandligi, uskunalar joylashuvi, holatdagi qulaylik,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
158
158
mikroiqlim, xavfsizlik belgilarining mavjudligi, jismoniy holatga ta’siri, kasalliklar,
charchoq darajasi va ishga bo‘lgan motivatsiya haqida o‘z fikrlarini bildirganlar. Har
bir savol yopiq shaklda (variantli tanlov) va ochiq shaklda (fikr bildirish uchun)
tuzilgan bo‘lib, umumiy 25 ta savoldan iborat bo‘ldi. So‘rovnoma natijalari Excel va
SPSS dasturlarida tahlil qilindi.
So‘rovnoma bilan bir qatorda kuzatuv usuli ham qo‘llanildi. Tadqiqotchi
tomonidan har bir sexda bir necha ishchi joylari bevosita kuzatildi. Kuzatuvlar uch
mahalda — ish boshlanishida, ish o‘rtalarida va ish kunining oxirida olib borildi.
Kuzatuv davomida ish joyining yoritilishi lux o‘lchov birligida, shovqin darajasi esa
desibel (dB) asboblari yordamida aniqlandi. Shuningdek, ishchi stoli va stuli
ishchining bo‘yiga mosligi, ishchining qanday holatda (tik, bukilgan, egilgan)
ishlayotgani, monitor yoki uskunaning ko‘zdan qanday masofada turgani kabi jihatlar
baholandi. Ba’zi joylarda ishchining to‘g‘ri holatda ishlashiga to‘sqinlik qiluvchi
holatlar — masalan, past stul, noto‘g‘ri yoritish, shamollatishning yo‘qligi — kuzatildi.
Uchinchi asosiy metod sifatida intervyu o‘tkazildi. Intervyular Andijon mexanika
zavodining mehnat muhofazasi bo‘yicha muhandisi, ikki sex boshlig‘i va kadrlar
bo‘limi (HR) mutaxassislari bilan olib borildi. Suhbatlarda korxonaning ergonomik
me’yorlarga amal qilishi, so‘nggi yillarda amalga oshirilgan modernizatsiyalar,
xodimlarning ergonomik shikoyatlari, ishlab chiqarish samaradorligi va xodimlar
salomatligi bo‘yicha statistik ma’lumotlar haqida savollar berildi. Bu intervyular orqali
muhim kontekstual ma’lumotlar, ya’ni rasmiy holat va amaliyot o‘rtasidagi tafovut
aniqlanishiga erishildi.
Shuningdek, tadqiqot davomida hujjatlarni tahlil qilish usulidan ham foydalanildi.
Jumladan, ishlab chiqarish bo‘yicha oylik hisobotlar, mehnat unumdorligi
ko‘rsatkichlari, kasallik varaqalari statistikasi, ichki mehnat muhofazasi qoidalari,
xodimlarga berilgan shikoyatlar kitoblari o‘rganildi. Bu ma’lumotlar orqali ergonomik
muhitning ishlab chiqarish natijalariga bevosita ta’siri statistik asosda tekshirildi.
Tadqiqotda baholash uchun asosiy ergonomik indikatorlar ishlab chiqildi. Ular
quyidagilar: yoritish darajasi (lyuks), o‘rindiq va stolning balandligi va sozlanish
darajasi, ish joyining harorati (18–25°C oraliqda norma deb belgilandi), shovqin
darajasi (<70 dB norma), shamollatish va xavfsizlik belgilarining mavjudligi.
Shuningdek, psixofiziologik ko‘rsatkichlar — ishchining charchoq darajasi, mushak-
skelet og‘riqlari, stress holatlari va ishga bo‘lgan qoniqish darajasi ham hisobga olindi.
Tadqiqot metodikasining yana bir muhim jihati shundaki, u subyektiv
(xodimlarning o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari) va obyektiv (fizik o‘lchovlar, kuzatuvlar,
statistik hujjatlar) yondashuvlarni birlashtiradi. Bu esa masalani har tomonlama tahlil
qilishga imkon berdi. Ishchilar tomonidan berilgan javoblar real kuzatuvlar va statistik
ma’lumotlar bilan solishtirilib, o‘zaro korrelyatsiyalar aniqlandi.
Natijada, Andijon mexanika zavodi ishchilari orasida ergonomik jihatdan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
159
159
nomuvofiq ish joylarining salbiy ta’siri o‘z tasdig‘ini topdi. Xususan, noto‘g‘ri holatda
uzoq ishlash, past yoritish va shovqinli muhit sog‘liq muammolarini kuchaytirgan.
Shuningdek, yomon ergonomika bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan charchoq,
konsentratsiya pasayishi va mehnat unumdorligining kamayishi holatlari qayd etildi.
Shu tariqa, tadqiqotda qo‘llanilgan kompleks metodlar — so‘rovnoma, kuzatuv,
intervyu va hujjat tahlili — ergonomik sharoitlarning mehnatga ta’sirini ilmiy asosda
tahlil qilish imkonini berdi. Ushbu metodologiya asosida olingan natijalar maqolaning
keyingi bo‘limlarida batafsil tahlil qilinadi va amaliy tavsiyalar shaklida ilgari suriladi.
Natijalar va tahlil
Tadqiqot davomida yig‘ilgan empirik ma’lumotlar asosida Andijon mexanika
zavodida mavjud ergonomik holat va uning ishchilarning jismoniy holati hamda
mehnat unumdorligiga ta’siri atroflicha tahlil qilindi. So‘rovnoma, kuzatuv, suhbat va
hujjatlarni o‘rganish orqali olingan natijalar bir-birini to‘ldiruvchi, tizimli ma’lumotlar
zanjirini hosil qildi. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, ishtirok etgan 60 nafar ishchining
68 %i o‘z ish joyini qisman qulay deb baholadi, 22 %i esa ish joyining ergonomik
jihatdan noo‘ngunligini qayd etdi. Faqatgina 10 % ishchi ish joyi barcha talablarga
javob beradi deb javob berdi. Bu ko‘rsatkichlar korxonada ergonomik talablarga to‘liq
rioya qilinmasligini ko‘rsatmoqda. So‘rovnomadagi savollar asosida aniqlanishicha,
ishchilarning 55 %i har kuni bel og‘rig‘i, bo‘yin yoki yelkadagi zo‘riqishlardan
shikoyat qiladi. Bu, asosan, ish joylaridagi mehnat holatining noto‘g‘ri tashkil etilishi,
ya’ni uzoq vaqt bukilgan holatda ishlash, to‘g‘ri o‘rindiq va stolning yo‘qligi bilan
bog‘liq. Ayniqsa, stanokda ishlovchi operatorlar orasida bu muammo ko‘proq
uchraydi. Shu bilan birga, 70 % ishchi o‘z ish joyidagi yoritish yetarli emasligini,
ayniqsa qish oylarida yorug‘lik darajasi pasayib ketishini bildirdi. Bu holat ishchining
diqqatini jamlashiga, charchoq tezligiga va umumiy unumdorligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Kuzatuvlar davomida har bir sexdagi ish joylarining jismoniy holati aniq
o‘lchovlar bilan baholandi. O‘lchov natijalariga ko‘ra, ish joylarining o‘rtacha yoritish
darajasi 250–300 lux atrofida bo‘lib, sanoat me’yorlariga (500 lux va undan yuqori)
to‘liq javob bermasligi aniqlandi. Shovqin darajasi esa ba’zi sexlarda 80–85 dB ga
yetgani qayd etildi, bu esa O‘zbekiston Respublikasi Mehnat muhofazasi normalariga
ko‘ra yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi va eshitish qobiliyatiga zarar yetkazish xavfini
oshiradi. Shuningdek, stullar balandligi va shakli ham standartlarga mos emasligi,
ularning ko‘pchiligi sozlanmaydigan (regulyatsiya qilinmaydigan) turdagi ekanligi
aniqlandi. Ishchilar o‘z ish holatini sharoitga moslashtirish uchun vaqt o‘tgan sari
noto‘g‘ri holatlarda ishlashga majbur bo‘lishadi. Bu esa mushak-skelet tizimi
muammolariga olib kelmoqda. Ayniqsa, ayol ishchilar orasida mushaklarda zo‘riqish,
charchoq va bosh og‘rig‘i kabi belgilar ko‘proq qayd etilgan.
Tahlil qilingan hujjatlar, xususan, tibbiyot punkti statistikasi va davolanish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
160
160
varaqalari natijalariga ko‘ra, 2024-yil davomida 112 nafar ishchining rasmiy ravishda
bo‘yin, bel yoki orqa qismlaridagi og‘riqlar bilan poliklinikaga murojaat qilgani
aniqlangan. Bu esa, aynan noto‘g‘ri ergonomik muhit natijasi ekanligi ehtimolini
kuchaytiradi. Intervyu natijalari ham ushbu xulosalarni tasdiqladi. Korxona
muhandislarining ta’kidlashicha, mavjud ishlab chiqarish uskunalari va ish joylari
asosan 2000-yillarning boshlarida o‘rnatilgan bo‘lib, ergonomik talablar zamonaviy
mezonlarga mos emas. Sex boshliqlari esa ko‘pchilik ishchilarning tez charchab
qolishlari, kayfiyatlarining pasayishi va ish unumdorligining hafta oxiriga borib
kamayishini ergonomik muammolar bilan bog‘lashadi. Ish unumdorligi
ko‘rsatkichlariga nazar tashlansa, optimal yoritilgan, shamollatilgan va stoli-stuli
moslashtirilgan kichik tajriba uchastkasida ishchilarning normani bajarish ko‘rsatkichi
18 % yuqori ekani qayd etildi. Bu holat ergonomik sharoitlarni yaxshilash ish
samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘lishini amaliy misolda tasdiqlaydi.
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi asosiy muammolar aniqlangan:
1.
Yoritish darajasi sanoat me’yorlaridan past.
2.
Shovqin darajasi ayrim sexlarda zararli chegaradan yuqori.
3.
Ish stollari va o‘rindiqlari ergonomik talabga javob bermaydi.
4.
Ishchilarda charchoq, mushak og‘rigi, motivatsiya pasayishi yuqori.
5.
Ergonomik muhit mehnat samaradorligi bilan bevosita bog‘liq.
Ushbu natijalar Andijon mexanika zavodida ergonomik muhitni optimallashtirish
ishchilarning sog‘ligi, kayfiyati va unumdorligini sezilarli darajada yaxshilash
imkonini berishini ko‘rsatmoqda. Ergonomik muhit — bu nafaqat xavfsizlik va
qulaylik, balki ishlab chiqarish barqarorligi va iqtisodiy samaradorlik garovi hamdir.
Muhokama
Ushbu tadqiqotda Andijon mexanika zavodidagi ergonomik sharoitlarning
ishchilarning jismoniy salomatligi va mehnat samaradorligiga ta’siri tahlil qilindi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ish joylaridagi yoritishning yetarli emasligi, shovqin
darajasining yuqori bo‘lishi, mebelning ergonomik talablarga mos kelmasligi va
noto‘g‘ri ish holatlari ishchilar orasida mushak-skelet og‘riqlari, charchoq va
motivatsiya pasayishiga olib kelmoqda. Bu holatlar nafaqat xodimlarning sog‘lig‘iga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki ishlab chiqarish samaradorligini ham pasaytiradi.
Tadqiqot natijalari xalqaro adabiyotlarda keltirilgan ergonomika bo‘yicha topilmalarga
mos keladi. Masalan, Smith va boshqalar (2018) o‘z tadqiqotlarida yoritish
darajasining pastligi ishchilarning diqqat jamlash qobiliyatiga va charchoq darajasiga
bevosita ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlagan. Shunga o‘xshab, Karwowski (2020) ish
joylaridagi noto‘g‘ri mebel tufayli mushak-skelet tizimi muammolarining ortishi
haqida xabar bergan.
Andijon mexanika zavodida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra,
ishchilarning 68 %i o‘z ish joylarini qisman qulay deb baholagan, ammo faqat 10 %i
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
161
161
ularni to‘liq ergonomik deb hisoblaydi. Bu ko‘rsatkich O‘zbekiston sanoat
korxonalarida ergonomik me’yorlarga rioya qilish darajasining pastligini ko‘rsatadi.
Ayniqsa, yoritish darajasining o‘rtacha 250–300 lux atrofida bo‘lishi sanoat
me’yorlariga (500 lux va undan yuqori) mos kelmasligi diqqatga sazovordir. Bu holat
ishchilarning ko‘z zo‘riqishi va charchoq darajasini oshiradi, bu esa xalqaro standartlar
(ISO 8995-1:2002) asosida tavsiya etilgan yoritish darajasidan sezilarli darajada past
ekanligini tasdiqlaydi.
Shovqin darajasiga kelsak, ba’zi sexlarda 80–85 dB gacha yetgan shovqin
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat muhofazasi normalariga zid bo‘lib, eshitish
qobiliyatiga zarar yetkazishi mumkin. Bu muammo xalqaro tadqiqotlarda ham qayd
etilgan bo‘lib, masalan, Nelson va boshqalar (2005) yuqori shovqin darajasining
ishchilarning konsentratsiyasi va psixologik holatiga salbiy ta’sirini ta’kidlagan.
Andijon mexanika zavodidagi holat ushbu xulosalarni tasdiqlaydi va shovqin
muammosini bartaraf etish zarurligini ko‘rsatadi.
Tadqiqotda aniqlangan muhim jihatlardan biri shundaki, ergonomik
sharoitlarning yaxshilanishi mehnat samaradorligiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, tajriba uchastkasida optimal yoritish, shamollatish va sozlanadigan mebel
mavjud bo‘lgan ish joylarida ish unumdorligi 18 %ga oshgani qayd etildi. Bu natija
ergonomik yaxshilanishlarning nafaqat sog‘liq, balki iqtisodiy samaradorlik nuqtai
nazaridan ham foydali ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ayol ishchilar orasida
mushak zo‘riqishi va charchoqning ko‘proq qayd etilishi ularning fiziologik
xususiyatlari va ish joyidagi mebelning moslashuvchan emasligi bilan izohlanadi. Bu
holat gender omilini hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi, bu esa ko‘plab mahalliy
tadqiqotlarda yetarlicha e’tibor berilmagan.
Tadqiqotning cheklovlari sifatida shuni ta’kidlash lozimki, faqat bitta korxona
(Andijon mexanika zavodi) doirasida o‘tkazilganligi umumiy xulosalarni mamlakat
miqyosidagi barcha sanoat korxonalariga yoyishni qiyinlashtiradi. Shuningdek,
so‘rovnomada ishtirok etgan 60 nafar ishchining namunasi kichik bo‘lib, kengroq
populyatsiyani ifodalashda cheklovlarga ega. Kelgusida ko‘proq korxonalar va katta
namuna hajmini qamrab olgan tadqiqotlar o‘tkazish tavsiya etiladi.
Umuman olganda, ushbu tadqiqot ergonomik sharoitlarning ishchilar salomatligi
va mehnat samaradorligiga ta’sirini aniqlashda muhim qadam bo‘ldi. Natijalar nafaqat
Andijon mexanika zavodi, balki O‘zbekistonning boshqa sanoat korxonalarida ham
ergonomik muhitni yaxshilash zarurligini ko‘rsatmoqda. Bu esa ishlab chiqarish
jarayonlarini optimallashtirish va xodimlarning farovonligini oshirishda muhim
imkoniyatlar ochadi.
Xulosa va takliflar
Ushbu tadqiqot Andijon mexanika zavodidagi ish joylarining ergonomik
sharoitlarini tahlil qilib, ularning xodimlarning salomatligi va mehnat samaradorligiga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
162
162
ta’sirini o‘rganishga qaratildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, yoritish darajasining pastligi
(o‘rtacha 250–300 lux), shovqin darajasining me’yordan yuqori bo‘lishi (80–85 dB),
sozlanmaydigan mebel va noto‘g‘ri ish holatlari ishchilar orasida mushak-skelet
og‘riqlari, charchoq, bosh og‘rig‘i va motivatsiya pasayishiga olib kelmoqda.
So‘rovnoma natijalari shuni ko‘rsatdiki, ishchilarning 68 %i o‘z ish joylarini qisman
qulay deb baholagan, ammo faqat 10 %i ularni to‘liq ergonomik deb hisoblaydi. Shu
bilan birga, tajriba uchastkasida optimal yoritish, shamollatish va sozlanadigan mebel
ta’minlangan ish joylarida mehnat unumdorligi 18 %ga oshgani aniqlandi. Bu natijalar
ergonomik sharoitlarning nafaqat xodimlar salomatligiga, balki ishlab chiqarish
samaradorligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi.
Tadqiqotda aniqlangan muammolarni bartaraf etish va ish sharoitlarini yaxshilash
maqsadida quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
1.
Yoritish tizimini yaxshilash: Ish joylarida yoritish darajasini sanoat
me’yorlariga (500 lux va undan yuqori) moslashtirish uchun zamonaviy LED lampalar
o‘rnatish va yorug‘likni ishchilarning ehtiyojlariga qarab sozlash imkonini beruvchi
tizimlarni joriy etish.
2.
Shovqin darajasini kamaytirish: Shovqin darajasini 70 dB dan past
darajaga tushirish uchun akustik izolyatsiya materiallaridan foydalanish, shovqinli
uskunalar uchun maxsus ekranlar o‘rnatish va ishchilarga eshitish himoya vositalarini
taqdim etish.
3.
Ergonomik mebel ta’minlash: Sozlanadigan balandlikdagi stullar va
stollarni xarid qilish, ularni ishchilarning bo‘yi va fiziologik xususiyatlariga
moslashtirish, ayniqsa ayol ishchilar uchun maxsus moslashtirilgan mebellarga e’tibor
berish.
4.
Ish holatini optimallashtirish: Ishchilarning uzoq vaqt bukilgan yoki
egilgan holatda ishlashini oldini olish uchun ish joylarini qayta loyihalash, monitor va
uskunalar joylashuvini ko‘z darajasiga moslashtirish.
5.
Tanaffus tartibini joriy etish: Har 2 soatda 10–15 daqiqalik majburiy
tanaffuslarni tashkil qilish va ishchilarni mushak zo‘riqishini kamaytiruvchi jismoniy
mashqlar bilan ta’minlash.
6.
Ergonomika bo‘yicha ta’lim: Ishchilar va rahbarlar uchun ergonomika
bo‘yicha muntazam treninglar o‘tkazish, to‘g‘ri ish holati va uskunadan foydalanish
bo‘yicha ko‘rsatmalar berish.
7.
Sog‘liq monitoringini yo‘lga qo‘yish: Ishchilarning mushak-skelet tizimi
va umumiy salomatligini muntazam tekshirish, tibbiy ko‘riklar tashkil etish va kasallik
statistikasini yuritish.
Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish Andijon mexanika zavodida xodimlarning
sog‘ligini mustahkamlash, charchoq va kasalliklar darajasini kamaytirish, shu bilan
birga ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkonini beradi. Kelgusida ushbu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
163
163
tadqiqotni boshqa sanoat korxonalariga kengaytirish va O‘zbekiston miqyosida
ergonomik me’yorlarni milliy darajada joriy etish bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar
o‘tkazish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dul, J., & Weerdmeester, B. (2012).
Ergonomics for Beginners: A Quick Reference
Guide
. CRC Press.
2.
International Labour Organization. (2024).
Occupational Safety and Health
Encyclopaedia: Ergonomics
. www.iloencyclopaedia.org
3.
Karwowski, W. (2020).
Handbook of Human Factors and Ergonomics
. Wiley.
4.
Nelson, D. I., Nelson, R. Y., Concha-Barrientos, M., & Fingerhut, M. (2005). The
global burden of occupational noise-induced hearing loss.
American Journal of
Industrial Medicine, 48
(6), 446–458.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. (2023). Toshkent: Adolat nashriyoti.
6.
Smith, M. J., Carayon, P., & Cohen, W. J. (2018). Ergonomics and occupational
health in industrial settings.
Journal of Occupational Health Psychology, 23
(4),
512–525.
7.
Xodjayev, A., & Rahmonov, B. (2022). O‘zbekiston sanoat korxonalarida mehnat
muhofazasining dolzarb masalalari.
O‘zbekiston iqtisodiyoti jurnali, 15
(3), 45–52.
8.
ISO 8995-1:2002.
Lighting of work places — Part 1: Indoor
. International
Organization for Standardization.
9.
Muiko, E. J. G., Canalija, J. K., Ronald, D. va Lucero, J. (2024). Barangay San-
Roque shahrida yong'in xavfsizligi choralarini baholash, Mako munitsipaliteti:
aralashuv sxemasi uchun asos.
10.
Solijonovich, R. S., & Zokirjonovich, T. N. (2024, aprel). ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARNI YONG 'IN XAVFSIZLIGINI OLDINI OLISHDA QO
'LLANISHI.
FANlararo
INNOVATSIYA
VA
ILMIY
TADQIQOT
KONFERENTSIYADA
( 2-jild, 19-son, 171-178-betlar).
